Isuf B. Bajrami: Dr. Rexhep Qosja - figurë qendrore e mendimit kritik, letërsisë dhe diskursit kulturor shqiptar
DR. REXHEP QOSJA: FIGURË QENDRORE E MENDIMIT KRITIK, LETËRSISË DHE DISKURSIT KULTUROR SHQIPTAR
Nga
Isuf B. Bajrami
Figura
e Rexhep Qosja përfaqëson një nga shtyllat më të rëndësishme të mendimit kritik
shqiptar bashkëkohor. Veprimtaria e tij shtrihet në tri fusha themelore:
krijimtaria letrare, kritika dhe historiografia letrare, si dhe eseistika me
karakter politik dhe kulturor.
Qosja
e koncepton letërsinë si një formë të vetëdijes historike dhe shoqërore, duke e
vendosur atë në raport të ngushtë me proceset e formimit të identitetit
kombëtar shqiptar dhe zhvillimet politike në Ballkan.
Rexhep
Qosja; letërsi shqipe; kritikë letrare; histori e letërsisë; eseistikë;
identitet kombëtar; intelektual kritik.
1. Konteksti historik
dhe formimi i mendimit kritik
Letërsia
shqipe moderne është zhvilluar në kushte të ndërlikuara historike, veçanërisht
në hapësirat shqiptare të ish-Jugosllavia, ku identiteti kulturor shqiptar
është formësuar në tension me strukturat politike dhe ideologjike të kohës.¹
Në
këtë kontekst, Rexhep Qosja zhvillon një qasje kritike ku letërsia nuk
trajtohet si fenomen i izoluar estetik, por si pjesë e strukturave historike,
shoqërore dhe ideologjike.² Ai e zgjeron funksionin e kritikës letrare duke e
kthyer atë në një instrument interpretimi të kulturës dhe historisë shqiptare.
2. Krijimtaria letrare
dhe modernizimi i romanit shqiptar
Romani
Vdekja më vjen prej syve të tillë përfaqëson një nga kulmet e modernizmit në
letërsinë shqipe.
Vepra
karakterizohet nga:
*
strukturë narrative jo-lineare
*
thellim i psikologjisë së personazhit
*
simbolizëm ekzistencial
*
krizë identiteti dhe ndërgjegjeje
Ky
roman shënon një kalim nga narracioni tradicional realist drejt një forme
moderne të prozës, duke e afruar letërsinë shqipe me zhvillimet europiane të
shekullit XX.³
3. Kritika letrare dhe
historiografia e letërsisë
Vepra
Historia e letërsisë shqipe: Romantizmi përbën një nga kontributet themelore në
studimet albanologjike.
Qosja
e trajton letërsinë si:
*
produkt historik i kushteve shoqërore
*
strukturë ideologjike dhe kulturore
*
formë e ndërtimit të vetëdijes kombëtare
Kjo
qasje shënon kalimin nga kritika përshkruese në një metodologji analitike dhe
shkencore të letërsisë.?
4. Eseistika dhe mendimi
politik
Në
veprat Populli i ndaluar dhe Çështja shqiptare: historia dhe politika, Qosja
trajton çështje themelore historike dhe politike të shqiptarëve në Ballkan.
Ai
analizon:
*
pozitën e shqiptarëve në ish-Jugosllavia
*
proceset e margjinalizimit politik dhe kulturor
*
formimin e identitetit kombëtar modern
*
rolin e intelektualit në shoqëri
Në
këtë kuptim, Qosja shfaqet si intelektual i angazhuar që e përdor analizën
shkencore si formë ndërhyrjeje në realitetin shoqëror.?
5. Modeli i
intelektualit kritik
Qosja
ndërton një model të veçantë të intelektualit kritik shqiptar, i cili bazohet
në:
*
angazhim aktiv në diskursin publik
*
lidhje midis dijes dhe përgjegjësisë shoqërore
*
refuzim të neutralitetit të plotë akademik
*
ndërthurje të teorisë me praktikën shoqërore
Ky
model e vendos atë në traditën e intelektualit publik modern, ku mendimi nuk
është i shkëputur nga realiteti shoqëror.?
6. Receptimi publik dhe
diskursi mediatik
Figura
e Qosjes ka qenë vazhdimisht e pranishme në diskursin publik shqiptar dhe
rajonal.
Burimet
kryesore përfshijnë:
*
Koha Ditore
*
Gazeta Express
*
Telegrafi
*
RTK
*
Balkan Insight
Po
ashtu, Instituti Albanologjik i Prishtinës dhe Universiteti i Prishtinës kanë
botuar studime dhe monografi mbi veprën e tij, duke e vendosur në qendër të
kërkimeve akademike shqiptare.?
7. Përfundim
Rexhep
Qosja mbetet një nga figurat më komplekse dhe më me ndikim të mendimit kritik
shqiptar. Ai përfaqëson një model të intelektualit që bashkon letërsinë,
kritikën dhe angazhimin publik në një sistem të unifikuar teorik dhe kulturor.
Trashëgimia
e tij është themelore për studimet albanologjike dhe për historinë e mendimit
shqiptar bashkëkohor, duke e vendosur atë si një pikë referimi të qëndrueshme
në analizën e kulturës dhe identitetit kombëtar.
Fusnota:
¹
Rexhep Qosja, Populli i ndaluar, Prishtinë: Rilindja, 1986.
²
Rexhep Qosja, Anatomia e kulturës, Prishtinë: Rilindja, 1976.
³
Rexhep Qosja, Vdekja më vjen prej syve të tillë, Prishtinë: Rilindja, 1974.
?
Rexhep Qosja, Historia e letërsisë shqipe: Romantizmi, Prishtinë: Rilindja,
1977.
?
Rexhep Qosja, Çështja shqiptare: historia dhe politika, Tiranë, 1998.
?
Sabri Hamiti, Studime letrare shqiptare, Prishtinë, 2008.
?
Shaban Sinani, "Letërsia dhe historia në diskursin shqiptar", Tiranë,
2012.
Vendi i Lekës:
23.04.2026
