Fejzulla Berisha: Nga Rambujeja te pavarësia e Kosovës: mitet e "garancive ndërkombëtare" dhe arkitektura reale e së drejtës ndërkombëtare bashkëkohore (11)

(11) Nga Rambujeja te pavarësia e Kosovës: mitet e "garancive ndërkombëtare" dhe arkitektura reale e së drejtës ndërkombëtare bashkëkohore

Një analizë e zgjeruar juridiko–diplomatike mbi ndërhyrjen humanitare, diplomacinë e fuqive të mëdha dhe procesin e shtetformimit të Kosovës në dritën e së drejtës ndërkombëtare

1.Një narrativë e fuqishme politike përballë një realiteti kompleks juridik

Në diskursin publik dhe në kujtesën politike të proceseve të shtetformimit të Kosovës, shpesh hasen formulime që sugjerojnë se gjatë negociatave të Rambujesë apo në fazat pasuese, ekzistonin "garanci të nënshkruara" ose "premtime të qarta juridike" për pavarësinë e Kosovës.

Në këtë narrativë përmendet shpesh roli i Madeleine Albright si figurë kyçe e diplomacisë amerikane dhe roli i Hashim Thaçi si përfaqësues politik i shqiptarëve të Kosovës në proceset negociuese.

Megjithatë, nga këndvështrimi strikt i së drejtës ndërkombëtare, duhet bërë një ndarje thelbësore:

A ka ekzistuar një akt juridik detyrues ndërkombëtar që garantonte pavarësinë e Kosovës?Apo kemi të bëjmë me një proces politik gradual, të ndërtuar mbi vendime strategjike të fuqive të mëdha?

Përgjigjja kërkon analizë të thelluar historike, juridike dhe diplomatike.

2. Konteksti historik: Kosova si krizë ndërkombëtare dhe jo vetëm rajonale

Kriza e Kosovës në fund të viteve '90 nuk ishte thjesht konflikt lokal, por u transformua në një çështje të sigurisë ndërkombëtare.

Ilustrim historik:represion sistematik ndaj popullsisë shqiptare,eskalim i konfliktit të armatosur,rrezik i destabilizimit të Ballkanit,përfshirje e drejtpërdrejtë e NATO-s dhe SHBA-së.

Në këtë fazë, çështja e Kosovës u zhvendos nga juridiksioni i brendshëm i Jugosllavisë në një çështje të rendit ndërkombëtar post–Luftës së Ftohtë.

3. Rambujeja 1999: diplomacia e presionit dhe arkitektura e kompromisit të imponuar

Konferenca e Rambujesë përfaqëson një moment kyç të diplomacisë moderne ndërkombëtare.

Struktura e procesit:negociata mes palëve në konflikt,ndërhyrje aktive e SHBA-së dhe BE-së,presion për arritjen e një marrëveshjeje politike.

Elementet kryesore të draft-marrëveshjes:autonomi substanciale për Kosovën,prani ndërkombëtare ushtarake,mekanizëm rishikimi pas një periudhe tranzitore.

Ilustrim diplomatik:Pala shqiptare e Kosovës, në një kontekst presioni të lartë ndërkombëtar, e pranoi marrëveshjen, ndërsa Serbia e refuzoi.

Ky moment përbën shembull klasik të diplomacisë së detyrimit (coercive diplomacy), ku:

marrëveshja nuk është vetëm rezultat i vullnetit të lirë, por edhe i presionit strategjik ndërkombëtar.

4. Ndërhyrja e NATO-s 1999: transformimi i realitetit juridik ndërkombëtar

Ndërhyrja ushtarake e NATO-s në Kosovë në vitin 1999 përfaqëson një nga rastet më të debatueshme në të drejtën ndërkombëtare moderne.

NATO intervention in Kosovo 1999

solli:ndalimin e operacioneve ushtarake serbe,tërheqjen e forcave të armatosura,vendosjen e administrimit ndërkombëtar.

Ilustrim juridik:Ky ndërhyrje shpesh interpretohet si:"ndërhyrje humanitare pa mandat eksplicit të Këshillit të Sigurimit të OKB-së"

Kjo krijoi një precedent të rëndësishëm në të drejtën ndërkombëtare:tension midis parimit të sovranitetit shtetëror dhe mbrojtjes së të drejtave të njeriut,evoluim i konceptit të "responsibility to protect" (R2P).

5. Rezoluta 1244: dualiteti juridik i Kosovës

UN Security Council Resolution 1244 është dokumenti qendror juridik pas luftës.

Ajo krijon një strukturë juridike të dyfishtë:a) Elementi i sovranitetit formal:afirmon integritetin territorial të RFJ-së (Serbisë së atëhershme)b) Elementi i administrimit ndërkombëtar:vendos UNMIK-un si autoritet civil ndërkombëtar,KFOR si forcë ushtarake ndërkombëtare.

Ilustrim juridik:Ky është një rast tipik i:"sovranitetit të pezulluar në praktikë dhe administrimit ndërkombëtar de facto"

Kjo situatë krijon hapësirë të madhe për interpretim politik dhe juridik.

6. Procesi i Ahtisaarit: institucionalizimi i rrugës drejt pavarësisë

Negociatat e udhëhequra nga Martti Ahtisaari shënojnë një fazë të re në procesin e Kosovës.

Ilustrim diplomatik:propozimi për "pavarësi të mbikëqyrur ndërkombëtarisht",garanci të forta për të drejtat e komuniteteve pakicë,prani ndërkombëtare në fushën e sigurisë dhe drejtësisë.

Megjithëse plani nuk u miratua në Këshillin e Sigurimit për shkak të kundërshtimit të Rusisë, ai u shndërrua në bazë politike dhe normative për shpalljen e pavarësisë në 2008.

7. Problemi juridik i "garancive për pavarësi"

Një nga çështjet më të diskutueshme në narrativën publike është ideja e "garancive të dhëna" për pavarësinë e Kosovës.

Nga analiza juridike rezulton:Nuk ekziston asnjë traktat ndërkombëtar ku të jetë parashikuar pavarësia e Kosovës si obligim i detyrueshëm në Rambuje.Nuk ekziston asnjë dokument ku të jetë "nënshkruar garancia për pavarësi" nga SHBA apo ndonjë aktor tjetër.

Parimi themelor i së drejtës ndërkombëtare:

Shtetësia nuk krijohet nga premtime politike, por nga:efektiviteti institucional,njohja ndërkombëtare,dhe konsolidimi i sovranitetit.

8. Dimensioni diplomatik: ekzistenca e "garancive politike të heshtura"

Megjithatë, diplomacia reale nuk funksionon vetëm përmes dokumenteve juridike.

Në rastin e Kosovës, ekziston një orientim i qartë strategjik perëndimorqë mund të përshkruhet si:kalim gradual nga administrimi ndërkombëtar drejt pavarësisë së kushtëzuar

Ilustrim diplomatik:SHBA dhe aleatët:e bënë Kosovën protektorat ndërkombëtar de facto,ndërtuan institucionet e shtetit të ardhshëm,dhe mbështetën procesin e definimit të statusit final.Këto nuk ishin "garanci të nënshkruara", por angazhime strategjike afatgjata politike.

9. Narrativa diplomatike dhe funksioni i saj në shtetformim

Në proceset e shtetformimit, krijohen shpesh narrativa që:legjitimojnë procesin historik,forcojnë identitetin shtetëror,konsolidojnë mbështetjen ndërkombëtare.

Ilustrim krahasues:Bosnje dhe Hercegovinë: "paqe e imponuar nga Dejtoni"Timori Lindor: "OKB si garant i shtetësisë"Kosova: "SHBA si faktor vendimtar i pavarësisë"

Këto janë konstruksione diplomatike të kujtesës politike, jo domosdoshmërisht akte juridike.

10. Vlerësim në të drejtën ndërkombëtare bashkëkohore

Nga perspektiva akademike dhe doktrinare:E vërtetë juridike:Kosova është rast i shtetformimit të mbikëqyrur ndërkombëtarisht.Procesi është i ndikuar fuqishëm nga ndërhyrja e NATO-s dhe SHBA-së.

E pavërtetë juridike:Nuk ka ekzistuar "garanci e nënshkruar për pavarësi".Nuk ka akt juridik që e detyronte pavarësinë në fazën e Rambujesë.

11. Kosova si produkt i ndërthurjes së forcës, diplomacisë dhe së drejtës

Rasti i Kosovës mbetet një nga shembujt më kompleks të marrëdhënieve ndërkombëtare bashkëkohore.

Ai tregon se:e drejta ndërkombëtare shpesh bashkëjeton me real politikën,ndërhyrja humanitare mund të transformojë rendin juridik,dhe shtetet lindin jo vetëm nga traktatet, por nga procese të gjata politike dhe ndërkombëtare.

Në këtë kuptim, "garancitë për pavarësi" nuk janë kategori juridike të dokumentuara, por narrativa politike që reflektojnë një realitet më të thellë: konsensusin strategjik të fuqive perëndimore për formësimin e shtetit të Kosovës.