Albert Vataj: Tri betejat e Sokratit

Nga jeta e filozofit të madh grek

Tri betejat e Sokratit

Sokrati u rrëfente shpesh miqve të tij mbi peshën e jetës:

- Gjatë ekzistencës sime, më është dashur të luftoj kundër tri fatkeqësive të mëdha, gramatikës, varfërisë dhe gruas sime. Duke u ushtruar në të parën, arrita ta mposht, fati i mirë më shpëtoi nga e dyta, kurse nga e treta, mjerisht, ende nuk kam gjetur shpëtim.

Stoicizmi ndaj zhurmës shtëpiake

Alqiviadhi çuditej shpesh me durimin mbinjerëzor të Sokratit përballë britmave të pareshtura të së shoqes, Ksanthipit.

- Jam mësuar tashmë, - i tha Sokrati me një buzëqeshje indifere.

- Ato britma nuk më bëjnë më shumë përshtypje sesa kërcitja monotone e rrotave të një karroce në rrugë.

Arti i qortimit

Kur Sokrati ishte i rrethuar nga dishepujt e tij, Platoni iu afrua dhe i tha me zë të ulët:

- Mjeshtër, dje bëtë një gabim të madh që e qortuat shërbëtorin në prani të të gjithëve. A nuk do të ishte më mirë ta kishit bërë këtë veprim vetëm për vetëm?

Sokrati e vështroi dhe iu përgjigj:

- Ke plotësisht të drejtë. Por edhe ti po vepron me mençuri që po më qorton mua tani, pa pasur veshë të tjerë që na dëgjojnë.

Liria përballë tundimit të oborrit

Mbreti Arkelau i Maqedonisë, i magjepsur pas mendjes së filozofit, i ofroi pasuri të pafundme dhe një jetë luksoze në oborrin e tij mbretëror, mjaft që ai të braktiste Athinën. Sokrati refuzoi me thjeshtësi:

- Në Athinë mielli është i lirë, ndërsa uji nuk kushton asgjë kudo në botë. Pse duhet të shes lirinë time për një luks që nuk më duhet?

Edukata si triumf personal

Nxënësit e Sokratit u fyen dhe u zemëruan tej mase me një kalimtar, i cili nuk iu përgjigj përshëndetjes plot mirësjellje të filozofit. Duke parë indinjatën e tyre, Sokrati i qetësoi:

- Mos u shqetësoni. Përse duhet të dëshpëroheni kur shihni se mësuesi juaj është thjesht më i edukuar dhe më fisnik se një tjetër?

Shëtitja si rregullator i nevojave

- Po përgatis shijen dhe urinë për darkën time, - u përgjigj shkurt filozofi, duke treguar se edhe kënaqësitë më elementare kërkojnë një përpjekje paraprake.

Logjika e dhuratës dhe tërbimi i Ksanthipit

Alqiviadhi i solli mësuesit të tij një dhuratë jashtëzakonisht të çmueshme si shenjë mirënjohjeje. Sokrati, pa u lëkundur nga shkëlqimi i saj, urdhëroi të shoqen, Ksanthipin, që t’ia kthente menjëherë dhuruesit. E pushtuar nga inati dhe dëshira për ta mbajtur atë pasuri, Ksanthipi shpërtheu. Sokrati e vështroi me qetësi olimpike dhe i tha:

- Duke pranuar çdo dhuratë, ne vetëm sa e lodhim dhuruesin dhe korruptojmë veten. Një refuzim i mençur sot ruan dinjitetin tonë dhe përgatit një bujari edhe më të madhe nesër. Nëse nuk kthejmë sot një gjë për të cilën nuk kemi asnjë nevojë, si do të mund të kërkojmë ndihmë nesër, kur të jemi vërtet të shtrënguar nga skajshmëria?

Një herë tjetër, Alqiviadhi i dërgoi filozofit një tortë të gatuar me mjeshtëri. Ksanthipi, e cila ishte në një nga ditët e saj më të këqija, për inat të të shoqit e mori tortën, e hodhi përdhe, e shkeli me këmbë dhe e bëri njësh me baltën.

- Të lumtë, Ksanthipi! - i tha Sokrati pa humbur fillin e qetësisë.

- Po shoh me kënaqësi se si, me këtë gjest, po shtyp nën këmbë pangopësinë tënde.

Drejtësia dhe gjykimi i natyrës

Kur Sokrati u dënua me vdekje dhe po numëronte orët e tij të fundit në qeli, Ksanthipi shkoi ta takonte. E mbytur në lot dhe e dëshpëruar, ajo nisi të vajtonte fatin e tij. Sokrati, në përpjekje për ta ngushëlluar, i tha:

- Mos qaj, Ksanthipi. Gjyqtarët që nënshkruan dënimin tim, janë vetë të dënuar me vdekje nga ligji i pashmangshëm i natyrës.

- Kjo është e vërtetë, -psherëtiu gruaja përmes lotëve, - por ata të dënuan padrejtësisht! Kjo është ajo që më vret dhe më bën të vuaj kaq shumë.

Filozofi i madh buzëqeshi lehtë dhe e pyeti:

- Pse, a do të ishe më e qetë dhe më e kënaqur po të më kishin dënuar me të drejtë, për ndonjë krim që do të kisha bërë?

Mbyllja e madhe: Manteli i jetës dhe i vdekjes

Në çastin fatal, kur Sokrati po bëhej gati të pinte kupën e helmit (pijen e kukutës), dishepulli i tij besnik, Apollodori, iu afrua me një mantel të ri e të shtrenjtë, duke u përpjekur t’ia hidhte krahëve që mjeshtri të vdiste me dinjitet.

Sokrati e ndaloi me butësi dhe i tha:

- Përse kështu? Ky manteli im i vjetër më ka mjaftuar plotësisht për të jetuar, ndaj do të më mjaftojë pa dyshim edhe për të vdekur.