Vladimir Shyti: “Çifuti”

“CIFUTI”

Nga Vladimir Shyti

Në dhomat e vogla, ku jetonte familja ime ishin shumë ngushtë, të gjitha dhe hapsira e ndenjes e koridorit qenë të mbushura me disa mobilje, të cilat i kishim sjellë këtu në qytet nga shtëpia e madhe pas shitjes së çifligut;mobiljet ishin shumë të vjetra, prej druri arre. Nëna ime, zonja Jani, një grua e bëshme, damë e shkuar nga mosha, me sy e vetulla kaleshe, rrinte e ulur në një kolltuk të harkuar në mbështetëse, pranë dritares, duke thurur çorape. Ajo u ngrit dhe na priti me cermoni.

-Ky, mama, do të jetojë ca kohë me ne, -dhe i putha duart, duke i dhuruar një buzëqeshje të lehtë.

-Jeni prej dere fisnike?-pyeti ajo mikun tim, me një zë të çuditshëm e të pakëndshëm sa;mua m’u duk sikur e kishte zënë rrufa.

-Eshtë i huaj, Hebre, kërkohet nga gjermanët, -i shpjegova mamasë dhe e njoftova se do të vinte mbrëmje vonë dhe motra e tij e vetme mbetur nga familja e tyre.

-Cifut, e flasin gjuhën tonë?

-Sigurisht zonjë, -u përgjigjë miku im duke hequr nga kryet kapelen e kashtës, që e kishte vendosur për maskim nga syri i ndonjë spiuni.

-Uluni, -tha mamaja e ngazëlluar dhe shkojë nga guzhina duke pëshpëritur;-M’u tha goja, tashmë do të kem me kë të bashkëbisedoj, pse jo dhe të ndajmë thashetheme.

Qeshëm.

Me fjalët e fundit zonja e shtëpisë e kishte miratuar qëndrimin e dy jetimëve në shtëpi.

Dreka ishte e thjeshtë. Na dha supë me perime dhe byrek me gjizë. Antigoni Jani, nëna ime, gjithë kohën në mënyrë të çuditshme shkelte herë pas here njerin sy. Jeta e saj sikur regëtinte, ndonjëherë e linte kujtesa dhe mendimi se ajo kishte qenë zonjë çifligari,  grua gjenerali dhe me argatët që i drejtoheshin me fjalën “Zonja Madhe”. Dhe kur i shkrepnin në kokë për një çast këto mbeturina mendimesh të jetës, atëhere kthehej nga unë dhe më thoshte:

-Birë, thirrë kasapin të më marrë!

I buzëqeshja ëmbëlsishit duke e rrokur në qafë. Gjithmonë e kisha ditur se tek ajo diçka nuk shkonte dhe, se krimbi që i degëzohej brenda saj në mënyrë të përbindëshme po i gërryente damarët.

U ngrita nga tryeza dhe i bëra me shenjë Guelit që të më ndiqte nga pas. Hebreu falenderoi zonjën e shtëpisë dhe, me një vështrim akoma, me cepin e një buzëqeshje të pastër, me një rrahje zemre më ndoqi në koridorin e dhomave. Kthina që unë zgjodha për çiftin hebraik e kishte dritaren me pamje nga kopështi që dukej si një vend i egër, mbushur me ferra e driza, qysh nga fillimi i luftës. Dhoma ishte e këndëshme, në një skaj të saj binte në sy një fortepiano e vjetër, dy shtretër hekuri hedhur sipër batanie të leshta, një raft teshash, tryezë shkrimi e sende të tjera, që i përshtateshin një dhome të rinjësh. Rruga përtej kopshtit dukej gati e vdekur. Me afrimin e natës përfytyrova Kostandinin që ngrihet nga varri për të marrë Doruntinën. Nëpër këtë rrugë Gueli, sonte në errësirë do të sillte motrën e vet mbetur të dy jetimë, pas vrasjes barbare të prindërve para  vitit të shkuar nga nazistët në Poloni.

Ishte fundi dimrit 1943. Një batalion i ushtrisë gjermane, kishte hyrë në Shqipëri nga kufiri Grek, pasi kishte hedhur me qindra fletushka nga ajri, ku njoftonte se vinte ne vendin tonë jo si pushtues. Ardhja e tyre u pritë me pushkë, megjithatë vendi u pushtua. Hebrenjtë e pambrojtur të shpërndarë në gjithë Europën, ku dhe një pjesë e tyre ishin fshehur edhe në Shqipëri. Gjithashtu dhe qindra ushtarë italianë të braktisur dhe të larguar nga ushtria fashiste endeshin në vendin tonë kryesishtë në fshatra, duke i’u shmangur okupatorit nazistë.

-Në një ditë të sterrosur, që të gjithë hebrejtë, -po më tregonte Gueli, pa e hetuar mamanë time që kishte qëndruar më këmbe në pragun e kthinës rinore. -…të rrasur kapicë nga policia hungareze nëpër vagona bagëtish, ata qanin në heshtje. Familjen time, që po rrinim në platformën e stacionit, për habi ata na ndanë prindërit dhe, i rrasën me forcë në fundin e vagonit të hedhur njëri pas tjetrit. Ne po qanim me dënesë, ndërsa treni u zhduk në horizont dhe, la pas një tym të dëndur dhe i pistë. Dikush psheretiu pas nesh duke thënë:-E ç’mund të presësh tjetër?Eshtë kohë lufte…

Vëlla e motër shkuam pasi, na ishin tharë lotët, në strehën e mëparshme, ku vijonin ende vajtimet e atyre që ishin ndarë nga të afërmit. U kishin thënë pas ikjes së trenit, se i kishin marrë për të punuar diku pranë kufirit, por të mbeturit aty nuk e besonin. Ja, se ç’kishte ndodhur;Treni kishte përshkuar kufirin hungarez dhe pas disa kilometrave në tokën Polake kishte ndalur rrëzë një pylli të dëndur dhe, i mori në dorëzim Gestapoja. Më pas të gjithë hebrenjëve u thanë të gërmonin gropa të mëdha në thellësi të pyllit dhe, kur ata mbaruan punën, atëhere burrat e Gestapo kishin qëlluar mbi ta pa pasur asnjë pikë mëshire. Aty e shuan jetën edhe prindërit e mi, duke lënë pas dy jetim në këtë botë mizore.

Mbaroi tregimin Gueli dhe lotët i rrodhën faqeve, ndërsa nëna nxitoi dhe duke hequr burullukun nga supet e saj dhe i fshiu lotët , që tjetri u mundua t’i fshihte.

-Lotët janë pjesë të hidhërimit dhe gëzimit, -tha me zë të vajtueshëm mamaja duke i fshirë lotët. -Por, jeta të jep shumë zgjidhje biri im, ku mbizotëron forca tek njeriu. Pranverën mbaje gjithmonë në shpirt dhe, botën do ta shohësh gjithmonë me lule.

Tipin e Guelit e kisha të vështirë ta përcaktoja, Ndjesitë e tij ishin si të mpleksura me gjakun. Kishte raste kur isha i sigurtë që dija gjithçka për të dhe, në raste të veçanta zonat e hijes që e rrethonin, ishin kaq të shumta, sa të mbushej mendja se ishte i paparashikueshëm. Më mgatërronte,  të turbullonte si një shtazë elegante, i cili fshihte diçka në gëzofin më të bukur të mundshëm. Në këto pak kohë që ishim njohur bisedonim veç për luftën dhe fitoren e ushtrisë së kuqe të Stalinit mbi nazizmin Gjerman.

Kur errësira mbuloi gjithçka e përcolla mikun tim deri tek vorrezat e qytetit. Pasi e porosita të kthehej nga e njëjta rrugë,  kaloi njerën dorë mbi fytyrë , vendosi kapelekashtën mbi krye dhe humbi në terrin e natës.

Në mëngjes frynte erë, përkulte fijet e barit dhe pastronte qiellin. Ajri ishte i pastër dhe i freskët si zbutësh teshash me aromë limoni, nga ku hynte pa u ndjerë nga dritarja gjysmë e hapur në dhomën e ndenjes. Gueli pas një përqafimi të fortë, që më bëri papritur u ulë përballë meje në një kolltuk me mbulesë vënde-vënde të plasaritur. Mamaja si gjithmonë e ngritur ende pa zbardhur dita solli kafetë e mëngjezit shënde-verë, duke na uruar një ditë të mbarë. Më pas u shfaq motra e Guelit, Lea. Ajo u afrua sikur ecte mbi re bukuria saj e mbushi me dritë zbardhëllyese krejt hapsirën e madhe të ndenjes, zuri vend pas nënës, duke i buzëqeshur në një mënyrë, që vetëm ajo dinte t’a dhuronte.

Pas mezit të natës, kur vëlla e motër kishin hyrë nga dera e pasme e shtëpisë, mëndja nuk më linte të qetë. Fytyra e djaloshit, që merte ngjyrën mavi sa herë përmendej fjala gjermani. Mundohesha të kuptoja citimet dhe fjalët që i ngatërroheshin në buzët që i dridheshin, sikur të ishin tinguj të një kënge të pazbërthyeshme me melodi që i vinte në veprim gjesti hakmarrës.

I hodha një sy sahatit të xhepit dhe u ngrita si i përgjumur. Ndërkohë mamaja jepte e merrte me Lean, e cila shpesh herë ngatërronte kohët e fjalëve në shqipen e saj të çalë dhe,  nëna ime me shumë durim duke qeshur të dyja shpjegonte kuptimet e fjalëve. Kisha një takim pune në Bashkinë e qytetit, ku dhe punoja me orare të redaktuara në një nga zyrat e saj. Gueli më përcolli deri tek dera me njerën dorë mbi supet e mi. Papritmas, imazhi që kisha për të mori një tjetër ngjyrim. Shpina e përkulur, flokët që i binin mbi supe si degë të varura, drita që i ndriçonte gjithmonë sytë, tani ngjasonte me një grimcë të mbërthyer nga një vështrim i shuar.

-Kur të kthehem, -i fola qetësisht dhe e vështrova në sy. -Ty të mundon diçka, duhet të bisedojmë!

Gueli më pa pak çaste dhe vuri ngadalë buzën në gaz, por që dukej sikur i kushtonte shumë. Më rrahu qepallat në shenjë miratimi dhe u ndamë, duke u përqafuar. Dola në rrugicën që të çonte në qendër të qytetit. Duke shpejtuar hapat më vjen ndërmend ëndrra që më tregoi miku im hebre, që mua më ishte ngulitur në tru qysh prej dy ditësh. ”Në ëndër më dalin prindërit sikur janë kthyer. Më pas zgjohem dhe shoh që nuk janë aty. Ndonjëherë e kuptoi dhe vet që e tepëroi. E di që kanë vdekur…Dhe e keqja është se kurrë nuk ua them se sa shumë më ka marrë malli. Ata diçka më kërkojnë…!Nuk di t’a shpjegoi….

Qysh nga ajo ditë Gueli ishte bërë shumë i ndjeshëm. I shihte patrullat gjermane me një egërsi të paparë. Ishte e natyrshme urrejtja, por ai kishte ende një familje, motra e tij vetëm atë kishte në këtë botë. Sapo kishin kaluar moshën e audolishencës dhe kishin nevojë për njeri-tjetrin. Humbja e prindërve në atë mënyrë makabre ishte e rëndë për të dy, por që i vëllai mbante dhe peshën e hakmarrjes, që më tepër e fshihte ndërvete.

Para mesditës po kthesha për në shtëpi, isha tepër i mërzitur për arsye pune. Po ecja ngadalë përbri disa tezgave të ngarkuara me fruta e zarzavate të stinës, ku dëgjojë një zë të ngritur nga mezi kalimtarëve:-Ejjj…është qëlluar për vdekje një patrullë gjermane…Zëri u shua, pasi folsi u rrethua nga disa aty pari, ku edhe e larguan me forcë drejt një rrugice shtruar me kalldrëm.

Ngriva në vend, nuk lëviza as kur dikush më shtyu lehtë për t’i liruar rrugën. Shikimi më kishte mbetur i paralizuar nga rrugica e kalldrëmtë, andej shkova gati me një vrapim atleti.

-Po, po u ndodha aty rastësisht…-shpjegonte treguesi me sytë e vet të mëdhenjë që vështronte të pranishmit me mburrje. -Ishin dy ushtarë, njerin e qëllojë në lule të ballit, tjetrin e goditi në sup dhe, ky qafiri qëlloi me breshëri automotiku djaloshin trim, që u rrëzua në tokë pa i rënë revolveri nga dora. Më tutje s’di ç’ndodhi, një skuadër xhandarësh e gjermanësh erdhën e rrethuan vendin e ngjarjes, duke arrestuar ata që u gjetën aty, nga sa dukej për dëshmimtarë.

Dikush nga turma i afrojë cigare dhe, më pas u shpërndanë në drejtime të ndryshme. Zvarrita këmbët drejt folsit, që sapo ndezi cigare u mat të largohej. E ndoqa dy hapa me nxitim dhe e pyeta, në se e njihte djaloshin atentator.

-Nuk ishte nga qyteti ynë, unë pothajse i njoh të gjithë të rinjtë, -u përgjigjë dhe u largua duke dalë nga rrugica me një ndjenjë krenarie për lajmin e madh që po e përhapte në të gjithë lagjet.

Më oshtinin shqisat. Lëkura më ishte tendosur e më dridhej. Ndihesha i lagësht, i qullur dhe i ngrirë. ”Të ishte miku im hebre vallë?”Kujtova duke ecur drejt shtëpisë me hapa të shpejta, citimet dhe fytyrën mavi të Guelit aq herë sa kujtonte prindërit dhe, thonjtë e duarve po grryenin mollzat duke hapur brazda mbi lëkurë.

Qëndrova pak sekonda në mes të rrugës si hu i ngulur në tokë. Vendosa të shkoja në vendin e ngjarjes, zemra më rrihte pa ritmin e duhur. Thonjtë nguleshin më tepër në lëkurë. Mbas pak minutave arrita pranë vendit të ngjarjes. Dy xhandarë me pushkë hedhur krahëve ruanin kufomën e atentatorit mbështetur gjysmë trupi nën trungun e një peme me fytyrë nga kalimtarët. Disa civilë endeshin  poshtë e lartë si në një paradë mortore. Njëri nga xhandarët njoftonte herë pas here:”Kush e njeh, të njoftoi familjarët për të tërhequr trupin!”

Tërhoqa hapat zvarrë duke i’u afruar sa më afër viktimës. E njoha, siç e kisha parashikuar. Gjoksi Guelit ishte i mbuluar në gjak, saqë bluza e tij e gjelbër nuk dallohej nga ngjyra. Fytyra ende e pa prishur dukej sikur flinte gjumin e thellë nën qetësinë e kalimtarëve. Nuk munda të shfaqem, se e njihja viktimën. Në të kundërt xhandarë e spijuna të gestapos do të më arrestonin sapo të hapja gojën. Thonjtë e ngulur në mollza nuk i ndjeja, trupi ishte gati të më shpërthente:filluan djersët e ftohta, trazimet, gulçimet, zemra po më coptohej dhe tmerri po më pengonte të merrja frymë. U fsheha e mbajta brenda, e kapardiva, u luta që të ndalonte gjithçka, por kufoma e mikut tim hebre, atij djaloshi ende të pa rritur mirë më vuri në vështirësi dhe më grreu. Lëviza nga erdha, gjëmbat në fyt u bënë më të mprehtë e më mbytës. Gjithçka rrihte në qenien time dhe, unë dëgjoja klithmat e hakmarrjes që më mbërthenin shpirtin si kthetra përbindëshi.

I përhumbur marrë rrugën e kthimit. Një dorë burri më shtrëngoi fortë njerin sup. E njoha edhe midis dhimbjes që më kishte kapluar. Ishte njeri nga antarët e njesiti-guerril të qytetit që vepronte më së shumti në mëhallën time. Ecëm disa hapa deri në kryqëzim dhe antari njesitit më foli rrëzë veshit:-Hap një gropë në kopshtin e shtëpisë tënde!Unë me njesitin do e rrëmbejmë trupin e mikut tënd. Pas mesnatës duhet mbaruar gjithçka. Më kuptove Aristidh?

I hutuar, thashë disa fjalë pakuptim, por tjetri u zhduk pa i dëgjuar ato. Me shumë mundim u nisa për në shtëpi, këmbët nuk bënin tutje, por më pas morën arratinë. Shtëpia, oborri dhe kopshti ishin në heshtje . Trokita lehtë mbi derë, , nuk dëshiroja të hapesh aq shpejtë. Lea u shfaq me flokë të çrregullt nga brenda me një gotë uji në dorë.

-Nuk është me ty im vëlla?!- foli si e vilanosur ajo, kur pa të prishur fytrën time . -Doli pas teje.

Heshtje, lotët më rrodhën ndër faqe. Leas i ra gota nga duart. Mamaja u afrua me një frymë, më hodhi një vështrim të gjatë dhe unë ula kokën si i zënë në faj, ajo ngriu aty pas vajzës, e cila më tërhoqi brenda ngadalë. U mundova të mos i ngrija sytë te të sajtë, pasi kisha frikë nga çfarë mund të lexoja brenda tyre. Vështrimi im nuk kishte dritë, vetëm e zeza e lajmit të zi, që nuk do të arrija ta fshija kurrë. Ndjeja plagë aty ku ajo kërkonte sytë e mi dhe, ndjeva vrraga së pikuari gjak, kur njoftova duke u dridhur lajmin e kobshëm të vdekjes të mikut tim hebre. Gjuha më dogji nga mundimi, zëri më doli nga goja me shumë ndërprerje, balluket më mbulonin fytyrën, por lemeritjet e Leas më shtuan dhe peshën e frikës në mënyrë të tmerrshme. Mamaja në mes të lotëve e mbështolli vajzën me krahët e saj të rreshkur në gjoks, duke ndjerë fatkeqësinë më shumë se t’a kishte bijën e vet.

***

Mbas vdekjes të mamasë, pak ditë para çlirimit të Shqipërisë si dy të rinjë të mbetur vetëm vendosëm të shkonim për të jetuar në shtëpinë e Leas në Izrael.

Ishte fundshekulli i vitit 2000.  Ne po ktheheshin tashmë të moshuar nga malli për vendin ku kishim kaluar një pjesë të jetës tonë, por dhe me një mision të shenjtë;për të marrë eshtrat e vëllait të Leas varrosur në oborrin e shtëpisë, para pesëdhjetë vitesh.

Sytë e gruas, mbetën pa lëvizur, zemra ndali. Gjithçka ndali në çastin kur u gjendëm në mëhallën tonë me shumë ndryshime, ku në vendin e shtëpisë ngrihej një ndërtesë pesëkatëshe me shumë apartmente. Papritmas nga sytë e saj u shkëputën pika loti. Bebëzat iu errën si diamante të ngrira dhe humbën shkëlqimin.

-E dija…!Kanë kaluar shumë vite, ndryshimet e bëra …-pëshpëriti dhe fshiu lotët me kurrizin e dorës.

U afruam më pranë ndërtesës të mbështetur në supet e njeri-tjetrës. Në sheshin e vogël para pallatit loznin disa fëmijë. Era e lehtë e vjeshtës n’a dërgoi rrëzë pesëkatëshit. Aty ku ne dyshonim për varrosjen e Guelit, që e hapëm atë natë pusë të zezë dhe me ndihmën e mamasë, ku dhe hëna inatçore nuk ndriçojë atë natë të kobshme, sidomos për Lean, që e mbulojë gropën më shumë me lotë se sa me dhe. Varri ishte nën themelet e ndërtesës dhe në ato çaste mendova të bëj diçka, që mund t’ia lehtësoja dhimbjen Leas.

U afrova nga fëmijët dhe u thirra. Kisha ngritur zërin, ndejeva se duart i kisha mbledhur grusht si në atë ditë të vrasjes së Guelit, që u bë dhe kunati im pas vdekjes. Ishte faji atyre kujtimëve, sakaq fëmijët më rrethuan në mezin e tyre.

-Kë kërkoni gjyshi?-më pyeti një vajzë me trup mbi fëmijët e tjerë.

Ju drejtova të gjithëve dhe i pyeta, nëse ishte në shitje ndonjë apartament nga pallati tyre.

Ata vështruan njeri, tjetrin dhe bënë me dorë nga hyrja e parë në katin përdhesës, ku qëndronte Lea poshtë një dritareje.

-Ja atje, ku po qëndron ajo nëna, -u përgjigjën të gjithë me një gojë.

-Janë larguar prej kohësh, por ja kanë lënë babit tim t’a shesë-foli me siguri një djalë topolak i skuqur në fytyrë nga loja. -Eja në mbrëmje gjysho!Në atë kohë vjen babai dhe flisni.

I përshëndeta fëmijët pas falenderimit me një buzëqeshje të lehtë dhe shkova nga gruaja, që po më shikonte e habitur. Ashtu pa lëvizur mbështetur pas murit, u përpoq të më pyes për arsyen e takimit me fëmijët. Nuk u përgjigja menjëherë, u interesova në ishte mirë, pastaj i tregova rreth mendimit, që së shpejti do të bëhej realitet.

-Eshtë e mundur, -u gëlltit ajo, -mund të bëhet…kaq lehtë…!?

Mbeti si e ngrirë dhe një shkëndijë mundimi e përzier me ngallëzim përshkoi sytë e saj të çelët. Sigurisht, ne ishim ende nënshtetas shqiptarë, ia kujtova dhe Leas. Ajo më mblodhi në gjoksin e saj:-Do të jetojmë të tre në këtë truall…-pëshpëriti pa u shkëputur nga trupi im. Më pas u shkëput nga unë dhe priu para drejt një lokali Bare-Kafe. Sikur u rinua, sytë i shkëlqenin si në vesën e mëngjezit, Lea kërkonte pranverën, s’kishte më në ato çaste stinë të tjera për të.

Më në fund motra ishte bashkuar më të vëllanë. Shpirtrat që hungërijnë, shfryjnë e gëvishin më tepër, janë të brishtë, disi të dhunshëm, të egër, por ne gjetëm shpresën e qetësisë së tyre.