Sabile Basha: Roli i mërgatës shqiptare në kujtesën historike të Kosovës (43)

ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (43)

Rëndësia historike e fletanketës

Në planin historik, ky apel dëshmon për një nivel të lartë organizimi dhe vetëdijeje politike të mërgatës shqiptare në fillim të viteve tetëdhjetë. Në një kohë kur regjimi jugosllav përpiqej të zhdukte gjurmët e represionit dhe të impononte heshtjen, shqiptarët në mërgim ndërtonin një rrjet të gjerë dokumentimi, ku çdo bashkatdhetar bëhej një dëshmitar i historisë dhe një mbrojtës i së vërtetës. Kjo nuk ishte vetëm një nismë për mbledhjen e informacionit; ishte një përpjekje për të ruajtur kujtesën kombëtare dhe për të mos lejuar që viktimat e dhunës shtetërore të mbeteshin pa emër, pa histori dhe pa drejtësi.

Prandaj, ky fragment i dokumentit përfaqëson një nga dëshmitë më domethënëse të mënyrës se si mërgata shqiptare e kuptonte rezistencën. Ajo nuk kufizohej vetëm në organizimin politik apo në protestat publike, por shtrihej edhe në mbrojtjen e kujtesës historike, në dokumentimin e krimeve dhe në përkushtimin për ta bërë të njohur para botës fatin e çdo shqiptari që kishte vuajtur, ishte burgosur apo kishte rënë në altarin e lirisë.

Në vijim të udhëzimeve, autorët e dokumentit ndalen edhe te një çështje që lidhet drejtpërdrejt me besimin, përgjegjësinë dhe sigurinë e atyre që merrnin pjesë në këtë mision të rëndësishëm. Ata i kushtojnë vëmendje mënyrës se si duhej të trajtoheshin të dhënat personale të bashkatdhetarëve që jepnin informacion për të burgosurit, të vrarët dhe të zhdukurit, duke dëshmuar se organizimi i Lëvizjes mbështetej jo vetëm mbi idealizmin patriotik, por edhe mbi rregulla të qarta etike dhe organizative.

Në dokument theksohet se, nëse rrethanat e lejonin dhe nëse ekzistonte besimi i ndërsjellë, do të ishte më e dobishme që personi i cili jepte informacion të shënonte edhe emrin dhe adresën e tij. Autorët e shpjegojnë këtë jo si një formalitet administrativ, por si një domosdoshmëri praktike. Prania e të dhënave të kontaktit krijonte mundësinë që, në rast se më vonë do të nevojiteshin sqarime shtesë, verifikime apo informacione të reja për një rast të caktuar, Lëvizja të kishte mundësi të lidhej përsëri me dëshmitarin. Kështu, çdo informacion mund të plotësohej, të korrigjohej ose të pasurohej me fakte të reja, duke rritur besueshmërinë e dokumentacionit që do t'u përcillej organizatave ndërkombëtare.

Por autorët shohin edhe një dimension tjetër, thellësisht njerëzor, të këtij komunikimi. Ata sqarojnë se të dhënat personale të informuesve shërbenin edhe si një hallkë lidhëse në organizimin e ndihmave humanitare. Përmes tyre mund të identifikoheshin më lehtë familjet që, si pasojë e arrestimeve, burgosjeve apo zhdukjeve të pjesëtarëve të tyre, kishin mbetur në gjendje të rëndë ekonomike dhe kishin nevojë për mbështetje materiale. Në këtë mënyrë, informacioni nuk përdorej vetëm për të dokumentuar represionin, por edhe për të krijuar ura solidariteti ndërmjet mërgatës dhe familjeve që po përballonin pasojat më të rënda të terrorit shtetëror.

Megjithatë, autorët tregojnë një ndjeshmëri të veçantë ndaj rrethanave të kohës dhe ndaj rrezikut që i kanosej çdo shqiptari që përfshihej në veprimtari të tilla. Ata janë plotësisht të vetëdijshëm se jo të gjithë mund të ndiheshin të sigurt për të zbuluar identitetin e tyre. Frika nga ndjekja, survejimi dhe hakmarrja e aparatit represiv jugosllav ishte një realitet i përditshëm, jo vetëm për ata që jetonin në trojet shqiptare nën Jugosllavi, por shpesh edhe për familjarët e tyre. Për këtë arsye, dokumenti lë të hapur mundësinë që informuesi të përdorte një pseudonim ose, nëse e gjykonte të arsyeshme, të mos e shënonte fare emrin e tij.

Ky qëndrim dëshmon për pjekurinë organizative të Lëvizjes. Nga njëra anë, ajo kërkonte saktësi, besueshmëri dhe komunikim të vazhdueshëm me bashkëpunëtorët e saj, nga ana tjetër, respektonte plotësisht të drejtën e secilit për të mbrojtur identitetin e vet në rrethana kur çdo kontakt me organizatat patriotike mund të kishte pasoja të rënda. Kështu, besimi nuk imponohej, por ndërtohej mbi mirëkuptimin dhe mbi respektin për sigurinë e individit.

Ky fragment është edhe një dëshmi domethënëse e mënyrës se si funksiononte rrjeti i organizuar i mërgatës shqiptare gjatë viteve të represionit jugosllav. Ai tregon se veprimtaria patriotike nuk mbështetej vetëm mbi idealizmin kombëtar, por edhe mbi një organizim të kujdesshëm, ku ndërthureshin përgjegjësia, diskrecioni, besimi dhe solidariteti. Çdo informatë kishte vlerë, por po aq e rëndësishme ishte edhe mbrojtja e atyre që kishin guximin ta jepnin atë.

Prandaj, fletanketa nuk është vetëm një udhëzim teknik për plotësimin e një formulari. Ai pasqyron klimën e një kohe kur edhe një emër i shkruar në një fletanketë mund të përbënte një akt të madh guximi qytetar dhe kombëtar. Njëkohësisht, ai dëshmon se rezistenca shqiptare ndërtohej mbi një marrëdhënie të ndërsjellë besimi, ku çdo individ ishte një hallkë e rëndësishme në zinxhirin e dokumentimit të së vërtetës dhe të mbështetjes së atyre që sakrifikonin gjithçka për lirinë e popullit të tyre.

Në rreshtat përmbyllës të dokumentit, autorët japin udhëzimet e fundit lidhur me mënyrën e përcjelljes së materialeve të mbledhura, duke dëshmuar edhe një herë seriozitetin dhe kujdesin me të cilin ishte ndërtuar e gjithë kjo veprimtari ilegale. Ata kërkojnë që fletanketat e plotësuara të mos qarkullonin në mënyrë të pakontrolluar, por t'u besoheshin vetëm atyre bashkëpunëtorëve të sprovuar dhe të besueshëm, të cilët kishin mundësi dhe përgjegjësi t'i përcillnin në destinacionin e duhur.

Ky udhëzim, ndonëse në pamje të parë duket teknik, pasqyron realitetin e rëndë politik të kohës. Në rrethanat e një shteti ku rrjeti i sigurimit jugosllav ishte i shtrirë kudo, ku survejimi, infiltrimi dhe ndjekja e veprimtarëve shqiptarë ishin bërë pjesë e përditshmërisë, çdo dokument përbënte një provë të rrezikshme dhe çdo gabim mund të kishte pasoja të rënda. Prandaj, besimi nuk ishte vetëm një virtyt njerëzor, ai ishte një domosdoshmëri organizative dhe një garanci për mbijetesën e vetë Lëvizjes. Çdo fletanketë e dorëzuar në duar të sigurta përfaqësonte një hallkë të rëndësishme në zinxhirin e dokumentimit të represionit dhe të komunikimit me botën demokratike.

Në këtë mënyrë, autori i dokumentit lë të kuptohet se rezistenca nuk ndërtohej vetëm mbi guximin për të vepruar, por edhe mbi disiplinën, fshehtësinë dhe respektimin e rregullave të organizimit. Çdo pjesëmarrës në këtë aksion ishte njëkohësisht bartës i një përgjegjësie të madhe morale dhe politike. Vetëm përmes një organizimi të tillë të kujdesshëm mund të sigurohej që informacioni të arrinte në duart e duhura dhe të shndërrohej në një dëshmi të vlefshme për institucionet ndërkombëtare.

Dokumenti mbyllet me një falënderim të ngrohtë e vëllazëror, i cili bart frymën e solidaritetit që karakterizonte veprimtarinë e mërgatës shqiptare. Komiteti i Përkohshëm Drejtues i Lëvizjes për Republikën Shqiptare në Jugosllavi shpreh mirënjohjen e tij të sinqertë për çdo mund, sakrificë dhe angazhim që bashkatdhetarët do të jepnin në këtë mision. Ky falënderim nuk është thjesht një formulë përmbyllëse, ai është një shprehje e respektit për secilin individ që, në rrethana të vështira dhe shpesh të rrezikshme, pranonte të bëhej pjesë e një veprimtarie që synonte mbrojtjen e së vërtetës dhe të dinjitetit kombëtar.

Kjo përmbyllje përmbledh në mënyrë simbolike filozofinë mbi të cilën mbështetej veprimtaria e Lëvizjes. Ajo dëshmon se rezistenca shqiptare në mërgim nuk ishte ndërtuar mbi urdhra dhe detyrime, por mbi besimin reciprok, mbi ndjenjën e përgjegjësisë dhe mbi bindjen se secili kontribut, sado i vogël të dukej, ishte një gur i çmuar në ndërtimin e kauzës kombëtare. Pikërisht ky frymëzim e bëri të mundur që mijëra shqiptarë, të shpërndarë në vende të ndryshme të botës, të vepronin si pjesë e një organizmi të vetëm, duke dokumentuar me përkushtim krimet e regjimit jugosllav dhe duke i dhënë zë një populli që kërkonte drejtësi, liri dhe dinjitet.

Sot, këto rreshta përmbyllës mbeten një dëshmi e rrallë e kulturës organizative të mërgatës shqiptare. Ata pasqyrojnë jo vetëm kujdesin për sigurinë dhe disiplinën e veprimit ilegal, por edhe etikën e solidaritetit që e shoqëroi rezistencën shqiptare gjatë një prej periudhave më të vështira të historisë sonë bashkëkohore. Për këtë arsye, dokumenti nuk përfaqëson vetëm një udhëzim organizativ të një kohe të caktuar, por edhe një testament të përgjegjësisë kolektive, të besimit dhe të përkushtimit të një brezi që vendosi ta mbrojë të vërtetën dhe lirinë me të gjitha mjetet që kishte në dispozicion.

Teksti i apelit është i transkriptuar ashtu siç është në dokument:

Shume te dashur bashkatdhetare e bashkatdhetare,

zhdukjet fizike, terrori, masakrat, arrestimet e dënimet e renda kane marre përmasa te mëdha, fashiste. Rezhimi jugosllav, i komanduar nga serbomedhenjte, po provon ta maskoi gjitha keto qe ushtron hapur qe nga 11 Marsi i vitit te kaluar (1981). Keshtu, edhe sa u perkete arrestimeve e denimeve te renda, ne te shumten e rasteve po mbahen fsheht nga bota, per t'u maskuar. Per kete arsye eshte me rendesi te madhe, bile e kemi per obligim, ta informojme boten me arrestimet, denimet dhe zhdukjet fizike edhe te atyre qe rezhimi jugosllav nuk i shpall zyrtarisht.

Ne shiqim te pare do na duket mision i veshtire. Por ne fakt, vetem ne pak mund ky mision mund te korr suksesin qe synohet. Per shembull: çdo njeri nga ne dine per te arrestuarit e lagjes, fshatit, farefisit, etj. Prandaj po ta zgjerojme kete aksion ne kembengulje do arrim t'i sigurojme emrat e te gjithe te vrareve, te zhdukurve e te burgosurve, emrat e te cileve u jane te njohur vetem disave – jo krejt popullit dhe opinionit boteror.

Menyra me e pershtatshme per ta informuar opinionin boteror per te burgosurit shqiptare eshte ajo permes te "Amnesty International" (AI), organizate kjo e pranuar edhe prane Kombeve te Bashkuara per te burgosurit politike, te cilet ndihmohen (varesisht nga rasti...), duke kerkuar amnesti dhe humanitet ne sjellje ndaj te burgosurve qe denohen neper burgjet fashiste, si ato jugosllave. Ajo mbledh informata te shumta per te burgosurit politike, ne gjuhet e ashtuquajtura boterore. Per kete arsye, qe ta lehtesoje punen u pa e rruges qe fletanketa e AI-se te perkthehet ne gjuhen shqipe, te cilen pastaj, si te plotesuar, duhet perthyher prap ne njeren nga gjuhet me te cilat komunikon AI-ja, qe pastaj t'i dorezohet.

Te arrestuarit, qe maltretohen ne metoda fashiste, siç ndodh ne Jugosllavi, te cilet metoda jane te ndaluara edhe me Karten e Kombeve te Bashkuara per te drejtat e njeriut (nenshkruese e se ciles eshte edhe vete Jugosllavia!!), vizitohen ne ca raste nga ai-ja, ne ç'rast pyeten per shendetin dhe per torturat qe aplikohen ndaj tyre ne burgje. Po u vertetu se ndonjeri nga te burgosurit eshte ne gjendje kritike nga shendeti, e shkaktuar nga maltretimet edhe sadiste, ai-ja proteston prane organeve gjegjese, ne rastin tone jugosllave, si dhe qe ato nderkombetare. Te rendesi te veçant eshte informimi i opinionit boteror mbi te tilla masakra. Ndodh ndonjehere edhe qe te ndihmohen anetaret e familjes, po qene ne pozite kritike materiale, te shkaktuara nga arrestimet.

Deri me tani ai-ja ka bere pune te madhe ne kete fushe, sidomos ne rastin e nxjerrjes se nje broshure enkas mbi Jugosllavine (ne shkurt 1982), te paren te kesaj permbajtjeje, permes te ciles informohet opinioni boteror mbi me se 800 te burgosurve (vetem brenda se pak se nje viti), qe maltretohen rende. Keto te dhena u cituan nga shume gazeta boterore, nga gazetat televizive te radiove te shume shteteve.

f.2.

Por ajo mend te thuhe edhe se ne anen tjeter ka kjo pune sidomos per popullin tone dhe per vete te burgosurit, po e kryen siç kerkohet. Pos rendesise per te cilen shkruam, nje pune e ketille mundeson informimin me te sakte te popullit mbi bijte e bijat e tij, qe per ardhmerine e tij ne liri, per Republiken Shqiptare ne Jugosllavi dhane jeten ose mberuan ne burgjet jugosllave. Ne keto detyra te shenjta ka vendosur te merret Levizja per Republiken Shqiptare ne Jugosllavi, qe informatat e mbledhura, me bashkekurine me te madhe, t'i perpunoje per t'i dhene AI-s dhe per ta informuar popullin e nevoje tjera te arsyeshme. Pra kush tjeter t'i perkushtohet puneve te ketilla patriotiko-revolucionare pos LRSHJ-s, qe eshte perfaqesuesja e vetme e popullit, ne ball te te cilit te ndron pa u frikesuar nga zhurmficatet! Njeherit ky aksion ndihmon te dihet se cila familje ka nevoje te domosdoshme per ndihma edhe materiale, qe po praktikohen me sukses, nga fondi perkates, mjetet e te cilit sigurohen nga ndihmat vullnetare. Prandaj, duke pare se ç'rendesi ka grumbullimi i ketyre informatave, kerkohet qe informimi te jete sa me objektiv, ndryshe, po u keqperdor ky mision, dihet çfare pergjegjesie e pret keqperdoruesin.

Per ata qe duan t'i dergojne informatat drejtperdrejte AI-s per arsye te ndryshme po japim adresen (ne fund te fletanketes), por fillimisht me me rendesi eshte qe fletanketat t'i perpunon Levizja jone, se pari pse mund te ndodh qe shume veta te informojne per nje person, pastaj ka mundesi te kontrollohet AI-ja nese i perdor te dhenat tona ne pergjegjesi. Per kete, qe fletanketat t'i dergohen AI-se nga LRSHJ, eshte ra ne akord edhe vet AI-ja, duke lavderuar kete forme te punes. Nga kontaktet, bisedimet e bashkepunimi i deritanshem del se AI-ja na eshte mirenjohese, edhe pse ne fakt edhe ne i jemi mirenjohes asaj, sahere qe ajo punon mire.

T'i pervishemi punes me seriozitet e disipline qe te grumbullojme sa me shume emra te te vrareve, te te zhdukurve e te arrestuarve dhe te dhenave tjera, qe i hyjne ne pune AI-se dhe LRSHJ-s, sigurisht çdo here ne interes te popullit tone. Ne çdo qast bashkebisedetaret e vetedijshem, patriote e revolucionare, duhet te pyesin bashkatdhetaret tjere se kush eshte i vrare, i zhdukur e i arrestuar ne familjen e farefisit, ne lagjen e fshatin, ne rrethina e me gjere, qe pastaj ta ploteson fletanketen (qe po bashkangjesim ketu, te perkthyer nga origjinali). Sa u perkete te dhenave personale te atyre qe japin informata, po pati besim, eshte shume me e ndershme ta japi emrin e adresen, pse na ndihmon ne vone, kurdohere qe kerkohen informata me te reja, ose qe te jete hallke per percjellje te ndihmave qe u dhenet derguar familjeve qe kane nevoje per to. Por mund ta perdor edhe ndonje pseudonim ose te mos jep fare emrin, po nuk e pa te arsyeshme.

Fletanketat e plotesuara t'u jepen vetem shokeve qe mund t'i percjellin ne vend.

Per tere mundin qe do beni, paraprakisht ju falenderon vellazerisht

Komiteti i Perkohshem Drejtues i LRSHJ-s