Paulin Zefi: Kisha e Shën Mëhillit dhe Qela e Priftit në Kashnjet të Lezhës

Kisha e Shën Mëhillit dhe Qela e Priftit në Kashnjet të Lezhës (Mirdita Etnografike)

Nga Paulin Zefi

Kisha e Shën Mëhillit ndodhet në pjesën jugore të fshatit historik të Kashnjetit (1), Njësia Administrative Ungrej, në një lokalitet të njohur nga banorët vendas si “Kodra e Qelës”. Ky toponim përfaqëson një rrafshinë të ngritur kodrinore, që arrin deri në një lartësi prej 457 m mbi nivelin e detit, duke krijuar kësisoj një pikë dominuese natyrore me pamje panoramike mbresëlënëse mbi të gjithë territorin përreth. Ky konfigurim gjeografik i veçantë i ka dhënë kishës një rëndësi të dyfishtë, si nga pikëpamja strategjike, ashtu edhe nga ajo estetike dhe vizuale. Vendosja e saj në një nga pikat më të larta të zonës ka mundësuar një horizont të hapur dhe të thelluar vëzhgimi në drejtim të veriperëndimit, konkretisht përmes grykës së lumit Gjadër, që shtrihet në mënyrë lineare drejt Fushës së Nënshkodrës. Nga ky pozicion është e mundur të shihet me sy të lirë edhe Kështjella e Rozafës në qytetin e Shkodrës, një nga monumentet më të rëndësishëm të Trashëgimisë Kulturore dhe Historike Shqiptare, njëkohësisht pjesë e Trashëgimisë së përbashkët Europiane. Për më tepër, Kisha e Shën Mëhillit gjendet në afërsi të disa arterieve të lashta rrugore, të cilat, që në periudha të hershme historike, kanë shërbyer si lidhje natyrore dhe funksionale ndërmjet zonave bregdetare dhe fushore të Shqipërisë veriperëndimore me Malësitë e Dukagjinit të Vjetër, përkatësisht territoret e sotme të Pukës dhe Mirditës, dhe më tej me Rrafshin e Dukagjinit në Kosovë. Kjo ndërthurje e rrjeteve të vjetra rrugore me vendndodhjen e kishës i shton më tej vlerat e saj historike, duke e pozicionuar atë si një nyje të rëndësishme brenda sistemit të qarkullimit dhe komunikimit rajonal. Njëkohësisht, ky pozicion e ka kthyer kishën së bashku me rezidencën e priftit në një stacion të njohur për udhëtarët, studiuesit dhe albanologët e huaj, të cilët, ndër shekuj, e kanë përshkruar dhe dokumentuar si një nga pikat më të rëndësishme referuese në itineraret e tyre kërkimore dhe eksploruese. Kësisoj, Kisha e Shën Mëhillit përfaqëson një ndërthurje të rrallë të vlerave të Trashëgimisë kulturore, natyrore, strategjike dhe komunikuese, duke e bërë atë jo vetëm një objekt adhurimi fetar, por edhe një simbol të vijimësisë historike dhe identitetit kulturor të zonës. Për herë të parë në burimet historike, "Kisha e Shën Mëhillit në Kashnjet (Sancti Michaelie in Castineto)” përmendet nga Papa Gregori XII në letrën e tij drejtuar Arqipeshkvit të Tivarit (Archiepiscopo Antibarensi) më 23 maj 1407 (2), duke hedhur poshtë mendimin se kjo kishë ka qenë ndërtuar së pari në atmosferën e kohës së paspushtimit turk (3). Plot 222 vite më vonë, Kisha e Shën Mëhillit të Kashnjetit (S.Michiele di Casctignietti) përmendet në relacionin e ipeshkvit të Lezhës, Benedikt Orsini, në vitin 1629 (4). Ndër të tjera, ai shkruan se: "Në dioqezën që nuk i është nënshtruar Turkut, që quhet Dibri (Nella Diocesi non soggeta al Turcho chiamata Dibri), gjeta kishat famullitare të Shën Marisë së Shpërdhazës, Shën Gjergjin e Gjunalit, Shën Mëhillin e Kashnjetit, Shën Ilinë e Gazullit dhe Shën Demetrin në Fanin e Madh, por të gjitha të rrënuara prej turqve dhe të pa kumbonë, për të cilat thonë se, nga shkaku i turqve, kanë qenë futur nën dhè; të pa dyer, altar, kelq, veshje dhe pa asnjë prift. Këtu, përveç se me krezmue e me predikue, qe e nevojshme të mësonin uratët e së dielës; ... ... Pasi i mlodha pastaj nja 400 burra, i shtyva ta meremetonin Kishën e Shën Marisë së Shpërdhazës ... ... dhe, së fundi, e ndërtova që nga themeli Kishën e Shën Mëhillit, por ende nuk është mbuluar, për shkak se ata njerëz janë të varfër (5)." Më 24 prill dhe 20 dhjetor të vitit 1638, Kisha e Shën Mëhillit e Kashnjetit (Sanctus Michael de Castagneti) përmendet në dy letra të Kongregacionit të Shenjtë të Propagandës Fide, ku bëhet fjalë për përcaktimin e kufijve të Dioqezës së Lezhës (6). Në vijimësinë e dokumentacionit historik gjatë shek. XVII, kjo kishë shfaqet edhe në relacione të tjera kishtare, duke nisur nga ato të vizitatorit apostolik, Stefano Gaspari, në vitet 1671-1672, i cili e shënon se Kisha e Shën Mëhillit (Chiesa di S.Michele) në fshatin Kashnjet (nella villa di Castaneti), është e ndërtuar me gurë dhe në gjendje të mirë (7). Kisha e Shën Mëhillit e Kashnjetit (S.Micael de Castegnetti) përmendet më 10 gusht 1672 nga ipeshkvi i Lezhës, Gjergj Vladanji dhe në vitin 1694, Nikollë Vladanji shkruan se në Kashnjet (Castigneti) ndodhet Kapela e titulluar Shën Mëhilli (Capella titolata S.Michele), që është e pajisur me dy altarë, një brenda dhe një jashtë, pranë së cilës varrosen të krishterët e fshatit, me vetëm 12 shtëpi. Në relacionet e tij të viteve 1702-1703, arqipeshkvi i Tivarit, imzot Vinçenc Zmajeviç, jep një përshkrim shumë të hollësishëm të kësaj kishe, flet mbi devocionin e paktë të banorëve, për mangësitë e dy famullitarëve, Dom Pal Gazulli dhe Dom Andrea Bushati, por edhe për vështirësitë me të cilat ata përballen (shqetësime e shpenzime), duke përbujtur vazhdimisht udhëtarë të ndryshëm, sepse shtëpia e tyre ndodhej në rrugë kalimi për Shkodër, Lezhë dhe Malësi etj. Mbi gjendjen e kishës ai shkruan se: "Në Kashnjet është Kisha e Shën Mëhillit (In Castagneti è la Chiesa di S. Michele), me ndërtim të mirë dhe gjendje shumë të mirë, me një këmbanë të thyer prej 250 libresh. Nuk ka orendi të shugurueshme, por ka ara me sasi të mirë (të bollshme), të cilat i mban (i posedon) famullitari i Dibrit (9)." Gjatë shek. XVIII-XIX, Kisha famullitare e Shën Mëhillit Kryeëngjëll në Kashnjet përmendet mjaft dendur në relacionet kishtare të ipeshkvinjve të Dioqezës së Lezhës. Në vitin 1735 nga Gjon Gallata; më 1743 dhe 1747 nga Simon Negri; më 1753 nga Anton Kryeziu; më 1785 nga Giorgio Junchi; më 1789 dhe 1792 nga Mikel Kryeziu; më 1801, 1807, 1810 dhe 1821 nga Nikollë Malçi; më 1844, 1846 dhe 1853 nga Ivan Topich dhe më 1864/1865 nga Pal Dodmasej (10). Në vitin 1869, është akademiku anglez, shkrimtari, udhëtari dhe gjeografi, Rev. Henry Fanshawe Tozer, i cili e përmend “shtëpinë e priftit në fshatin e Kashnjetit (priest's house in the village of Castagneti)” si një pikë ndalesë të rëndësishme për udhëtarët që përshkojnë rrugën nga Shkodra për në Orosh të Mirditës (11). Në vitin 1896, vetë Kisha e Shën Mëhillit në Kashnjet përmendet nga Abati i Mirditës, Prend Doçi (12). Në vitin 1902, pikërisht pranë Kishës së Shën Mëhillit dhe poshtë Qelës së Vjetër në Kashnjet, me udhëzimet e Abat Prend Doçit dhe nën kujdesin e veçantë të Dom Prend Sulit, hapet shkolla e parë shqipe në këtë zonë (13). Ndërsa, 3 vite më vonë, Mary Edith Durham, në veprën e saj “The Burden of the Balkans (1905)”, rrëfen mbi ndalesën që ka kryer në këtë vend, mikpritjen e veçantë të ofruar nga famullitari i Kashnjetit, përshkruan Kashnjetin me rrethina, duke e paraqitur pamjen panoramike të zonës me ngjyrime idilike dhe po ashtu, flet për shkollën e ndërtuar rishtas afër banesës së priftit, me mësues dhe 8-9 nxënës, që janë të zgjuar dhe që mësojnë shpejt (14). Kisha e Shën Mëhillit ka funksionuar në mënyrë të pandërprerë deri në vitin 1967, kur u mbyll si pasojë e valës së Revolucionit Kulturor Ateist dhe për 11 vite me rradhë ka shërbyer si magazinë për mbajtjen e shkemit. Mjerisht ajo u shkatërrua në vitin 1978, ku gurët dhe qoshet e mureve janë përdorur për të mbushur themelet e Shkollës 8-Vjeçare të Kashnjetit dhe lënda drusore është përdorur për shkollën e re (15). Në vitet 1990, mbi themelet e objektit të dikurshëm u ndërtua një kishë krejtësisht e re, duke respektuar në mënyrë të përpiktë formën planimetrike të mëparshme. Kisha është e tipit njënefësh, me hyrjen kryesore të vendosur në perëndim dhe absidën në lindje, në përputhje me kanonet liturgjike të kishave katolike. Ajo ka këto përmasa: 19.41 gjatësi dhe 9.89 m gjerësi (matur më: 25.05.2026), ndërsa absida është mjaft e gjerë, me një diametër prej 5.45 m (16). Kisha është e pajisur vetëm me një hyrje, ndërsa hapësira e brendshme ndriçohet nga 9 dritare: 4 në murin verior, 4 në atë jugor dhe një dritare rrethore në fasadën kryesore, mbi hyrjen e kishës. Rreth 60 metra në verilindje të kishës ndodhet “Qela e Priftit” ose “Qela e Re”, e ndërtuar në vitin 1933 nga mjeshtri vendas, Prend Zef Pjetri nga Vrêthi (Vrrithi) i Kashnjetit dhe Ndue Dedë Zefi, si mjeshtër i ri, nga Katundi i Epër i Kashnjetit (17). “Qela e Priftit” ngrihet mbi një planimetri katrore me përmasa 13.21 × 10.25 m dhe përfshin dy kate të plota. Në anën lindore të Qelës, e bashkëngjitur me trupin kryesor të saj, gjendet një strukturë ndihmëse prej guri me përmasa 5.11 m gjatësi dhe 4.33 m gjerësi. E ndërtuar me të njëjtën teknikë dhe me të njëjtin material ndërtimi si pjesa kryesore e objektit, kjo njësi funksionale ka shërbyer kryesisht si magazinë dhe nyje sanitare. Qela është e pajisur me tri hyrje: hyrjen kryesore në fasadën perëndimore dhe dy hyrje të tjera në fasadat anësore, veriore dhe jugore. Gjithashtu, në segmentin lindor të murit verior dallohen qartë gjurmët e një hyrjeje të katërt, tashmë të murosur. Hapësira e brendshme e Qelës ndriçohet nga një numër i konsiderueshëm dritaresh, gjithsej 21: 15 dritare të mëdha, të mbuluara me qemerë guri, të vendosura në trupin kryesor të objektit, si dhe 6 dritare me përmasa dhe forma të ndryshme, që ndodhen në strukturën ndihmëse. Nga elementët arkitekturorë origjinalë të ruajtur, vihet re se shumë qartë se objekti i përket fillimit të shek. XX, gjë që dëshmohet nga harqet e gurta si dhe trajtimi i dyerve dhe dritareve, të cilat paraqesin ngjashmëri të qarta me arkitekturën qytetare të kohës, nën ndikimin e stilit të piktorit dhe arkitektit të njohur Kolë Idromeno (18). Gjatë periudhës së regjimit diktatorial kjo ndërtesë u përshtat për funksione të ndryshme, si zyra të administratës lokale, stacion policie për zonën, zyra e gjendjes civile apo dhomë për mjekun dhe veterinarin etj. Pasi u braktis për një periudhë relativisht të gjatë, duke e lënë në mëshirë të fatit, muret e “Qelës së Priftit” janë restauruar në vitin 2024 nga vetë banorët e zonës dhe duhet theksuar se është realizuar një punë shumë cilësore. Pranë Kishës së Shën Mëhillit dhe Qelës së Priftit janë ende të dukshme disa themele të vjetra që përfaqësojnë të vetmen dëshmi të ekzistencës së “Qelës së Vjetër” në këtë lokalitet. Në hapësirën ndërmjet kishës dhe Qelës së Priftit ndodhet kambanorja, me një strukturë të thjeshtë dhe minimaliste, tipike për zonat rurale të Shqipërisë, e ndërtuar mbi një platfomë prej betoni në bazë, me dy shtylla vertikale betoni që bashkohen në majë nga një arkitra po prej betoni, i cili mbulohet me një çati të vogël me tjegulla, që e mbronte kambanën nga reshjet atmosferike. Lartësia e kambanores është 5.20 m dhe gjerësia e saj, e matur në dy pjesët anësore të shtyllave, është 2.24 m. Në krye të strukturës, poshtë arkitraut dhe çatisë, e fiksuar në dy shtyllat vertikale, ndodhet një tra horizontal metalik, që shërben për të mbajtur kambanën. Deri vonë, në këtë kambanore, e cila plotëson funksionalisht dhe vizualisht kompleksin kishtar, ka qenë ruajtur një kambanë me mbishkrimin: “Fisit kreshnik të Kashnjetit (19)", një relike me vlerë të veçantë simbolike për të gjithë krahinën. Kambana prej bronzi, me peshë 370 kg, dhuratë e shenjtëruar nga Selia e Shenjtë për Kishën e Shën Mëhillit në vitin 1925, i shërbeu besimtarëve për gati një shekull. Fatkeqësisht, në vitin 2019 ajo u vodh dhe që atëherë nuk është gjetur më, duke lënë pas një zbrazëti të ndjeshme në trashëgiminë shpirtërore dhe kulturore të zonës. Në qendër të hapësirës së oborrit, të krijuar midis Kishës së Shën Mëhillit, Qelës së Priftit dhe Kambanores, ndodhet një pus i vjetër, i restauruar në kohët e fundit dhe që është ende funksional. Ndërsa, në anën jugore të Kishës së Shën Mëhillit shtrihet varreza, e cila është e rrethuar pjesërisht me mure guri të lidhur në të thatë, me një lartësi deri në 1 m. Kjo varrezë vazhdon të jetë funksionale, por ndër elementet më tërheqëse dhe të veçanta janë disa gurë varresh të vjetër me forma antropomorfe të skalitura, të cilat kanë një vlerë të jashtëzakonshme kulturore dhe historike (20). Kisha e Shën Mëhillit në Kashnjet, por edhe Qela e Priftit, nuk janë thjesht ndërtesa fetare, por dy monumente të gjallë të kujtesës kolektive. Ato përfaqësojnë një dëshmi të vazhdueshme të shpirtit dhe qëndresës mirditore e shqiptare përballë sfidave të kohës. Të vendosura në një nyje kyçe të rrugëve të vjetra historike, këta dy monumente vijojnë të shërbejnë si pika referimi në gjeografinë kulturore dhe shpirtërore të Shqipërisë së Veriut.

BIBLIOGRAFIA:

1- Më gjerësisht shih K.Shtjefni, Mirdita Etnike: 5 Bajrakët, Monografi (ribotim), f. 161-165; M.Gj.Zefi, Vendlindja na fton: studime, ese, reportazhe përshëndetje, intervista etj., Lezhë: Jaku, 2024.

2- A.Meksi, Peshkopata Arbanense, Gjon Kastrioti dhe grindja për kufijtë me peshkopatën e Lezhës, në: ResPublica, 27 shtator 2018.

3- G.Hoxha-L.Përzhita-F.Cavallini, Monumente Historike të Kultit të Krishterë në Dioqezën e Lezhës / Monumeti Storici di Culto Cristiano della Diocesi di Lezha, Lezhë: Botimet Françeskane, 2007, f. 120.

4- P.Bartl, Albania Sacra: Geistliche Visitationsberichte aus Albanien, 1: Diözese Alessio, f. 87; Shih edhe I.Zamputi, Relacione dhe dokumente për historinë e Shqipërisë (1610-1650) / Relazioni e documenti per la storia dell'Albania (1610-1650), (Transkriptuar e perkthyer nga - Trascritti e tradotti da Injac Zamputti), (Ribotim i perpunuar nga - riedizione elaborata da Jozef Zamputti), St. Gallen: Alarische Institut; Prishtinë: Faik Konica, 2018, f. 332.

5- P.Bartl, Albania Sacra: Geistliche Visitationsberichte aus Albanien, 1: Diözese Alessio, f. 87; I.Zamputi, Relacione dhe dokumente për historinë e Shqipërisë (1610-1650) / Relazioni e documenti per la storia dell'Albania (1610-1650), (Transkriptuar e perkthyer nga - Trascritti e tradotti da Injac Zamputti), (Ribotim i perpunuar nga - riedizione elaborata da Jozef Zamputti), St. Gallen: Alarische Institut; Prishtinë: Faik Konica, 2018, f. 332.

6- D.Farlatus & J.Coletus, Illyricum Sacrum, Tomus septimus, Ecclesia Diocletana, Antibarensis, Dyrrachiensis, et Sirmiensis, cum earum suffraganeis, Venetiis: Apud Sebastianum Coleti, Superiorum permissu ac privilegio, MDCCCXVII (1817), f. 204, 286.

7- P.Bartl, Albania Sacra: Geistliche Visitationsberichte aus Albanien, 1: Diözese Alessio, f. 109.

8- Ibidem, f. 125, 153.

9- V.Zmajevich: P.Bartl / I.Zamputi, Relacion i gjendjes së Shqipërisë e Serbisë / Relazione dello stato d'Albania e Serbia (1702-1703), (Përgjegjës të këtij botimi: Albert Ramaj, Zef (Ahmeti) Noka), Prishtinë: Faik Konica, 2022, f. 102, 258.

10- P.Bartl, Albania Sacra: Geistliche Visitationsberichte aus Albanien, 1: Diözese Alessio, f. 187, 193, 197, 219, 233, 258, 269, 296, 308, 316, 323, 330, 355, 365, 377-378.

11- H.Fanshawe Tozer, Researches in the Highlands of Turkey: Including Visits to Mounts Ida, Athos, Olympus, and Pelion, to the Mirdite Albanians, and Other Remote Tribes, Volume I, (With map and illustrations), London: John Murray, Albemarle Street, 1869, f. 291-298.

12- P.Bartl, Albania Sacra: Geistliche Visitationsberichte aus Albanien, 1: Diözese Alessio, f. 436.

13- M.Gj.Zefi, Vendlindja na fton: studime, ese, reportazhe, përshëndetje, intervista etj., f. 5, 103.

14- E.Durham, Brenga e Ballkanit, f. 338-341.

15- M.Gj.Zefi, Vendlindja na fton: studime, ese, reportazhe, përshëndetje, intervista etj., f. 102-103.

16- G. Hoxha, L. Përzhita, F. Cavallini, Monumente Historike të Kultit të Krishterë në Dioqezën e Lezhës / Monumenti Storici di Culto Cristiano della Diocesi di Lezha, Lezhë: Botimet Françeskane, 2007, f. 118.

17- M.Gj.Zefi, Vendlindja na fton: studime, ese, reportazhe, përshëndetje, intervista etj., f. 103.

18- G. Hoxha, L. Përzhita, F. Cavallini, Monumente Historike të Kultit të Krishterë në Dioqezën e Lezhës / Monumenti Storici di Culto Cristiano della Diocesi di Lezha, Lezhë: Botimet Françeskane, 2007, f. 120.

19- N.Dedaj, Toka e Katedraleve: Rava e Krishtërimit në Mirditë e më gjerë, (Botim i dytë i ripunuar), f. 192.

20- G.Hoxha, L. Përzhita, F. Cavallini, Monumente Historike të Kultit të Krishterë në Dioqezën e Lezhës / Monumenti Storici di Culto Cristiano della Diocesi di Lezha, Lezhë: Botimet Françeskane, 2007, f. 120.

Paulin Zefi.

Lezhë: 25.05.2026.