Isuf B. Bajrami: Deklarata e Komunës së Zetës për Kosovën dhe ndikimi ruso-serb në Mal të Zi

Analizë politiko-diplomatike dhe juridiko-kushtetuese mbi deklaratën e Komunës së Zetës për "mosnjohjen" e Kosovës dhe dimensionin e ndikimit ruso-serb në Mal të Zi

Nga Isuf B. Bajrami

Deklarata e miratuar në Komuna e Zetës, e mbështetur politikisht nga Milan Kneževi? dhe segmentet politike pro-serbe në Mali i Zi, përbën një episod me rëndësi të shumëfishtë juridike, kushtetuese, diplomatike dhe gjeopolitike në Ballkanin Perëndimor. Në planin formal juridik, kemi të bëjmë me një deklaratë simbolike të një njësie të vetëqeverisjes lokale, e cila nuk prodhon efekte juridike ndërkombëtare. Megjithatë, në planin politik dhe strategjik, ky akt reflekton tensione shumë më të thella që lidhen me:

identitetin shtetëror të Malit të Zi;

rivalitetin ndërmjet forcave pro-perëndimore dhe atyre pro-serbe;

ndikimin e Rusia në rajon përmes Serbia;

si dhe instrumentalizimin e çështjes së Kosova për mobilizim politik, identitar dhe gjeopolitik.

Në këtë kuptim, deklarata e Zetës nuk duhet lexuar si incident i izoluar lokal, por si simptomë e një procesi më të gjerë të polarizimit institucional dhe ideologjik që ka përfshirë Malin e Zi pas ndryshimeve politike të vitit 2020.

I. Kuadri kushtetues i Malit të Zi dhe kufijtë juridikë të vetëqeverisjes lokale

Kushtetuta e Malit të Zi e përcakton shtetin si:

sovran,

qytetar,

demokratik,

unik dhe të pandashëm.[1]

Në sistemet bashkëkohore kushtetuese, politika e jashtme konsiderohet atribut ekskluziv i sovranitetit shtetëror. Kjo nënkupton se vetëm organet qendrore:

Qeveria,

Presidenti,

Ministria e Punëve të Jashtme,

dhe në raste të caktuara Parlamenti,

mund të përfaqësojnë shtetin në marrëdhëniet ndërkombëtare.

Komunat janë njësi të decentralizuara administrative, kompetencat e të cilave kufizohen në:

administrim lokal;

planifikim urban;

zhvillim komunal;

shërbime publike;

dhe çështje territoriale lokale.[2]

Ato:

nuk kanë subjektivitet ndërkombëtar;

nuk posedojnë kompetencë diplomatike;

nuk mund të krijojnë marrëdhënie ndërkombëtare në emër të shtetit;

dhe nuk kanë të drejtë të njohin apo të mos njohin shtete.

Për këtë arsye, deklarata e Zetës:

nuk ka asnjë efekt juridik mbi njohjen e Kosovës nga Mali i Zi.

Njohja e Kosovës nga Podgorica në vitin 2008 mbetet vendim sovran i shtetit malazez dhe nuk mund të cenohet nga një akt politik lokal.

Nga perspektiva kushtetuese, deklarata paraqet:

akt politik deklarativ pa fuqi normative.

Megjithatë, problemi real nuk qëndron vetëm tek mungesa e efektit juridik, por tek fakti që një komunë tenton të artikulojë qëndrim mbi politikën e jashtme, duke sfiduar simbolikisht monopolin shtetëror mbi marrëdhëniet ndërkombëtare.

II. Parimi i unitetit të politikës së jashtme dhe rreziku i fragmentimit institucional

Në teorinë kushtetuese moderne ekziston standardi:

"Një shtet – një politikë e jashtme".

Ky parim garanton:

koherencën diplomatike të shtetit;

besueshmërinë ndërkombëtare;

sigurinë juridike;

dhe ruajtjen e sovranitetit.[3]

Nëse njësitë lokale do të mund:

të njohin shtete;

të refuzojnë njohjen;

ose të mbajnë politika të jashtme autonome,

atëherë vetë koncepti i shtetit unitar do të fragmentarizohej.

Pikërisht në këtë kontekst duhet kuptuar reagimi i Partia e Drejtësisë dhe Pajtimit (SPP). Reagimi i tyre nuk ishte vetëm polemikë politike ndaj Milan Kneževi?, por paralajmërim mbi rrezikun e relativizimit të rendit kushtetues.

Kur SPP pyet:

"A mundet nesër ndonjë komunë në Sanxhaku të deklarojë se nuk e njeh Serbinë?",

ajo ngre çështjen e precedentit institucional.

Në të drejtën kushtetuese, precedentët politikë kanë rëndësi të jashtëzakonshme, sepse:

praktikat simbolike të toleruara sot,

mund të shndërrohen nesër në standarde të reja politike.

Në rastin konkret, SPP argumenton se:

nëse komunat lejohen të interpretojnë politikën e jashtme sipas identiteteve lokale apo interesave partiake,

atëherë:

dobësohet autoriteti i shtetit;

relativizohet Kushtetuta;

dhe krijohen narrativa të sovraniteteve paralele.

Ky shqetësim është veçanërisht sensitiv në Ballkan, ku historia e shpërbërjes së Jugosllavia ka treguar se fragmentimi simbolik i autoritetit shtetëror shpesh paraprin kriza më të thella politike dhe etnike.

III. E drejta ndërkombëtare dhe mungesa e subjektivitetit juridik të komunave

Në të drejtën ndërkombëtare, njohja e shteteve konsiderohet:

akt unilateral sovran i shtetit.[4]

Vetëm subjektet e së drejtës ndërkombëtare:

shtetet;

dhe në raste të kufizuara organizatat ndërkombëtare,

kanë kapacitet juridik ndërkombëtar.

Komunat:

nuk janë subjekte të së drejtës ndërkombëtare;

nuk posedojnë personalitet diplomatik;

nuk kanë "treaty-making power";

dhe nuk mund të prodhojnë pasoja juridike në sistemin ndërkombëtar.[5]

Ky standard mbështetet në:

Kartën e Kombet e Bashkuara;

Konventën e Montevideos (1933);

dhe praktikën universale të marrëdhënieve diplomatike.

Prandaj:

deklarata e Zetës nuk prek statusin ndërkombëtar të Kosovës;

nuk ndryshon marrëdhëniet diplomatike ndërmjet Podgoricës dhe Prishtinës;

dhe nuk prodhon pasoja juridike ndërkombëtare.

Megjithatë, në diplomaci edhe aktet pa efekt juridik mund të kenë:

efekt simbolik;

efekt reputacional;

dhe efekt destabilizues politik.

IV. Pesha reale e deklaratës: dimensioni simbolik dhe identitar

Në Ballkan, simbolika politike shpesh ka ndikim më të madh sesa juridiciteti formal.

Deklarata e Zetës:

mobilizon emocionalisht elektoratin nacionalist serb;

forcon narrativën anti-Kosovë;

sfidon identitetin qytetar të Malit të Zi;

dhe teston kufijtë e tolerancës institucionale të shtetit.

Pas vitit 2020, Mali i Zi ka hyrë në fazë të re të polarizimit politik. Për herë të parë pas pavarësisë së vitit 2006, forcat tradicionalisht pro-serbe fituan ndikim të madh institucional.

Kjo solli:

fuqizim të narrativave identitare serbe;

rritje të rolit politik të Kishës Ortodokse Serbe;

relativizim të identitetit të veçantë malazez;

dhe shtim të retorikës anti-perëndimore.[6]

Në këtë ambient, Kosova përdoret jo vetëm si çështje e politikës së jashtme, por si:

instrument për definimin e identiteteve të brendshme politike.

Për segmentet pro-serbe:

mbështetja për mosnjohjen e Kosovës funksionon si marker identitar dhe ideologjik.

Për forcat pro-perëndimore:

njohja e Kosovës lidhet drejtpërdrejt me orientimin euro-atlantik të Malit të Zi.

Kjo e bën çështjen shumë më të ndjeshme sesa një debat klasik diplomatik.

V. Dimensioni gjeopolitik: Rusia, Serbia dhe rivaliteti strategjik në Ballkan

Pas anëtarësimit të Malit të Zi në NATO në vitin 2017, vendi u bë një nga pikat më sensitive të rivalitetit ndërmjet Perëndimit dhe Rusisë në Ballkan.[7]

Për Perëndimin:

Mali i Zi përfaqësonte zgjerimin e arkitekturës euro-atlantike në Adriatik.

Për Rusinë:

anëtarësimi i Malit të Zi në NATO përbënte humbje strategjike dhe kufizim të ndikimit rus në rajon.

Për këtë arsye, Moska intensifikoi investimin në:

rrjete mediatike pro-ruse;

struktura politike pro-serbe;

organizata nacionaliste;

dhe mekanizma të ndikimit kulturor e fetar.[8]

Këto rrjete operojnë përmes:

anti-perëndimizmit;

polarizimit identitar;

relativizimit të shtetësisë së Kosovës;

dhe promovimit të konceptit:

"Srpski svet" ("Bota Serbe").

Ky koncept synon homogjenizim politik, kulturor dhe strategjik të popullsive serbe në rajon.[9]

Edhe pse nuk artikulohet zyrtarisht si projekt territorial, ai krijon:

hapësirë të përbashkët politike;

koordinim narrativesh;

dhe rezistencë ndaj integrimeve euro-atlantike.

Në këtë kuadër, deklarata e Zetës mund të interpretohet si:

pjesë e luftës simbolike kundër njohjes së Kosovës dhe orientimit perëndimor të Malit të Zi.

VI. Strategjia e "destabilizimit me intensitet të ulët"

Rusia rrallë operon në Ballkan përmes kontrollit të drejtpërdrejtë institucional. Modeli i saj mbështetet në:

aktorë lokalë;

parti aleate;

media;

organizata fetare;

dhe prodhim të krizave simbolike.

Në literaturën e sigurisë kjo quhet:

"low-intensity destabilization".[10]

Qëllimi nuk është kontrolli total i shtetit, por:

prodhimi i paqëndrueshmërisë së vazhdueshme;

dobësimi i besimit në institucionet demokratike;

pengimi i integrimit euro-atlantik;

dhe krijimi i perceptimit se Ballkani mbetet rajon i paqëndrueshëm.

Në këtë strategji:

deklaratat simbolike kanë rëndësi shumë më të madhe sesa efektet juridike reale.

Ato përdoren për:

testimin e reagimit institucional;

polarizimin e opinionit publik;

normalizimin gradual të narrativave anti-perëndimore;

dhe krijimin e krizave të vazhdueshme me intensitet të ulët politik.

VII. Kosova si nyje qendrore e mobilizimit nacionalist

Kosova mbetet:

tema më e ndjeshme emocionale në nacionalizmin serb;

dhe instrumenti më efektiv për mobilizimin politik në hapësirën serbe.

Përmes çështjes së Kosovës:

prodhohet narrativë anti-perëndimore;

Perëndimi paraqitet si "anti-serb";

dhe legjitimohet afërsia strategjike me Rusinë.

Në këtë kuptim, deklarata e Zetës:

nuk synon ndryshim juridik;

por konsolidim të një narrative politike alternative ndaj rendit euro-atlantik.

VIII. Precedenti i vitit 2016 dhe dimensioni i sigurisë

Analiza e ndikimit rus në Mal të Zi nuk mund të kuptohet pa ngjarjet e vitit 2016, kur autoritetet malazeze dhe partnerët perëndimorë pretenduan për përfshirje të strukturave të lidhura me inteligjencën ruse në tentativën për grusht shteti gjatë zgjedhjeve parlamentare.[11]

Sipas institucioneve malazeze:

synimi ishte pengimi i anëtarësimit në NATO;

destabilizimi institucional;

dhe ndryshimi i orientimit strategjik të vendit.

Edhe pse aspektet juridike të procesit vazhdojnë të debatohen politikisht, ky rast konsolidoi perceptimin euro-atlantik se Mali i Zi mbetet:

vijë frontale e konkurrencës gjeopolitike në Ballkan.

Prandaj, çdo:

retorikë anti-NATO;

relativizim i Kosovës;

apo sfidim simbolik i rendit kushtetues,

analizohet edhe përmes prizmit të ndikimit ruso-serb.

IX. Instrumentalizimi i vetëqeverisjes lokale dhe "erosioni gradual institucional"

Një element i rëndësishëm i kësaj strategjie është përdorimi i institucioneve lokale për:

prodhimin e krizave simbolike;

sfidimin gradual të autoritetit qendror;

dhe normalizimin e diskursit anti-perëndimor.

Kjo paraqet formë të:

"erosionit gradual institucional".

Në vend të konfrontimit direkt me shtetin:

krijohen mikro-kriza politike;

polarizohet opinioni publik;

testohet reagimi institucional;

dhe relativizohet rendi kushtetues.

Nëse shteti nuk reagon:

krijohet perceptimi i dobësisë institucionale.

Nëse reagon ashpër:

prodhohet narrativë viktimizimi politik.

Kjo e bën strategjinë veçanërisht efektive në shoqëritë e polarizuara të Ballkanit Perëndimor.

X. Përfundim

Nga perspektiva:

kushtetuese;

juridike ndërkombëtare;

diplomatike;

dhe gjeopolitike,

Komuna e Zetës:

nuk ka kompetencë për të mos njohur Kosovën;

nuk mund të ndryshojë qëndrimin zyrtar të Malit të Zi;

dhe nuk prodhon pasoja juridike ndërkombëtare.

Megjithatë, rëndësia reale e kësaj çështjeje qëndron në:

sfidimin simbolik të autoritetit shtetëror;

instrumentalizimin e Kosovës për konsum politik të brendshëm;

depërtimin e narrativave anti-perëndimore;

dhe rivalitetin strategjik ndërmjet projektit euro-atlantik dhe ndikimit ruso-serb në Ballkan.

Në thelb, kjo nuk është krizë juridike mbi njohjen e Kosovës.

Ajo përfaqëson:

krizë të kohezionit institucional, identitetit shtetëror dhe orientimit strategjik të Malit të Zi.

Në këtë kuptim, rasti i Zetës nuk është thjesht episod lokal politik, por reflektim i një përplasjeje më të gjerë për kontrollin narrativ, identitar dhe gjeopolitik të Ballkanit Perëndimor.

Fusnota:

[1] Kushtetuta e Malit të Zi dhe monopoli shtetëror mbi politikën e jashtme

Mali i Zi, sipas Kushtetutës së vitit 2007, përcaktohet si:

"shtet qytetar, demokratik, ekologjik dhe i drejtësisë sociale, i bazuar në sundimin e ligjit".

Kushtetuta afirmon:

sovranitetin unik të shtetit;

karakterin unitar;

dhe kompetencën ekskluzive të institucioneve qendrore në marrëdhëniet ndërkombëtare.

Veçanërisht:

Presidenti përfaqëson shtetin brenda dhe jashtë vendit;

Qeveria udhëheq politikën e jashtme;

Parlamenti ratifikon marrëveshjet ndërkombëtare.

Asnjë dispozitë kushtetuese nuk i jep komunave kompetencë në:

njohjen e shteteve;

diplomaci;

apo politikë të jashtme.

Referenca:

Constitution of Montenegro (2007), Articles 1, 7, 82, 95, 100.

Venice Commission Opinion on the Constitution of Montenegro, CDL-AD(2007)047.

[2] Vetëqeverisja lokale dhe kufijtë e kompetencave komunale

Sipas Kartës Evropiane të Vetëqeverisjes Lokale të Këshilli i Evropës:

komunat kanë kompetenca administrative dhe publike lokale,

por jo kompetenca sovrane shtetërore.

Standardi evropian i decentralizimit bazohet në:

"subsidiarity without sovereignty".

Kjo nënkupton se:

njësitë lokale administrojnë çështje lokale,

por nuk posedojnë subjektivitet ndërkombëtar.

Prandaj:

komunat nuk mund të zhvillojnë politikë të jashtme autonome;

nuk mund të njohin shtete;

dhe nuk mund të prodhojnë akte me efekt diplomatik.

Referenca:

European Charter of Local Self-Government, Council of Europe, 1985.

Committee of the Regions, Division of Powers in EU and Candidate States.

Steytler, Nico, Local Government and the Constitution, Juta Law, 2005.

[3] Parimi "One State – One Foreign Policy"

Në teorinë kushtetuese moderne, politika e jashtme konsiderohet:

atribut ekskluziv i sovranitetit shtetëror.

Parimi:

"One State – One Foreign Policy"

garanton:

unitetin diplomatik të shtetit;

koherencën ndërkombëtare;

sigurinë juridike;

dhe ruajtjen e subjektivitetit ndërkombëtar.

Në federata dhe shtete të decentralizuara mund të ekzistojnë forma të:

paradiplomacisë;

bashkëpunimit rajonal;

apo diplomacisë ekonomike lokale,

por jo:

njohje shtetesh;

politikë të jashtme autonome;

apo pozicionime mbi sovranitetin ndërkombëtar.

Referenca:

Giovanni Boggero, Constitutional Principles of Foreign Policy, European Constitutional Law Review, 2021.

Hocking, Brian, Localizing Foreign Policy, St. Martin's Press, 1993.

Duchacek, Ivo, The Territorial Dimension of Politics, Westview Press, 1986.

[4] Njohja e shteteve në të drejtën ndërkombëtare

Në të drejtën ndërkombëtare:

njohja e shteteve është akt unilateral sovran.

Vetëm shtetet:

kanë kapacitet të njohin shtete të tjera;

të vendosin marrëdhënie diplomatike;

dhe të prodhojnë pasoja juridike ndërkombëtare.

Njohja:

nuk mund të delegohet tek komunat;

nuk mund të fragmentarizohet territorialmente;

dhe nuk mund të relativizohet nga aktorë sub-shtetërorë.

Referenca:

Malcolm N. Shaw, International Law, Cambridge University Press, 2017.

James Crawford, The Creation of States in International Law, Oxford University Press, 2006.

Lauterpacht, Hersch, Recognition in International Law, Cambridge University Press, 1947.

[5] Konventa e Montevideos dhe subjektiviteti ndërkombëtar

Konventa e Montevideos (1933) përcakton kriteret klasike të shtetësisë:

popullsi e përhershme;

territor i përcaktuar;

qeveri efektive;

kapacitet për marrëdhënie ndërkombëtare.

Komunat nuk plotësojnë:

kriterin e sovranitetit;

as kapacitetin për marrëdhënie ndërkombëtare.

Prandaj:

ato nuk konsiderohen subjekte të së drejtës ndërkombëtare.

Referenca:

Montevideo Convention on the Rights and Duties of States, 1933.

Ian Brownlie, Principles of Public International Law, Oxford University Press, 2008.

[6] Polarizimi identitar në Mal të Zi pas vitit 2020

Pas zgjedhjeve të vitit 2020, sistemi politik në Mal të Zi hyri në:

fazë të re polarizimi identitar;

dobësim të konsensusit pro-perëndimor;

dhe fuqizim të forcave pro-serbe.

Debati politik filloi të strukturohej rreth:

identitetit kombëtar;

rolit të Kishës Ortodokse Serbe;

raportit me Serbinë;

dhe qëndrimit ndaj Kosovës.

Sipas Florian Bieber:

"polarizimi identitar në Ballkan krijon terren ideal për ndikime të jashtme dhe dobësim institucional".

Referenca:

Florian Bieber, The Rise of Authoritarianism in the Western Balkans, Palgrave Macmillan, 2020.

Darmanovi?, Sr?an, Montenegro: A Nation Divided, Balkan Insight analyses.

Freedom House Reports on Montenegro, 2021–2024.

[7] Anëtarësimi në NATO dhe rivaliteti gjeopolitik

Anëtarësimi i Malit të Zi në NATO në vitin 2017:

u konsiderua sukses strategjik për Perëndimin;

dhe humbje strategjike për Rusinë.

Përmes këtij zgjerimi:

NATO konsolidoi kontrollin strategjik në Adriatik;

ndërsa Rusia humbi një pikë të rëndësishme ndikimi në Ballkan.

Referenca:

NATO Official Statement, "Montenegro Joins NATO as 29th Ally", 2017.

Dimitar Bechev, Russia Rising: Putin's Foreign Policy in the Middle East and Balkans, Yale University Press, 2021.

[8] Mekanizmat e ndikimit rus në Ballkan

Ndikimi rus në Ballkan zakonisht realizohet përmes:

partive politike aleate;

mediave pro-ruse;

rrjeteve ekonomike;

organizatave fetare;

dhe strukturave nacionaliste.

Qëllimi nuk është kontrolli direkt territorial, por:

pengimi i integrimit euro-atlantik;

dobësimi i institucioneve demokratike;

dhe ruajtja e Ballkanit si zonë influence.

Referenca:

CSIS, Russian Influence in the Balkans.

NATO StratCom Reports on Russian Hybrid Operations.

Keil, Soeren, Multinational Federalism in Bosnia and Herzegovina, Routledge.

[9] Koncepti "Srpski svet" ("Bota Serbe")

Koncepti:

"Srpski svet"

është artikuluar nga qarqe politike dhe intelektuale nacionaliste serbe si platformë për:

homogjenizim kulturor;

koordinim politik;

dhe afrim strategjik të popullsive serbe në rajon.

Ky koncept:

nuk promovon domosdoshmërisht kufij të rinj formalë;

por krijon hapësirë të përbashkët politike dhe identitare.

Analistët e lidhin këtë model me:

version të butë të pansllavizmit modern;

dhe me strategjitë ruse të zonave të influencës.

Referenca:

Vuk Vuksanovi?, "The Serbian World", LSE, 2022.

Janusz Bugajski, Failed State: A Guide to Russia's Rupture Strategy in Southeastern Europe, Jamestown Foundation.

Timothy Less, analyses on Serbian regional strategy.

[10] "Low-Intensity Destabilization" dhe lufta hibride

Koncepti:

"low-intensity destabilization"

përshkruan strategjinë e prodhimit të:

krizave të vazhdueshme politike;

tensioneve identitare;

mosbesimit institucional;

dhe polarizimit shoqëror.

Kjo realizohet përmes:

mediave;

dezinformimit;

aktorëve lokalë;

krizave simbolike;

dhe konflikteve identitare.

Në Ballkan kjo lidhet shpesh me:

strategjitë hibride ruse;

dhe përdorimin e nacionalizmit si instrument destabilizimi.

Referenca:

Mark Galeotti, Hybrid War or Gibridnaya Voina?, NATO Defense College.

Andrew Wilson, Virtual Politics, Yale University Press.

EU Hybrid Fusion Cell Reports.

[11] Tentativa për grusht shteti në Mal të Zi (2016)

Në vitin 2016, autoritetet malazeze pretenduan për:

përfshirje të strukturave të lidhura me inteligjencën ruse;

dhe bashkëpunim me aktorë nacionalistë serbë,

në tentativën për destabilizim gjatë zgjedhjeve parlamentare.

Sipas autoriteteve:

synimi ishte pengimi i anëtarësimit në NATO;

dhe ndryshimi i orientimit strategjik të shtetit.

Edhe pse aspektet juridike të procesit mbeten objekt debatesh politike, rasti:

konsolidoi perceptimin e ndikimit rus në rajon;

dhe e vendosi Malin e Zi në qendër të analizave mbi luftën hibride në Ballkan.

Referenca:

BBC Monitoring Reports on Montenegro Coup Case.

The Atlantic Council, analyses on Russian operations in Montenegro.

European Parliament Reports on Russian Influence in the Western Balkans.

Vendi i Lekës, 23.05.2026