Gjon Marku: Anton Çetta – ndërmjet kërkimit folklorik dhe misionit kombëtar të pajtimit

Anton Çetta (1920–1995): ndërmjet kërkimit folklorik dhe misionit kombëtar të pajtimit

Historia e kulturës shqiptare të shekullit XX njeh një varg personalitetesh që veprimtarinë shkencore e kanë ndërthurur me angazhimin e drejtpërdrejtë në jetën shoqërore dhe kombëtare. Ndër këto figura një vend të veçantë zë Anton Çetta, studiues i folklorit, mbledhës i traditës gojore shqiptare dhe veprimtar i shquar i lëvizjes kombëtare në Kosovë. Kontributi i tij shtrihet në dy fusha të mëdha: në albanologji, përmes mbledhjes, sistemimit dhe botimit të trashëgimisë folklorike shqiptare, dhe në jetën shoqërore e kombëtare, përmes rolit udhëheqës në Lëvizjen e Pajtimit të Gjaqeve në Kosovë gjatë viteve 1990–1992.

Figura e Anton Çettës ka tërhequr vëmendjen e studiuesve kryesisht në dy drejtime. Një pjesë e literaturës është përqendruar në veprimtarinë e tij si folklorist dhe bashkëpunëtor shumëvjeçar i Institutit Albanologjik të Prishtinës, ndërsa një pjesë tjetër ka trajtuar rolin e tij në procesin e pajtimit të gjaqeve, i cili përbën një nga lëvizjet më të rëndësishme shoqërore dhe kombëtare në historinë e Kosovës së fundshekullit XX. Megjithatë, ende mungojnë studime që t'i shqyrtojnë këto dy dimensione si pjesë të një personaliteti të vetëm, duke evidentuar lidhjen ndërmjet formimit të tij si studiues i kulturës popullore dhe angazhimit të tij në shërbim të pajtimit shoqëror dhe të unitetit kombëtar.

Anton Çetta i përket brezit të intelektualëve shqiptarë që u formuan në rrethana të ndërlikuara politike dhe kulturore, por që arritën të krijojnë një veprimtari të qëndrueshme shkencore. I lindur në Gjakovë më 9 nëntor 1920, në një familje me origjinë nga Mirdita, ai kreu studimet e larta në Beograd dhe, pas përfundimit të tyre, iu kushtua kërkimeve në fushën e kulturës popullore shqiptare. Nëpërmjet punës së tij shumëvjeçare në Institutin Albanologjik të Prishtinës ai u bë një nga figurat më të rëndësishme të folkloristikës shqiptare në gjysmën e dytë të shekullit XX.

Veprimtaria e tij kërkimore nuk kufizohej vetëm në mbledhjen e materialeve folklorike. Përmes botimeve të shumta, sistemimit të lëndës dhe interpretimit të saj shkencor, Anton Çetta dha një kontribut të rëndësishëm në njohjen e strukturës shpirtërore të shoqërisë shqiptare, të kodeve morale tradicionale dhe të mekanizmave të trashëguar të organizimit shoqëror. Pikërisht njohja e thellë e botës shpirtërore dhe e traditave shqiptare do të ndikonte më vonë edhe në veprimtarinë e tij si prijës i lëvizjes së pajtimit të gjaqeve.

Në fillim të viteve 1990, kur Kosova po përballej me sfida të mëdha politike dhe kombëtare, Anton Çetta u bë figura qendrore e një nisme të gjerë qytetare që synonte kapërcimin e konflikteve të brendshme ndërmjet shqiptarëve. Nën udhëheqjen e tij, Lëvizja e Pajtimit të Gjaqeve arriti të pajtojë mijëra familje dhe të krijojë një klimë të re solidariteti kombëtar, duke u shndërruar në një nga fenomenet më domethënëse të historisë moderne të Kosovës.

Në këtë kontekst, studimi i figurës së Anton Çettës paraqet interes jo vetëm për historinë e albanologjisë dhe të folkloristikës shqiptare, por edhe për historinë shoqërore dhe politike të Kosovës. Veprimtaria e tij dëshmon mënyrën se si dija shkencore dhe autoriteti moral mund të shndërrohen në faktorë të rëndësishëm të transformimit shoqëror dhe të forcimit të vetëdijes kombëtare.

Formimi intelektual dhe rruga akademike e Anton Çettës

Formimi intelektual i Anton Çettës lidhet ngushtë me zhvillimet kulturore dhe arsimore që karakterizuan hapësirën shqiptare dhe atë jugosllave gjatë gjysmës së parë të shekullit XX. I lindur në Gjakovë më 9 nëntor 1920, në një familje me prejardhje nga Mirdita, ai u rrit në një mjedis ku tradita kulturore shqiptare zinte një vend të rëndësishëm në jetën familjare (ASHAK, 2000). Kjo trashëgimi kulturore ndikoi në formimin e interesit të tij për folklorin dhe kulturën popullore, fusha që do të përcaktonin më vonë profilin e tij shkencor.

Arsimi i tij u zhvillua në institucione që luajtën rol të rëndësishëm në formimin e elitës intelektuale shqiptare. Studimet në Tiranë, Korçë dhe Milano i mundësuan njohjen me traditën humaniste evropiane dhe me disiplinat filologjike, duke krijuar bazën teorike mbi të cilën do të ndërtohej më vonë veprimtaria e tij kërkimore (Hamiti, 1996). Kjo përvojë arsimore e dallon Anton Çettën nga një pjesë e studiuesve të brezit të tij, pasi i mundësoi të ndërthurte njohjen e kulturës tradicionale shqiptare me qasjet moderne të kërkimit shkencor.

Një etapë vendimtare në formimin e tij akademik ishte ndjekja e studimeve universitare në degën e Romanistikës në Universitetin e Beogradit, të cilat i përfundoi në vitin 1950 (Instituti Albanologjik i Prishtinës, 1996). Kontakti me zhvillimet bashkëkohore të filologjisë dhe folkloristikës evropiane ndikoi në orientimin e tij drejt studimit sistematik të kulturës popullore shqiptare. Kjo periudhë shënon kalimin nga interesimi kulturor drejt angazhimit profesional në fushën e albanologjisë.

Angazhimi i tij si asistent në Seminarin Albanologjik të Beogradit përbën fillimin e veprimtarisë së tij shkencore. Në këtë fazë, Çetta u përqendrua në studimin e traditës gojore shqiptare dhe në evidentimin e saj si pjesë e rëndësishme e identitetit kulturor kombëtar. Ky orientim nuk ishte thjesht rezultat i interesimit personal, por pasqyronte edhe nevojën e kohës për dokumentimin e trashëgimisë kulturore shqiptare në kushtet e ndryshimeve të shpejta shoqërore dhe politike (Çetta, 1952).

Kërkimet në terren të zhvilluara gjatë viteve pesëdhjetë përbëjnë një moment të rëndësishëm në veprimtarinë e tij. Rëndësia e këtyre ekspeditave nuk qëndron vetëm në mbledhjen e materialeve folklorike, por edhe në krijimin e një baze dokumentare që do të shërbente për zhvillimin e mëtejshëm të studimeve folklorike shqiptare. Në këtë kuptim, puna e Anton Çettës kontribuoi në ruajtjen e një pjese të rëndësishme të trashëgimisë gojore në një periudhë kur proceset e modernizimit po ndryshonin ndjeshëm strukturat tradicionale të shoqërisë shqiptare (Sinani, pa vit).

Veprimtaria e tij akademike mori dimension institucional me angazhimin në Universitetin e Prishtinës dhe më pas në Institutin Albanologjik të Prishtinës. Në këto institucione ai nuk veproi vetëm si studiues, por edhe si organizator i kërkimit shkencor dhe formues i brezave të rinj të albanologëve. Drejtimi i kërkimeve folklorike dhe botimi i materialeve të mbledhura kontribuan në konsolidimin e folkloristikës si një nga fushat më të zhvilluara të studimeve albanologjike në Kosovë (Instituti Albanologjik i Prishtinës, 1996).

Nga perspektiva historiografike, rëndësia e formimit intelektual të Anton Çettës qëndron në aftësinë e tij për të lidhur traditën kulturore shqiptare me metodologjinë moderne të kërkimit. Pikërisht kjo ndërthurje e bëri atë një nga figurat më përfaqësuese të albanologjisë në Kosovë dhe krijoi bazën intelektuale mbi të cilën u zhvillua më vonë jo vetëm veprimtaria e tij shkencore, por edhe angazhimi i tij në proceset shoqërore dhe kombëtare të viteve 1990 (Berisha, 2010).

Kontributi i Anton Çettës në folkloristikën shqiptare

Kontributi i Anton Çettës në folkloristikën shqiptare duhet vlerësuar në kontekstin e konsolidimit të studimeve albanologjike në Kosovë gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX. Ndryshe nga shumë mbledhës të traditës gojore të periudhave të mëhershme, Çetta nuk u kufizua vetëm në grumbullimin e materialit folklorik, por kontribuoi edhe në sistemimin, klasifikimin dhe interpretimin e tij sipas kritereve bashkëkohore të kërkimit shkencor (Instituti Albanologjik i Prishtinës, 1996). Në këtë mënyrë, ai ndihmoi në shndërrimin e folkloristikës nga një veprimtari dokumentuese në një disiplinë të mirëfilltë shkencore.

Një nga arritjet më të rëndësishme të tij ishte pjesëmarrja në dokumentimin sistematik të krijimtarisë gojore shqiptare. Botimi i vëllimeve Këngë popullore shqiptare të Kosovës e Metohisë krijoi një bazë të rëndësishme burimore për studimin e poezisë popullore dhe dëshmoi nevojën e ruajtjes së trashëgimisë kulturore në kushtet e ndryshimeve të shpejta shoqërore (Çetta, 1952–1965). Rëndësia e këtyre botimeve nuk qëndron vetëm në vlerën dokumentare, por edhe në faktin se ato mundësuan integrimin e folklorit të Kosovës në korpusin e përgjithshëm të kulturës shqiptare.

Metoda kërkimore e Anton Çettës mbështetej në punën sistematike në terren dhe në ruajtjen e autenticitetit të materialit të mbledhur. Kjo qasje përfaqëson një largim nga praktikat romantike të shekujve të mëparshëm, të cilat shpesh ndërhynin në tekstin folklorik për qëllime estetike ose ideologjike. Duke regjistruar variantet e rrëfyera nga bartësit e traditës, Çetta krijoi burime me vlerë jo vetëm për folkloristikën, por edhe për etnologjinë, antropologjinë kulturore dhe historinë sociale (Sinani, pa vit).

Një vend të rëndësishëm në veprën e tij zë studimi i prozës popullore shqiptare. Botimi Proza popullore nga Drenica paraqet një nga kontributet më të rëndësishme në dokumentimin e folklorit narrativ shqiptar, pasi ofron materiale që pasqyrojnë jo vetëm imagjinatën popullore, por edhe sistemin e vlerave, kujtesën historike dhe mënyrën e organizimit shoqëror të komuniteteve shqiptare (Çetta, 1979). Kjo vepër dëshmon se folklori mund të shërbejë si burim për studimin e historisë së mentaliteteve dhe të identitetit kulturor.

Po kështu, botimet kushtuar këngëve kreshnike, baladave dhe legjendave kontribuan në evidentimin e rolit të traditës epike në ruajtjen e kujtesës kolektive shqiptare. Në interpretimin e Çettës, epika nuk përfaqësonte vetëm një formë artistike të trashëguar, por një mekanizëm kulturor për transmetimin e përvojës historike dhe të vetëdijes kombëtare nga një brez në tjetrin (Hamiti, 1996).

Përtej punës dokumentuese, Anton Çetta trajtoi edhe çështje teorike që lidhen me funksionin shoqëror të folklorit dhe me raportin ndërmjet traditës dhe identitetit kulturor. Kjo tregon se ai nuk ishte vetëm mbledhës materiali, por edhe interpretues i proceseve kulturore që qëndronin pas tij. Në këtë aspekt, veprimtaria e tij ndikoi në zgjerimin e perspektivës së studimeve folklorike shqiptare dhe në afrimin e tyre me zhvillimet bashkëkohore të shkencave humane.

Nga perspektiva historiografike, rëndësia e Anton Çettës qëndron edhe në rolin e tij institucional. Nëpërmjet veprimtarisë në Institutin Albanologjik të Prishtinës, ai kontribuoi në krijimin e një tradite të qëndrueshme kërkimore dhe në formimin e brezave të rinj të studiuesve (Instituti Albanologjik i Prishtinës, 1996). Për këtë arsye, ai konsiderohet me të drejtë një nga figurat themeluese të folkloristikës moderne shqiptare në Kosovë.

Anton Çetta dhe Lëvizja e Pajtimit të Gjaqeve (1990–1992)

Lëvizja e Pajtimit të Gjaqeve përbën dimensionin më të rëndësishëm shoqëror dhe kombëtar të veprimtarisë së Anton Çettës. Kjo lëvizje u zhvillua në një periudhë kur shqiptarët e Kosovës po përballeshin me humbjen e autonomisë, shtimin e represionit politik dhe nevojën për mobilizim kombëtar (Pirraku, 1998). Në këto rrethana, kapërcimi i konflikteve të brendshme u shndërrua në një parakusht për forcimin e solidaritetit shoqëror.

Roli i Anton Çettës në këtë proces nuk mund të shpjegohet vetëm përmes autoritetit të tij publik. Përvoja e tij shumëvjeçare si studiues i traditave dhe normave zakonore shqiptare i mundësoi të kuptonte mekanizmat kulturorë mbi të cilët mbështetej fenomeni i gjakmarrjes dhe, njëkohësisht, mundësitë për tejkalimin e tij. Në këtë kuptim, veprimtaria e tij në pajtimin e gjaqeve përfaqëson një rast të rrallë të ndërthurjes së dijes shkencore me angazhimin shoqëror (Berisha, 2010).

Suksesi i lëvizjes lidhej me karakterin e saj moral dhe qytetar. Ndryshe nga institucionet shtetërore, të cilat veprojnë përmes mekanizmave juridikë, pajtimi mbështetej në autoritetin e fjalës, në institucionin tradicional të besës dhe në ndërgjegjësimin kolektiv. Kjo e shndërroi lëvizjen në një proces të gjerë mobilizues, i cili tejkaloi kufijtë e një nisme humanitare dhe mori karakter kombëtar (Pirraku, 1998).

Një nga aspektet më domethënëse të veprimtarisë së Anton Çettës ishte interpretimi i faljes së gjakut si akt me rëndësi publike. Ai argumentonte se pajtimi nuk ishte vetëm çështje e marrëdhënieve ndërmjet familjeve, por një kontribut në forcimin e unitetit kombëtar në një periudhë historike vendimtare. Kjo qasje ndikoi që procesi të fitonte mbështetje të gjerë shoqërore dhe të përfshinte intelektualë, studentë, klerikë dhe shtresa të ndryshme të popullsisë (Berisha, 2010).

Kulmi simbolik i kësaj lëvizjeje u arrit me tubimin e Verrave të Llukës, i cili dëshmoi aftësinë e shoqërisë shqiptare për t'u mobilizuar rreth vlerave të pajtimit dhe solidaritetit. Studiuesit e konsiderojnë këtë ngjarje një nga momentet më domethënëse të rezistencës paqësore shqiptare në Kosovë, pasi ajo shprehu publikisht gatishmërinë për të kapërcyer konfliktet e brendshme në funksion të interesit kombëtar (Pirraku, 1998; Tubimi i Verrave të Llukës, 1990).

Nga këndvështrimi historik, Lëvizja e Pajtimit të Gjaqeve përfaqëson një proces emancipimi shoqëror dhe politik. Ajo kontribuoi në forcimin e kohezionit kombëtar dhe në krijimin e një klime solidariteti që do të ndikonte në zhvillimet e mëvonshme politike në Kosovë. Brenda këtij procesi, Anton Çetta u shndërrua në simbol të pajtimit, humanizmit dhe përgjegjësisë qytetare.

Për këtë arsye, trashëgimia e tij nuk duhet vlerësuar vetëm në kuadër të folkloristikës dhe albanologjisë. Roli i tij në pajtimin e gjaqeve e vendos atë ndër personalitetet më me ndikim në historinë shoqërore të Kosovës në fund të shekullit XX, duke dëshmuar se autoriteti shkencor mund të shndërrohet në faktor të rëndësishëm të transformimit shoqëror dhe kombëtar.

Vlerësimi i figurës dhe trashëgimia shkencore e Anton Çettës

Figura e Anton Çettës zë një vend të veçantë në historinë e kulturës dhe të jetës shoqërore shqiptare gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX (Rexhaj, 2016). Rëndësia e tij nuk lidhet vetëm me kontributin e dhënë në folkloristikë dhe albanologji, por edhe me ndikimin e drejtpërdrejtë që ushtroi në proceset shoqërore e kombëtare të Kosovës (Pipa, 2018).

Në fushën e albanologjisë, Anton Çetta mbetet ndër figurat më të rëndësishme të folkloristikës shqiptare (Instituti Albanologjik i Prishtinës, 2000). Veprimtaria e tij shumëvjeçare në mbledhjen, sistemimin dhe botimin e materialeve folklorike krijoi një bazë burimore të pazëvendësueshme për studimet e mëvonshme (Çetta, 1972).

Kontributi i tij merr rëndësi të veçantë po të merret parasysh fakti se veprimtaria e tij kërkimore u zhvillua në një periudhë kur institucionet shkencore shqiptare në Kosovë ishin ende në proces konsolidimi (Rexhaj, 2016). Ai kontribuoi në krijimin e traditës së kërkimeve folklorike në Kosovë dhe në formimin e një brezi studiuesish që do të vazhdonin më tej zhvillimin e kësaj fushe (Instituti Albanologjik i Prishtinës, 2000).

Ndikimi i tij shtrihet edhe përtej kufijve të folkloristikës. Materialet e mbledhura dhe të botuara prej tij përbëjnë sot burime të rëndësishme për historianët, etnologët, antropologët kulturorë dhe sociologët (Pipa, 2018).

Një dimension tjetër i trashëgimisë së Anton Çettës lidhet me veprimtarinë e tij në Lëvizjen e Pajtimit të Gjaqeve. Shumë studiues e konsiderojnë këtë lëvizje si një nga ngjarjet më të rëndësishme shoqërore në historinë moderne të Kosovës (Clark, 2000). Në këtë proces, Anton Çetta luajti rolin e një autoriteti moral që arriti të shndërrojë një traditë të vjetër të pajtimit në një lëvizje me përmasa kombëtare (Pula, 2004).

Pas vdekjes së tij më 3 nëntor 1995, vlerësimi për figurën dhe veprën e Anton Çettës vazhdoi të rritej (Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës, 2005). Emri i tij u është dhënë rrugëve, shkollave dhe institucioneve të ndryshme, ndërsa veprimtaria e tij është bërë objekt studimesh dhe konferencash shkencore (Rexhaj, 2016).

Një shenjë e rëndësishme e këtij vlerësimi institucional është edhe krijimi i dekoratës presidenciale "Medalja e Paqes dhe Pajtimit Anton Çetta" (Presidenca e Republikës së Kosovës, 2010).

Në kujtesën kolektive shqiptare, Anton Çetta përfaqëson një model të veçantë intelektuali që e vuri dijen dhe autoritetin moral në shërbim të shoqërisë (Pipa, 2018).

Sot, më shumë se tri dekada pas lëvizjes së madhe të pajtimit, Anton Çetta vazhdon të mbetet një pikë referimi për studiuesit e kulturës shqiptare dhe për ata që merren me historinë shoqërore të Kosovës (Rexhaj, 2016).

Analiza e veprimtarisë së Anton Çettës dëshmon se ai përfaqëson një nga figurat më të rëndësishme të kulturës dhe të jetës shoqërore shqiptare në gjysmën e dytë të shekullit XX (Rexhaj, 2016). Kontributi i tij shtrihet në zhvillimin e folkloristikës shqiptare dhe në forcimin e kohezionit shoqëror e kombëtar të shqiptarëve të Kosovës (Pipa, 2018).

Në planin shkencor, Anton Çetta dha një ndihmesë të jashtëzakonshme në mbledhjen, ruajtjen, sistemimin dhe botimin e trashëgimisë gojore shqiptare (Çetta, 1972; Çetta, 1974). Nëpërmjet kërkimeve shumëvjeçare në terren dhe veprimtarisë së tij në Institutin Albanologjik të Prishtinës, ai krijoi një korpus të pasur materialesh folklorike që vazhdon të shërbejë si burim i rëndësishëm për studimet albanologjike (Instituti Albanologjik i Prishtinës, 2000).

Rëndësia e punës së tij nuk qëndron vetëm në dokumentimin e folklorit, por edhe në interpretimin e tij si pjesë e identitetit kulturor dhe historik të shqiptarëve (Pipa, 2018).

Po aq i rëndësishëm paraqitet edhe dimensioni shoqëror i veprimtarisë së tij. Në fillim të viteve nëntëdhjetë, Anton Çetta u bë figura qendrore e Lëvizjes së Pajtimit të Gjaqeve, e cila ndikoi në forcimin e unitetit kombëtar të shqiptarëve të Kosovës (Clark, 2000; Pula, 2004).

Studimi i figurës së Anton Çettës tregon se veprimtaria shkencore dhe angazhimi shoqëror nuk kanë qenë dy fusha të ndara në jetën e tij, por pjesë përbërëse të një vizioni të përbashkët (Rexhaj, 2016).

Nga perspektiva e historiografisë shqiptare, Anton Çetta duhet të vlerësohet jo vetëm si folklorist dhe studiues i kulturës popullore, por edhe si një personalitet me ndikim të gjerë në historinë shoqërore dhe kombëtare të Kosovës (Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës, 2005).

Prandaj, figura e Anton Çettës zë një vend të merituar në panteonin e personaliteteve shqiptare që, përmes dijes, integritetit moral dhe veprimit qytetar, kanë kontribuar në ruajtjen e identitetit kulturor dhe në avancimin e aspiratave kombëtare të shqiptarëve (Pipa, 2018).

Literature:

1.      Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës. (2000). Anton Çetta – Personalitet i Kulturës Shqiptare. Prishtinë: ASHAK.