Fejzulla Berisha: Shtetformimi i Republikës së Kosovës në dritën e së drejtës së brendshme, kushtetuese dhe ndërkombëtare

Shtetformimi i Republikës së Kosovës në dritën e së drejtës së brendshme, kushtetuese dhe ndërkombëtare

(Vazhdimësia juridike nga Kushtetuta e vitit 1974 deri te rendi kushtetues i Republikës së Kosovës)

Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla Berisha

Shtetformimi i Republikës së Kosovës është rezultat i një procesi të gjatë historik, kushtetues, politik dhe ndërkombëtar. Ai nuk mund të shpjegohet vetëm përmes një akti të vetm, por përmes një vargu të ngjarjeve dhe akteve juridike që kanë ndërtuar dhe konsoliduar rendin e sotëm kushtetues të Kosovës.

Në këtë kuptim, historia juridike e Kosovës fillon me rendin kushtetues të vitit 1974, vazhdon përmes periudhave të krizës së autonomisë, përpjekjes për rikrijim institucional, luftës së vitit 1998–1999, administrimit ndërkombëtar dhe përfundon me krijimin e Republikës së Kosovës.

Kushtetuta e vitit 1974 – baza e subjektivitetit kushtetues të kosovës

Kushtetuta e vitit 1974 përbën një pikë themelore në historinë juridike të Kosovës. Përmes së saj, Kosova u përcaktua në kuadër të një pozicioni të veçantë kushtetues brenda Federatës së atëhershme jugosllave.

Ky akt kushtetues i njohi Kosovës institucione të veta, pushtet legjislative, ekzekutive dhe gjyqësore, duke krijuar një traditë të veçantë institucionale.

Heqja e autonomisë në vitin 1989 dhe kriza e rendit kushtetues

Në vitin 1989, pozita kushtetuese e Kosovës Hyri në një fazë të rëndë të krizës së rendit juridik dhe kushtetues. Ndryshimet kushtetuese që i u bënë rendit kushtetues të vitit 1974 shkaktuan një dobësim të theksuar të pozicionit juridik të Kosovës.

Heqja e autonomisë nuk ishte vetëm një ndryshim administrativ, por preki themelin e pozicionit kushtetues të Kosovës në kuadrin e federatës jugosllave. Reduktimi i kompetencave institucionale dhe pasivizimi i rolit të institucioneve vendore shkaktuan një realitet të ri juridik dhe politik.

Në aspektin e së drejtës kushtetuese, rrethanat e vitit 1989 përbënë një pikë ndarëse në evolucionin e rendit juridik të Kosovës. Parimi i sundimit të lirë dhe pjesëmarrjes institucionale u cenuan në procesin e miratimit të ndryshimeve kushtetuese.

Ky proces shkaktoi reagime të gjera shoqërore dhe politike në Kosovë. Përfaqësuesit politikë dhe intelektualë të Kosovës u përpoqënë me nevojën për të ruajtur vazhdimësinë e vetëdijes kushtetuese dhe për të krijuar një bazë të re juridike për të ardhmen e vendit.

Në këtë kontekst, kriza e rendit kushtetues të vitit 1989 nuk ishte vetëm një problem i brendshëm i Kosovës, por u bë pjesë e një krize më të gjerë të sistemit jugosllav dhe të parimeve të federalizmit të shprehura në Kushtetutën e vitit 1974.

Aktet kushtetuese të viteve 1990–1991 – vazhdimësia e vullnetit kushtetues

Pas cenimit të pozicionit kushtetues të Kosovës në vitin 1989, në vitet 1990–1991 u zhvillua një proces i ri kushtetues dhe politik, me qëllim ruajtjen e vazhdimësisë institucionale dhe përcaktimin e një drejtimi të ri juridik për të ardhmen e Kosovës.

Deklarata Kushtetuese e 2 Korrikut 1990 dhe Kushtetuta e Kaçanikut e 7 Shtatorit 1990 ishin akte që shprehnin përpjekjet e institucioneve dhe përfaqësuesve politikë të Kosovës për të mbajtur vazhdimësinë e vetëqeverisjes dhe të vullnetit të qytetarëve.

Kushtetuta e Kaçanikut përbënte një hap të rëndësishëm në transformimin e kërkesës për autonomi të gjerë kushtetuese në pretendim për një pozicion më të lartë juridike dhe politike.

Ky proces u shoqërua me vullnetin e shprehur përmes referendumit për pavarësi në vitin 1991. Nëpërmes këtij procesi demokratik, qytetarët e Kosovës dhanë vullnetin e tyre për një rend të ri shtetëror.

Megjithatë, rrethanat ndërkombëtare të atyre viteve, pas shpërbërjes së jugosllavisë dhe ndërhyrjes ndërkombëtare në republikat e tjera jugosllave, nuk mundësuan të njohnin menjëherë këtë vullnet të shprehur në formë shteti.

Por, në pikëpamjen e vazhdimësisë juridike, këto akte kanë rol të rëndësishëm, sepse përfaqësuan vazhdimin e vullnetit kushtetues të popullit të Kosovës dhe u bënë themel i proceseve të mëvonshme shtetformuese.

Nga procesi politik te ndërkombëtarizimi i qështjes së kosovës – lufta e uçk-së, ndërhyrja e nato-s dhe rezoluta 1244 e këshillit të sigurimit të okb-së

Në fund të viteve të nëntëdhjeta, cenimi i rendit kushtetues dhe mosrrespektimi i të drejtave të njeriut në Kosovë krijuan një situatë të rëndë politike dhe shqërore. Pas disa vitesh të periudhës së rezistencës paqësore, mosfunksionimi i institucioneve vendore dhe shkeljet e vazhdueshme të të drejtave të njeriut, qështja e Kosovës filloi të marrë dimension ndërkombëtare.

Lufta e Ushtrisë Qlirimtare të Kosovës (UÇK) në vitet 1998–1999 përbënte një fazë të rëndësishme në procesin e shtetformimit të Kosovës. Arritja e saj në skenën historike dhe ndërkombëtare shënoi një kalim nga kriza e brendshme në një problem të trajtuar në forumet e sigurisë dhe diplomacisë ndërkombëtare.

Lufta në Kosovë shkaktoi vëmendjen e institucioneve më të larta ndërkombëtare. Pas disa pe?rpjekjesh diplomatike për të gjetur një zgjidhje pacifike, shkallëzimi i dhunës dhe kriza humanitare shtynë territorin e Kosovës në qendër të vendimmarrjes ndërkombëtare.

Ndërhyrja e NATO-së në vitin 1999 përfaqësoi një ndërhyrje të rendësishme në kontekstin e sigurisë ndërkombëtare. Qëllimi i saj ishte ndalimi i krizës humanitare, mbrojtja e popullsisë civile dhe krijimi i kushteve për një zgjidhje politike.

Pas përfundimit të ndërhyrjes së NATO-së dhe tërheqjes së forcave serbe nga Kosova, u krijua një realitet i ri juridik dhe ndërkombëtar.

Rezoluta 1244 e këshillit të sigurimit të okb-së dhe korniza kushtetuese e vitit 2001 – ndërtimi i institucioneve të vetëqeverisjes

Pas ndërhyrjes së NATO-së në vitin 1999 dhe pe?rfundimit të konfliktit të armatosur, Kosova hyri në një fazë të re juridike dhe institucionale. Kjo fazë u përcaktua nga Rezoluta 1244 (1999) e Këshillit të Sigurimit të OKB-së, e cila vendosi një prani të gjerë ndërkombëtare në Kosovë.

Rezoluta 1244 krijoi një kuadër juridik për periudhën tranzitore, duke parashikuar vendosjen e pranisë së pranisë ndërkombëtare civile dhe ushtarake, përmes UNMIK-ut dhe KFOR-it.

Në pikëpamjen juridike, roli i Rezolutës 1244 ishte të krijonte kushtet për paqe, siguri, rindërtim dhe zhvillim institucional në Kosovë. Ajo inicioi procesin e ndërtimit të institucioneve demokratike dhe hapi rrugën për vetëqeverisjen dhe përcaktimin e statusit përfundimtar të Kosovës.

Korniza kushtetuese e vitit 2001 – hapi drejt ndërtimit të rendit kushtetues të republikës së kosovës

Pas vendosjes së Rezolutës 1244, ndërtimi institucional i Kosovës u bë një prioritet i procesit të pasluftës. Ky proces u konsolidua me miratimin e Kornizës Kushtetuese të vitit 2001.

Kjo Kornizë i jepte bazë juridike krijimit të institucioneve të përkohshme të vetëqeverisjes, duke përcaktuar kompetencat e Kuvendit, Qeverisë dhe institucioneve të tjera demokratike.

Procesi i statusit final, plani i Ahtisaarit dhe përcaktimi i fazës përfundimtare të shtetformimit të kosovës

Pas ndërtimit të institucioneve të përkohshme dhe zhvillimit të proceseve demokratike në Kosovë, në vitet pas vitit 2005 filloi procesi i përcaktimit të statusit final të Kosovës. Ky proces u udhëheq nga Martti Ahtisaari, I Dërguar Special i Kombeve Të Bashkuara për të arritur në një zgjidhje të qëndrueshme dhe të bazuar në parimet e demokracisë dhe të së drejtave të njeriut.

Plani i Ahtisaarit i prezantuar në vitin 2007 përbënte një dokument të rëndësishëm në procesin e shtetformimit të Kosovës. Ai nuk u miratua si rezolutë në Këshillin e Sigurimit të OKB-së, për shkak të mosmarrëveshjes në arritjen e konsensusit, mirëpo u bë bazë e rëndësishme në definimin e arkitekturës së shtetit të ri.

Plani i Ahtisaarit përcaktoi parimet e një Kosove të pavarur dhe sovran, me garanci të veçanta për mbrojtjen e të drejtave të të gjitha komuniteteve etnike dhe respektim të parimeve të shtetit demokratik.

Ky dokument pati ndikim të drejtpërdrejtë në përmbajtjen e Kushtetutës së Republikës së Kosovës dhe në definimin e sistemit institucional të shtetit të ri.

Deklarata e pavarësisë e 17 shkurtit 2008 – akti historik dhe juridik i shtetformimit të kosovës.

Më 17 shkurt 2008, Kuvendi i Kosovës shpalli Deklaratën e Pavarësisë, duke miratuar një rend të ri shtetëror të bazuar në parimet e demokracisë, të drejtave të njeriut dhe të parimeve të së drejtës ndërkombëtare.

Kushtetuta e republikës së kosovës – themeli i rendit kushtetues shtetëror

Pas shpalljes së Pavarësisë më 17 shkurt 2008, një ndër hapat më të rëndësishëm të procesit shtetformues ishte miratimi dhe hyrja në fuqi e Kushtetutës së Republikës së Kosovës.

Kushtetuta e Republikës së Kosovës përbën aktin më të lartë juridik të shtetit dhe burimin kryesor të legjitimitetit institucional. Ajo përcakton parimet themelore të rendit shtetëror, përfshirë parimin e sundimit të së drejtës, ndarjen e pushteteve, mbrojtjen e të drejtave dhe lirive themelore të njeriut, si dhe parimin e shtetit ligjor dhe demokratik.

Me këtë Kushtetutë, Kosova krijoi një rend të ri kushtetues, në të cilin sovraniteti ushtrohet nga qytetarët përmes institucioneve demokratike.

Opinioni këshillimor i gjykatës ndërkombëtare të drejtës në vitin 2010 – legjitimiteti ndërkombëtar i pavarësisë së kosovës

Në vitin 2010, Gjykata Ndërkombëtare e Drejtës dha Opinionin Këshillimor mbi përputhsmërinë e Deklaratës së Pavarësisë së Kosovës me normat e së drejtës ndërkombëtare.

Gjykata konstatoi se shpallja e pavarësisë së Kosovës nuk shkeli një normë të përgjithshme të së drejtës ndërkombëtare.

Ky opinion pati rëndësi të veçantë juridike dhe ndërkombëtare, sepse forcoi pozicionin e shtetit të ri dhe demonstroi se procesi i pavarësisë së Kosovës nuk ishte në kundërshtim me të drejtën ndërkombëtare.

Rendi kushtetues i sotëm dhe parimi i sovranitetit të republikës së kosovës

Sot, Republika e Kosovës funksionon mbi bazën e një rendi të konsoliduar kushtetues, i cili përbëhet nga Kushtetuta si akt më të lartë juridik dhe nga institucionet e krijuara në bazë të saj.

Parimi i sovranitetit kushtetues nënkupton se autoriteti publik ngaritet nga vendimet dhe normat kushtetuese. Asnjë institucion, aktor politik apo subjekt tjetër nuk mund të veprojë jashtë kufijve të përcaktuara nga Kushtetuta dhe nga parimet e rendit juridik.

Në këtë kuptim, vazhdimisa e shtetformimit të Kosovës duhet të shikohet si një proces i ndërlidhur me evolucionin kushtetues dhe juridik: nga Kushtetuta e vitit 1974, te aktet kushtetuese të viteve 1990–1991, te Rezoluta 1244 e OKB-së, te ndërtimi i institucioneve demokratike, te Deklarata e Pavarësisë dhe te Kushtetuta e Republikës së Kosovës.

Përfundim:Shtetformimi i Republikës së Kosovës nuk mund të kuptohet si një akt i izoluar politik, por si një proces i gjatë historik, kushtetues dhe juridik.

Nga subjektiviteti kushtetues i krijuar me Kushtetutën e vitit 1974, përmes periudhave të krizës dhe transicionit, deri te rendi i sotëm kushtetues, Kosova ka pasur një rrugë të veçantë dhe komplekse të evolucionit së saj si subjekt juridik dhe shtetror.

Aktet kushtetuese dhe dokumentet ndërkombëtare nuk janë vetëm referenca historike, por pika themelore të vazhdimisë së rendit juridik.

Republika e Kosovës sot qëndron si një shtet demokratik dhe sovran, i ndërtuar mbi themelet e së drejtës kushtetuese, parimeve të demokracisë dhe normave të së drejtës ndërkombëtare.