Fejzulla Berisha: Roli i SHBA-së në ndërtimin institucional dhe kushtetues të Kosovës (5)

(5) ROLI I SHBA-SË NË NDËRTIMIN INSTITUCIONAL DHE KUSHTETUES TË KOSOVËS

Pas përfundimit të luftës në Kosovë në vitin 1999, filloi një etapë krejtësisht e re historike për popullin e Kosovës dhe për të ardhmen politike të shtetit të ri. Nga një territor i shkatërruar nga lufta, represioni dhe spastrimi etnik, Kosova u përball me sfidën më të madhe të historisë së saj moderne: ndërtimin e institucioneve demokratike dhe të një shteti funksional, juridik dhe kushtetues sipas standardeve euro-perëndimore.

Në këtë proces kompleks shtetformues, roli i Shteteve të Bashkuara të Amerikës ishte jo vetëm mbështetës, por thelbësor dhe përcaktues. Ndikimi amerikan në Kosovë mori dimension të drejtpërdrejtë institucional, juridik, kushtetues, politik dhe strategjik. SHBA-ja nuk kontribuoi vetëm në çlirimin e Kosovës përmes ndërhyrjes së NATO-s, por u bë një nga arkitektet kryesore të ndërtimit të shtetit të Kosovës.

Në aspektin e së drejtës publike ndërkombëtare dhe të teorisë moderne të shtetndërtimit, rasti i Kosovës paraqet një model specifik të ndërthurjes së ndërhyrjes humanitare me procesin e ndërtimit institucional dhe demokratik të një shteti të ri.

Kosova pas luftës përballej me sfida të jashtëzakonshme:mungesën pothuajse totale të institucioneve funksionale;dëmtimin e rëndë të infrastrukturës publike;pasojat humanitare të luftës;krizën ekonomike dhe sociale;mungesën e administratës profesionale;vakuumin juridik dhe institucional;tensionet ndëretnike;nevojën për njohje ndërkombëtare dhe konsolidim shtetëror.

Në këtë realitet të ndërlikuar, SHBA-ja së bashku me aleatët euro-perëndimorë ndërmorën një angazhim afatgjatë për ta transformuar Kosovën në një shtet demokratik, funksional dhe të orientuar drejt integrimeve euro-atlantike.

Ndërtimi i institucioneve demokratike

Një ndër prioritetet kryesore të angazhimit amerikan ishte ndërtimi i institucioneve demokratike të Kosovës. Pas dekadash represioni dhe mohimi të të drejtave politike nga regjimi serb, Kosova kishte nevojë për krijimin e institucioneve që do të garantonin demokracinë parlamentare, pluralizmin politik dhe përfaqësimin qytetar.

Në këtë drejtim, SHBA-ja kontribuoi fuqishëm në:organizimin e zgjedhjeve të para demokratike;ngritjen e Kuvendit të Kosovës;krijimin e institucioneve ekzekutive;zhvillimin e sistemit pluralist;promovimin e kulturës demokratike;fuqizimin e pjesëmarrjes qytetare.

Procesi i demokratizimit të Kosovës u zhvillua nën mbikëqyrjen ndërkombëtare, por me përfshirje aktive të institucioneve vendore. Demokracia në Kosovë nuk u konceptua vetëm si procedurë zgjedhore, por si sistem vlerash që përfshin:sundimin e ligjit;mbrojtjen e të drejtave të njeriut;lirinë e shprehjes;pavarësinë institucionale;ndarjen e pushteteve;transparencën dhe llogaridhënien.

Në aspektin politik, ndikimi amerikan ndihmoi në orientimin e Kosovës drejt modelit demokratik perëndimor, duke e larguar atë nga trashëgimia autoritare dhe konfliktuale e ish-Jugosllavisë.

Reformimi i administratës publike

Një shtet demokratik nuk mund të funksionojë pa administratë profesionale dhe efikase. Për këtë arsye, SHBA-ja i kushtoi rëndësi të veçantë reformimit të administratës publike në Kosovë.

Pas luftës, administrata publike në Kosovë ishte e dobët, e paorganizuar dhe pa përvojën e nevojshme institucionale. Përmes asistencës amerikane dhe programeve ndërkombëtare u krijuan mekanizma për:profesionalizimin e shërbimit civil;ngritjen e kapaciteteve administrative;trajnimin e zyrtarëve publikë;reformimin e menaxhimit publik;rritjen e efikasitetit institucional;luftimin e korrupsionit dhe nepotizmit.

Një ndër objektivat kryesore ishte krijimi i një administrate neutrale politikisht, profesionale dhe të bazuar në meritokraci.

Megjithatë, pavarësisht progresit të arritur, administrata publike në Kosovë vazhdon të përballet me sfida serioze, si:ndikimi politik në institucione;korrupsioni;mungesa e profesionalizmit të plotë;politizimi i sektorit publik;dobësia e mekanizmave mbikëqyrës.

Këto probleme tregojnë se procesi i reformimit institucional mbetet ende një sfidë afatgjatë për shtetin e Kosovës.

Forcimi i sundimit të ligjit

Sundimi i ligjit përbën themelin e çdo shteti demokratik dhe juridik. Pikërisht për këtë arsye, SHBA-ja e konsideroi forcimin e sistemit të drejtësisë si një ndër prioritetet kryesore të angazhimit të saj në Kosovë.

Pas luftës, sistemi juridik në Kosovë ishte pothuajse inekzistent. Kishte mungesë të:gjyqtarëve profesionalë;prokurorëve;legjislacionit modern;infrastrukturës gjyqësore;kulturës juridike demokratike.

Në këtë kontekst, SHBA-ja kontribuoi në:reformimin e sistemit gjyqësor;hartimin e legjislacionit modern;trajnimin e gjyqtarëve dhe prokurorëve;krijimin e institucioneve të drejtësisë;forcimin e pavarësisë së gjyqësorit;luftimin e krimit të organizuar dhe korrupsionit.

Një rëndësi e veçantë iu kushtua harmonizimit të legjislacionit të Kosovës me standardet evropiane dhe ndërkombëtare të të drejtave të njeriut.

Në aspektin juridik dhe kushtetues, Kosova ndërtoi një sistem që synonte të garantonte:sigurinë juridike;barazinë para ligjit;mbrojtjen e lirive themelore;kontrollin kushtetues;drejtësinë e pavarur dhe të paanshme.

Megjithatë, edhe sot sundimi i ligjit mbetet një nga sfidat më të mëdha të Kosovës. Ndikimet politike në drejtësi, korrupsioni institucional dhe vonesat procedurale vazhdojnë të cenojnë besimin qytetar në sistemin juridik.

Profesionalizimi i sistemit të sigurisë

Një ndër dimensionet më të rëndësishme të shtetformimit të Kosovës ishte ndërtimi i institucioneve të sigurisë.

Pas luftës, Kosova kishte nevojë për institucione profesionale që do të garantonin rendin publik, sigurinë dhe stabilitetin institucional. Në këtë proces, SHBA-ja luajti rol kyç në:krijimin e Policisë së Kosovës;ngritjen e Forcës së Sigurisë së Kosovës;trajnimin profesional të strukturave të sigurisë;modernizimin e kapaciteteve mbrojtëse;promovimin e standardeve demokratike të sigurisë.

Policia e Kosovës gradualisht u shndërrua në një ndër institucionet më të besueshme në vend. Modeli i saj multietnik dhe profesional konsiderohet një ndër sukseset më të rëndësishme të procesit të shtetndërtimit.

Po ashtu, transformimi i Forcës së Sigurisë së Kosovës paraqet një dimension strategjik të mbështetjes amerikane për ndërtimin e kapaciteteve mbrojtëse të shtetit të Kosovës.

Në aspektin gjeopolitik, mbështetja amerikane për sektorin e sigurisë ka qenë një garanci për stabilitetin e Kosovës dhe për ruajtjen e orientimit euro-atlantik të shtetit.

Ngritja e kapaciteteve kushtetuese dhe juridike

Një nga momentet më të rëndësishme në historinë moderne të Kosovës ishte hartimi dhe miratimi i Kushtetutës së Republikës së Kosovës.

Kushtetuta e Kosovës konsiderohet ndër kushtetutat më moderne në rajon, sepse ajo përfshin standarde të avancuara demokratike dhe ndërkombëtare.

Në hartimin e saj ndikim të rëndësishëm pati ekspertiza amerikane dhe euro-perëndimore, duke synuar ndërtimin e një shteti demokratik, multietnik dhe juridik.

Kushtetuta e Republikës së Kosovës garanton:të drejtat dhe liritë themelore të njeriut;mbrojtjen e komuniteteve;barazinë qytetare;karakterin multietnik të shtetit;decentralizimin e pushtetit lokal;ndarjen dhe kontrollin e pushteteve;pavarësinë e gjyqësorit;kontrollin kushtetues dhe juridik;epërsinë e instrumenteve ndërkombëtare të të drejtave të njeriut.

Një element tejet i rëndësishëm është fakti se Kushtetuta e Kosovës inkorporon drejtpërdrejt konventat dhe instrumentet ndërkombëtare të të drejtave të njeriut, duke e bërë sistemin kushtetues të Kosovës ndër më progresivët në rajon.

Në aspektin e teorisë kushtetuese moderne, Kosova ndërtoi një model kushtetues që synon balancimin ndërmjet:sovranitetit shtetëror;mbrojtjes së minoriteteve;demokracisë parlamentare;decentralizimit;kontrollit juridik të pushtetit.

Gjykata Kushtetuese e Kosovës u krijua si mekanizëm kyç për mbrojtjen e rendit kushtetues dhe kontrollin e ligjshmërisë së institucioneve publike.

Mbështetja e ekonomisë së tregut

Përveç dimensionit politik dhe juridik, SHBA-ja kontribuoi edhe në zhvillimin ekonomik të Kosovës.

Ndërtimi i ekonomisë së tregut u konsiderua pjesë esenciale e shtetformimit demokratik. Përmes programeve të ndryshme, SHBA-ja mbështeti:zhvillimin e sektorit privat;investimet e huaja;reformimin ekonomik;liberalizimin e tregut;ngritjen e klimës së biznesit;integrimin ekonomik ndërkombëtar.

Ekonomia e tregut u pa si mekanizëm për:stabilitet social;zhvillim ekonomik;ulje të varfërisë;forcim të shtetit demokratik.

Megjithatë, Kosova vazhdon të përballet me probleme serioze ekonomike, si:papunësia;emigrimi masiv;varësia nga importi;korrupsioni ekonomik;mungesa e investimeve strategjike.

Mbështetja amerikane për subjektivitetin ndërkombëtar të Kosovës

Një ndër dimensionet më historike të rolit amerikan ishte mbështetja për pavarësinë dhe subjektivitetin ndërkombëtar të Kosovës.

Njohja e Republikës së Kosovës nga SHBA-ja pas shpalljes së pavarësisë më 2008 kishte rëndësi të jashtëzakonshme politike, juridike dhe diplomatike.

SHBA-ja u bë promotore aktive e:njohjeve ndërkombëtare;konsolidimit diplomatik të Kosovës;anëtarësimit në organizata ndërkombëtare;forcimit të legjitimitetit ndërkombëtar të shtetit të Kosovës.

Në aspektin ndërkombëtar, mbështetja amerikane krijoi një bazë të fuqishme për afirmimin e Kosovës si subjekt i së drejtës ndërkombëtare.

Roli i SHBA-së në ndërtimin institucional dhe kushtetues të Kosovës përfaqëson një nga angazhimet më të rëndësishme strategjike amerikane në Evropën Juglindore pas Luftës së Ftohtë.

SHBA-ja nuk ishte vetëm aleate e Kosovës në luftën për liri, por edhe një nga faktorët kyç të ndërtimit të shtetit demokratik, juridik dhe kushtetues të Kosovës.

Përmes mbështetjes amerikane dhe euro-perëndimore, Kosova arriti të ndërtojë:institucione demokratike;sistem kushtetues modern;mekanizma juridikë funksionalë;struktura profesionale të sigurisë;orientim euro-atlantik.

Megjithatë, procesi i konsolidimit demokratik mbetet ende sfidë. Kosova ka nevojë për forcim të mëtejshëm të sundimit të ligjit, luftim të korrupsionit, reformim institucional dhe zhvillim ekonomik.

Në këtë rrugëtim historik, partneriteti strategjik ndërmjet Kosovës dhe SHBA-së mbetet jo vetëm interes politik dhe diplomatik, por domosdoshmëri shtetërore, gjeopolitike dhe historike për të ardhmen e Republikës së Kosovës.