Fejzulla Berisha: Ndërmjet fitores juridike dhe diplomacisë pasive: rasti i Kosovës pas opinionit të Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë (9)

(9) NDËRMJET FITORES JURIDIKE DHE DIPLOMACISË PASIVE: RASTI I KOSOVËS PAS OPINIONIT TË GJYKATËS NDËRKOMBËTARE TË DREJTËSISË

I. Një fitore juridike me peshë historike dhe kufij diplomatikë

Opinioni Këshillëdhënës i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë (International Court of Justice – ICJ), i datës 22 korrik 2010, mbi përputhshmërinë e shpalljes së pavarësisë së Republikës së Kosovës me të drejtën ndërkombëtare, përfaqëson një nga momentet më të rëndësishme në historinë moderne të shtetformimit të Kosovës.

Ky opinion nuk është vetëm një akt juridik interpretativ, por një ngjarje me ndikim të thellë në arkitekturën e së drejtës ndërkombëtare, pasi për herë të parë organi më i lartë gjyqësor i Kombeve të Bashkuara konstatoi se deklarata e pavarësisë së Kosovës nuk shkel të drejtën ndërkombëtare.

Ky formulim juridik krijoi një kthesë të rëndësishme në diskursin ndërkombëtar, duke zhvendosur debatin nga dimensioni i "paligjshmërisë" në atë të "interpretimit politik dhe juridik të rrethanave specifike historike".

II. Rëndësia juridike e Opinionit të ICJ-së

Në aspektin e së drejtës ndërkombëtare publike, Opinioni i ICJ-së ka disa karakteristika thelbësore:

Së pari, ai nuk e ndalon shpalljen e pavarësisë si akt politik, duke e lënë të hapur hapësirën e zhvillimeve shtetformuese në rrethana të veçanta.

Së dyti, ai nuk e interpreton parimin e integritetit territorial si absolut dhe të pakushtëzuar në të gjitha rrethanat.

Së treti, ai krijon një standard interpretativ që e trajton rastin e Kosovës si situatë sui generis, e cila nuk mund të përgjithësohet automatikisht në praktikën ndërkombëtare.

Ky dimension e bën opinionin një pikë referimi të rëndësishme në doktrinën e së drejtës ndërkombëtare.

III. Dallimi ndërmjet integritetit territorial dhe vetëvendosjes

Një nga kontributet më të rëndësishme të ICJ-së është qartësimi i raportit ndërmjet dy parimeve themelore të së drejtës ndërkombëtare:integriteti territorial i shteteve ekzistuese, dhee drejta e popujve për vetëvendosje.

Gjykata nuk e trajtoi këtë raport si konflikt absolut, por si një ndërveprim kompleks, ku rrethanat historike, politike dhe humanitare mund të kenë rol përcaktues.

Në rastin e Kosovës, ky interpretim krijoi një hapësirë juridike ku vetëvendosja nuk u përjashtua, por u kontekstualizua brenda një realiteti të veçantë ndërkombëtar.

IV. Efektet gjeopolitike të Opinionit të ICJ-së

Opinioni i ICJ-së prodhoi disa efekte të rëndësishme në planin gjeopolitik:

Ai forcoi legjitimitetin ndërkombëtar të Kosovës si subjekt politik de facto.

Ai ndikoi në ndryshimin gradual të diskursit ndërkombëtar, ku disa shtete kaluan nga refuzimi absolut në një qasje më të kujdesshme.

Ai kontribuoi në rritjen e pranisë së Kosovës në organizata dhe forume ndërkombëtare.

Megjithatë, këto efekte nuk u shoqëruan me një transformim të plotë dhe të qëndrueshëm diplomatik në nivel global.

V. Diplomacia e Kosovës pas vitit 2010

Pas Opinionit të ICJ-së, diplomacia kosovare hyri në një fazë të re.

Në fillim, u vërejt një intensifikim i dukshëm i aktiviteteve diplomatike:zgjerim i marrëdhënieve bilaterale;fokus në njohje të reja ndërkombëtare;dhe rritje e prezencës në diplomacinë shumëpalëshe.

Megjithatë, me kalimin e kohës, ky momentum nuk u konsolidua në një strategji afatgjatë të qëndrueshme.

VI. A ekziston diplomacia pasive në Kosovë?

Në analizën e marrëdhënieve ndërkombëtare, diplomacia pasive nënkupton mungesë të iniciativës së vazhdueshme dhe dominim të reagimit mbi veprimin strategjik.

Në rastin e Kosovës, disa indikatorë sugjerojnë:mungesë të një strategjie të unifikuar shtetërore për politikën e jashtme;fragmentim institucional në diplomaci;mungesë të fushatave të vazhdueshme globale për njohje;dhe orientim më reaktiv ndaj veprimeve të palëve të tjera.

Kjo nuk nënkupton mungesë të diplomacisë, por një intensitet të pabarabartë strategjik në raport me sfidat ndërkombëtare.

VII. Diplomacia aktive e Serbisë

Në anën tjetër, Serbia ka ndërtuar një diplomaci të qëndrueshme dhe të koordinuar.

Ajo ka:zhvilluar rrjete të fuqishme lobimi ndërkombëtar;forcuar aleancat me aktorë globalë si Rusia dhe Kina;zhvilluar fushata sistematike kundër njohjeve të Kosovës;dhe promovuar narrativën e saj mbi integritetin territorial dhe rrezikun e "precedentëve".

Ky aktivitet i vazhdueshëm ka ndikuar në ruajtjen e një balance të favorshme diplomatike për Serbinë në disa rajone të botës.

VIII. Moskapitalizimi i Opinionit të ICJ-së

Një nga çështjet më kritike mbetet mënyra e përdorimit të Opinionit të ICJ-së nga Kosova.

Ky akt juridik nuk është shndërruar plotësisht në:strategji globale të diplomacisë publike;instrument të centralizuar të lobimit ndërkombëtar;narrativë të unifikuar shtetërore në politikën e jashtme;dhe mekanizëm të qëndrueshëm të ndikimit ndërkombëtar.

Në këtë kuptim, ekziston një hendek ndërmjet potencialit juridik dhe realizimit diplomatik.

IX. Diplomacia moderne dhe kërkesa për qasje proaktive

Sistemi bashkëkohor ndërkombëtar kërkon diplomaci dinamike dhe shumëdimensionale.

Një shtet modern duhet të zhvillojë:diplomaci ekonomike dhe investuese;diplomaci kulturore dhe akademike;diplomaci digjitale dhe mediatike;dhe rrjete të strukturuara të diasporës.

Pa këto instrumente, edhe fitoret më të mëdha juridike humbasin efektin e tyre strategjik.

X. Dimensioni i së drejtës ndërkombëtare dhe evolucioni i shtetësisë

Rasti i Kosovës përfaqëson një shembull të rëndësishëm të evolucionit të së drejtës ndërkombëtare bashkëkohore.

Ai ngre çështje themelore:a është sovraniteti koncept statik apo dinamik?a mund të krijohen shtete jashtë modelit klasik kolonial?si trajtohen rastet sui generis në praktikën ndërkombëtare?

Në këtë kuadër, Kosova përfaqëson një rast ku realiteti politik ka ndikuar drejtpërdrejt në interpretimin juridik ndërkombëtar.

XI. Ndërmjet fitoreve juridike dhe sfidave të diplomacisë aktive

Opinioni i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë mbetet një nga arritjet më të rëndësishme juridike në historinë e Kosovës.

Ai:konfirmoi ligjshmërinë ndërkombëtare të deklaratës së pavarësisë;rrëzoi narrativën e paligjshmërisë absolute;dhe krijoi bazë të qëndrueshme juridike për subjektivitetin ndërkombëtar të Kosovës.

Megjithatë, e drejta ndërkombëtare nuk është vetë-ekzekutive në planin politik. Ajo kërkon instrumente diplomatike për t'u shndërruar në realitet të qëndrueshëm ndërkombëtar.

Në këtë kuptim, Opinioni i ICJ-së përfaqëson një rast me vlerë orientuese në praktikën e së drejtës ndërkombëtare, i cili ndikon në interpretimin e parimeve themelore të vetëvendosjes dhe integritetit territorial.

Sfida kryesore për Republikën e Kosovës mbetet transformimi i këtij kapitali juridik në fuqi të qëndrueshme diplomatike, përmes një qasjeje strategjike, proaktive dhe të koordinuar në arenën ndërkombëtare.

Prandaj, kalimi nga diplomacia reaktive në diplomaci proaktive mbetet një imperativ shtetëror për forcimin e pozitës ndërkombëtare të Kosovës në sistemin bashkëkohor global.