Fejzulla Berisha: Kosova ndërmjet legjitimitetit juridik dhe sfidave të diplomacisë moderne (10)

(10) KOSOVA NDËRMJET LEGJITIMITETIT JURIDIK DHE SFIDAVE TË DIPLOMACISË MODERNE

Opinioni i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë dhe beteja për konsolidimin ndërkombëtar të shtetit të Kosovës

Në historinë bashkëkohore të marrëdhënieve ndërkombëtare, rrallëherë ndodh që një shtet i ri të arrijë një fitore kaq të rëndësishme juridike në arenën ndërkombëtare, sikurse arriti Kosova me opinionin këshillëdhënës të Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë të datës 22 korrik 2010. Ky opinion, sipas të cilit shpallja e pavarësisë së Kosovës nuk kishte shkelur të drejtën ndërkombëtare, përfaqësonte jo vetëm një triumf juridik për popullin dhe shtetin e Kosovës, por edhe një moment me rëndësi të jashtëzakonshme për zhvillimin e së drejtës publike ndërkombëtare në periudhën pas Lufta e Ftohtë.

Megjithatë, historia politike ndërkombëtare dëshmon se legjitimiteti juridik nuk mjafton pa kapacitetin diplomatik dhe strategjik për ta shndërruar atë në konsolidim të plotë shtetëror. Pikërisht këtu qëndron paradoksi i madh i Kosovës: ndonëse fitoi betejën juridike në nivelin më të lartë të drejtësisë ndërkombëtare, ajo nuk arriti gjithmonë ta transformojë këtë sukses në ofensivë të organizuar diplomatike globale.

Në vend të një diplomacie të koordinuar dhe afatgjatë, shpeshherë u shfaq një qasje pasive, reaktive dhe e fragmentuar. Kjo gjendje krijoi hapësirë që Serbia, e mbështetur nga Rusia dhe në dimensione të caktuara nga Kina, të zhvillojë një ofensivë të gjerë diplomatike kundër subjektivitetit ndërkombëtar të Kosovës.

Prandaj, çështja e Kosovës sot nuk është vetëm çështje e njohjeve formale ndërkombëtare. Ajo është çështje e pozitës së shtetit në rendin e ri ndërkombëtar, në arkitekturën euro-atlantike të sigurisë dhe në rivalitetin gjeopolitik të shekullit XXI.

I. KOSOVA DHE LEGJITIMITETI I SAJ NË TË DREJTËN NDËRKOMBËTARE

Pavarësia e Kosovës nuk mund të kuptohet jashtë kontekstit historik dhe juridik të shpërbërjes së ish-Jugosllavia. Në dallim nga rastet klasike të separatizmit, Kosova ishte rezultat i një procesi të gjatë represioni sistematik, spastrimi etnik dhe shkatërrimi të autonomisë kushtetuese nga regjimi i Slobodan Miloševi?.

Në këtë kuptim, Kosova përfaqësonte një rast "sui generis" në të drejtën publike ndërkombëtare. Ky koncept u mbështet fuqishëm nga diplomacia perëndimore për të argumentuar se:Kosova nuk ishte rast klasik shkëputjeje territoriale;ndërhyrja humanitare kishte krijuar realitet të ri juridik;administrimi ndërkombëtar i OKB-së kishte prodhuar elemente të shtetësisë;Serbia kishte humbur legjitimitetin moral dhe politik mbi Kosovën përmes politikës represive dhe krimeve sistematike.

Opinioni i GJND-së ishte historik sepse:rrëzoi pretendimet juridike serbe;konfirmoi se shpallja e pavarësisë nuk binte ndesh me të drejtën ndërkombëtare;krijoi bazë të fuqishme legjitimuese për njohje të reja ndërkombëtare.

Ky opinion pati ndikim të jashtëzakonshëm jo vetëm për Kosovën, por edhe për evoluimin e debatit global mbi:vetëvendosjen;sovranitetin;ndërhyrjen humanitare;të drejtën e popujve për mbrojtje nga represioni shtetëror.

Megjithatë, edhe pse Kosova fitoi në planin juridik, ajo nuk arriti gjithmonë ta kapitalizojë plotësisht këtë fitore në planin diplomatik dhe strategjik.

II. DIPLOMACIA PASIVE DHE MUNGESA E STRATEGJISË AFATGJATË

Në marrëdhëniet ndërkombëtare moderne, diplomacia nuk nënkupton vetëm përfaqësim ceremonial të shtetit. Diplomacia është:inteligjencë strategjike;projektim i interesit kombëtar;aftësi për ndërtim aleancash;ndikim në proceset ndërkombëtare;menaxhim i narrativës globale.

Diplomacia aktive karakterizohet nga:iniciativë e vazhdueshme;ofensivë diplomatike;lobim profesional;diplomaci publike dhe akademike;koordinim institucional.

Në rastin e Kosovës, pas opinionit të GJND-së pritej:një valë e re njohjesh;ofensivë diplomatike në Afrikë, Azi dhe Amerikë Latine;anëtarësim në organizata ndërkombëtare;ndërtim i një platforme të fuqishme të diplomacisë shtetërore.

Mirëpo, shpesh ndodhi e kundërta. Në vend të ofensivës diplomatike, u krijua një gjendje vetëkënaqësie politike, duke supozuar se vetë drejtësia juridike do ta prodhonte automatikisht konsolidimin ndërkombëtar.

Në politikën globale kjo logjikë rezulton e pamjaftueshme. Historia diplomatike dëshmon se shtetet nuk konsolidohen vetëm me drejtësi juridike, por me fuqi diplomatike dhe strategji afatgjata.

Kjo mungesë e ofensivës krijoi vakuum diplomatik, të cilin Serbia e shfrytëzoi me efikasitet për të zhvilluar fushata kundër njohjeve të Kosovës.

III. SHBA-JA DHE TRANSFORMIMI GJEOPOLITIK I BALLKANIT

Asnjë analizë serioze mbi shtetësinë e Kosovës nuk mund të realizohet pa rolin historik dhe strategjik të Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

SHBA-ja ishte promotore kryesore e:ndërhyrjes humanitare të NATO-s në vitin 1999;procesit të shtetndërtimit të Kosovës;ndërtimit institucional dhe kushtetues të shtetit;integrimit euro-atlantik të rajonit.

Ndërhyrja e NATO në Kosovë përfaqësonte një moment transformues në historinë moderne të marrëdhënieve ndërkombëtare. Ajo ndikoi fuqishëm në:afirmimin e konceptit të mbrojtjes së popullsive civile;dobësimin e konceptit absolut të sovranitetit;zhvillimin e doktrinës së "Responsibility to Protect" (R2P).

Kosova u bë simbol i ndërhyrjes humanitare kundër spastrimit etnik dhe krimeve kundër njerëzimit.

Në aspektin strategjik, prania amerikane në rajon mbetet element kyç i stabilitetit euro-atlantik.

Camp Bondsteel përfaqëson një nga bazat më të rëndësishme strategjike amerikane në Evropën Juglindore dhe ka rëndësi:ushtarake;gjeopolitike;stabilizuese;strategjike.

Në kontekstin e rivalitetit të ri global ndërmjet Perëndimit dhe Rusisë, rëndësia strategjike e Kosovës është rritur edhe më shumë.

IV. KONKURRENCA GJEOPOLITIKE NË BALLKAN

Ballkani vazhdon të mbetet një nga rajonet më sensitive të rivalitetit ndërkombëtar.

Ndikimi rus në rajon realizohet përmes:mbështetjes së Serbisë;propagandës mediale;instrumenteve energjetike;lidhjeve historike dhe fetare;destabilizimit politik.

Ndërkohë, Kina po e zgjeron ndikimin e saj përmes:investimeve infrastrukturore;diplomacisë ekonomike;projekteve strategjike;pranisë financiare.

Në këtë kontekst, Kosova shpesh është gjendur përballë sfidës së mungesës së një strategjie të qartë ndërkombëtare.

Në epokën moderne:propaganda është instrument gjeopolitik;informacioni është armë strategjike;diplomacia është formë e projektimit të fuqisë.

Një shtet i vogël nuk mund të mbijetojë vetëm mbi bazën e mbështetjes morale ndërkombëtare. Ai duhet të ndërtojë diplomaci moderne, elitë profesionale dhe strategji të qëndrueshme shtetërore.

V. FITORJA JURIDIKE DHE HUMBJA E MOMENTUMIT DIPLOMATIK

Pas opinionit të GJND-së, Kosova kishte mundësi historike për:zgjerim të njohjeve;fuqizim të subjektivitetit ndërkombëtar;anëtarësim në organizata ndërkombëtare;konsolidim diplomatik global.

Mirëpo, ky momentum nuk u shfrytëzua plotësisht.

Në vend të ofensivës diplomatike:mungoi koordinimi institucional;mungoi strategjia afatgjatë;Serbia intensifikoi diplomacinë kundër Kosovës;u krijua stagnim në procesin e njohjeve.

Në marrëdhëniet ndërkombëtare, vakuumi diplomatik nuk mbetet bosh. Kur një shtet nuk vepron në mënyrë aktive, kundërshtari e mbush atë hapësirë.

Serbia investoi fuqishëm në:diplomaci agresive;lobim ndërkombëtar;propagandë juridike;instrumentalizim të marrëdhënieve me Rusinë dhe Kinën.

Ndërsa Kosova shpesh mbeti në pozicion mbrojtës.

VI. SFIDAT E KOSOVËS NË RENDIN E RI NDËRKOMBËTAR

Rendi bashkëkohor ndërkombëtar po karakterizohet nga:rikthimi i rivaliteteve të mëdha globale;dobësimi relativ i multilateralizmit;lufta hibride informative;instrumentalizimi i sigurisë dhe energjisë;konkurrenca strategjike ndërmjet fuqive të mëdha.

Në këtë realitet të ri, shtetet e vogla duhet të posedojnë:diplomaci inteligjente;aleanca të fuqishme;elitë profesionale;vizion afatgjatë.

Kosova nuk mund të mbështetet vetëm në të kaluarën historike të ndërhyrjes humanitare apo në drejtësinë juridike të opinionit të GJND-së. Ajo duhet të ndërtojë:diplomaci strategjike;diplomaci akademike;diplomaci ekonomike;diplomaci publike;diplomaci digjitale.

Në shekullin XXI, shteti që nuk prodhon narrativë globale, rrezikon të margjinalizohet.

VII. NEVOJA PËR RILINDJE TË DIPLOMACISË SË KOSOVËS

Kosova ka nevojë për transformim të thellë të kulturës së saj diplomatike dhe shtetërore.

Ky transformim duhet të mbështetet mbi:profesionalizëm diplomatik;unitet institucional;strategji kombëtare të politikës së jashtme;koordinim me diasporën shqiptare;diplomaci të mendimit strategjik;bashkëpunim të avancuar me SHBA-në dhe aleatët euro-atlantikë.

Në botën moderne, diplomacia nuk është vetëm protokoll. Ajo është:inteligjencë strategjike;menaxhim i aleancave;ndikim global;projektim i fuqisë politike.

Kosova duhet të kalojë nga diplomacia reaktive në diplomaci proaktive dhe nga improvizimi politik në strategji shtetërore afatgjatë.

Rasti i Kosovës mbetet një ndër rastet më domethënëse të transformimit të rendit ndërkombëtar pas Luftës së Ftohtë.

Kosova është produkt:i ndërhyrjes humanitare;i transformimit të konceptit të sovranitetit;i fuqizimit të të drejtave të njeriut në marrëdhëniet ndërkombëtare;i rolit historik të SHBA-së dhe Perëndimit në Ballkan.

Megjithatë, fitoret juridike nuk janë të mjaftueshme pa diplomaci aktive dhe vizion strategjik.

Paradoksi i Kosovës qëndron pikërisht këtu:ajo fitoi legjitimitetin juridik ndërkombëtar, por nuk arriti gjithmonë ta shndërrojë atë në ofensivë të fuqishme diplomatike globale.

Në rendin e ri ndërkombëtar, shtetet që mbijetojnë nuk janë domosdoshmërisht më të mëdhatë, por ato që posedojnë:diplomaci inteligjente;aleanca strategjike;elitë profesionale;vizion afatgjatë shtetëror.

Prandaj, sfida historike e Kosovës sot nuk është vetëm njohja formale ndërkombëtare. Sfida e saj reale është konsolidimi i plotë si subjekt strategjik, diplomatik dhe gjeopolitik në arkitekturën e re të rendit botëror.