Albert Zholi: Shkatërrimi i Rafinerisë së Ballshit, mbetet dorëzimi Strategjik i Shqipërisë ndaj Sigurisë Energjetike

Flasin Nako Petro, Vladimir Mici, Nikollaq Gjergji, Llazar Zoi, Edmond Berisha

ZHDUKJA E RAFINERISË SË BALLSHIT, MBETET HUMBJA  MË E MADHE E AUTONOMISË ENERGJITIKE TË SHQIPËRISË DHE VARËSIA ABSURDE NGA JASHTË

- Shkatërrimi i Rafinerisë së Ballshit, mbetet dorëzimi Strategjik i Shqipërisë ndaj Sigurisë Energjetike.

-Rafineria e Ballshit, dikur zemra e përpunimit të naftës shqiptare, sot është bërë një iluzion energjetik

- Historia e Uzinës së Përpunimit të Naftës në Ballsh është një nga historitë më të dhimbshme të industrisë shqiptare

-Ajo për dekada me radhë ishte zemra e përpunimit të naftës shqiptare, duke përpunuar rreth 900 mijë tonë naftë në vit

-Ajo prodhonte  një sërë nënproduktesh të domosdoshme për ekonominë kombëtare, si benzinë, naftë, bitum dhe produkte të tjera industriale.

-Uzina siguronte një pjesë të madhe të nevojave të vendit për karburante dhe ishte edhe burim punësimi për mijëra familje dhe një faktor i rëndësishëm i pavarësisë energjetike të Shqipërisë

- Historia e Uzinës së Ballshit, një histori e trishtë e industrisë shqiptare

Historia e Uzinës së Përpunimit të Naftës në Ballsh është një nga historitë më të dhimbshme të industrisë shqiptare. E ndërtuar si një nga veprat më të rëndësishme industriale të vendit, ajo për dekada me radhë ishte zemra e përpunimit të naftës shqiptare, duke përpunuar rreth 900 mijë tonë naftë në vit dhe duke prodhuar një sërë nënproduktesh të domosdoshme për ekonominë kombëtare, si benzinë, naftë, bitum dhe produkte të tjera industriale. Uzina e Ballshit jo vetëm që siguronte një pjesë të madhe të nevojave të vendit për karburante, por ishte edhe burim punësimi për mijëra familje dhe një faktor i rëndësishëm i pavarësisë energjetike të Shqipërisë. Sot, kjo histori suksesi është kthyer në një histori trishtimi. Uzina ka mbetur jashtë funksionit, ndërsa nafta shqiptare përpunohet jashtë vendit, duke i hequr ekonomisë shqiptare vlerën e shtuar që krijon përpunimi i saj dhe duke e bërë vendin më të varur nga tregjet e huaja. Mbyllja e saj ka lënë pas jo vetëm humbje ekonomike, por edhe plagë sociale për qindra specialistë e punëtorë që i kushtuan jetën kësaj industrie. Historia e Uzines së Ballshit mbetet një kujtesë e hidhur se pasuritë kombëtare kanë vlerë vetëm kur menaxhohen me vizion, përgjegjësi dhe në interes të zhvillimit të vendit. Uzina e Përpunimit të Thellë të Naftës në Ballsh nisi nga puna në vitin 1978. Rafineria zinte vend në një sipërfaqe prej 90 ha dhe linjat e saj kryesore janë dy: përpunimi i lëndës së parë dhe sigurimi i nënprodukteve të naftës nga pikëpamja sasiore dhe përmirësimi i cilësisë. Uzina fillimisht ishte projektuar për të pasur një kapacitet prodhues prej 1 milion ton naftë bruto dhe 250 000 ton karburante që do të vinin nga rafineritë që tashmë ishin vënë në punë. Rafineria e Ballshit kishte të gjitha impiantet e nevojshme tekonologjike moderne të përpunimit të naftës gjithashtu edhe sistemet ndihmëse. Në uzinë punësoheshin dikur 2 200 punëtorë dhe fitimi arrinte në rreth 10-15 milionë dollarë, kjo deri para privatizimit.

Ing. Nako Petro

Shqipëria është një nga ato vende që natyra i ka falur pothuajse gjithçka: diell, ujë, dhe mbi të gjitha naftë. Megjithatë, sot ajo është më e ekspozuar se kurrë ndaj krizave energjetike. Ironia është e hidhur: kemi burime, por nuk kemi më kontroll mbi to.

Simboli më i qartë i këtij dështimi është Rafineria e Ballshit. Dikur zemra industriale e përpunimit të naftës shqiptare, sot ajo përfaqëson një dilemë të madhe kombëtare: ta ruanim për siguri energjetike, apo ta shndërrojmë në një park fotovoltaik, duke e quajtur këtë "modernizim"?

Kjo nuk ishte thjesht një çështje investimi; ishte një zgjedhje strategjike që ndan një shtet që mendon për krizat nga një shtet që reagon vetëm pasi kriza ka ardhur.

Në vitet e fundit, bota ka dhënë sinjale të qarta alarmi. Nga lufta në Ukrainë deri te tensionet në Lindjen e Mesme, tregjet e energjisë janë tronditur vazhdimisht. Çmimet janë rritur pa kontroll, dhe vendet që nuk kanë kapacitete të brendshme për përpunim kanë qenë të parat që kanë paguar faturën.

Shumë shtete europiane kanë zgjedhur të ruajnë rafineritë e tyre, madje edhe me kosto financiare, vetëm për të garantuar pavarësinë energjetike. Sepse në moment krize, tregu i lirë zhduket – mbetet vetëm interesi kombëtar.

Shqipëria hoqi dorë nga i vetmi aset strategjik që i jepte autonomi për karburante, duke e zëvendësuar me panele diellore që, sado të dobishme, nuk prodhojnë asnjë litër naftë, benzinë apo gaz.

Shteti argumentoi se rafineria e Ballshit, projektuar për naftat e rënda shqiptare, nuk ishte fitimprurëse. Por si mund të prodhonte fitim një rafineri që nuk furnizohej me lëndë të parë, kur ligjet shtetërore lejuan eksportin e naftës tonë?

Le ta themi qartë: një park fotovoltaik është një investim i vlefshëm, por nuk mund të zëvendësojë një rafineri. Ai prodhon energji elektrike, jo siguri për transportin, industrinë dhe ekonominë reale. Shqipëria nuk lëviz me rreze dielli; ajo lëviz me karburant.

Shkatërrimi i Rafinerisë së Ballshit nuk është thjesht një gabim ekonomik; është një dorëzim strategjik. Do të thotë të pranosh që në çdo krizë të ardhshme vendi të mbetet në mëshirë të importit, të çmimeve të diktuara nga jashtë dhe të mungesës së kontrollit. Një rafineri e shkatërruar nuk rindërtohet lehtë; humbja e saj është për dekada.

Argumenti financiar se rafineria mund të dilte me humbje është i dobët kur bëhet fjalë për siguri kombëtare. As ushtria nuk është "fitimprurëse", por askush nuk propozon ta mbyllë për të kursyer para.

Nëse Shqipëria do të kishte një vizion të qartë, nuk do të zgjedhte mes Ballshit dhe energjisë diellore. Do të investonte në të dyja: një rafineri funksionale për emergjencat dhe një sektor energjie të rinovueshme për të ardhmen.

Por ajo që ndodhi ishte më shumë një mungesë strategjie sesa një zgjedhje e vetëdijshme. Kjo është ajo që kushton më shtrenjtë jo vetëm në para, por në varësi, pasiguri dhe humbje të sovranitetit ekonomik.

Ballshi nuk është thjesht një qytet industrial i harruar; është një provë për mënyrën se si ky vend e koncepton të ardhmen e tij. Fatkeqësisht, duket se kemi zgjedhur rrugën më të lehtë, por edhe më të rrezikshme...."

Ing. Nikollaq Gjergji

Shkatërrimi i Rafinerisë së Ballshit përbën një nga aktet më të rënda që i është bërë ekonomisë shqiptare në dekadat e fundit. Për shumë qytetarë dhe specialistë të fushës, ky nuk është thjesht një dështim industrial, por pjesë e një zinxhiri vendimesh që kanë dobësuar kapacitetet prodhuese dhe energjetike të vendit. Siç e cilëson edhe Nako Petro, ky proces nuk është "thjesht një gabim ekonomik", por "një dorëzim strategjik". Diferenca mes këtyre dy shprehjeve është thelbësore. Një gabim mund të jetë pasojë e paaftësisë ose e një llogaritjeje të gabuar, ndërsa një dorëzim strategjik nënkupton përgjegjësi politike dhe pasoja afatgjata për interesat kombëtare. Mbyllja dhe shkatërrimi i industrisë së përpunimit të naftës e ka bërë Shqipërinë më të varur nga tregjet e huaja për furnizimin me karburante dhe produkte energjetike. Kjo varësi sjell pasoja të drejtpërdrejta për ekonominë, për sigurinë energjetike dhe për mirëqenien e qytetarëve, të cilët paguajnë çmime më të larta dhe përballen me pasiguri më të mëdha. Zhvillimet ndërkombëtare e tregojnë qartë rëndësinë strategjike të rafinerive dhe infrastrukturës energjetike. Lufta në Ukrainë dhe tensionet në Lindjen e Mesme kanë dëshmuar se objektivat energjetike janë ndër asetet më të rëndësishme për një shtet. Pikërisht për këtë arsye, humbja e kapaciteteve të përpunimit të naftës në Shqipëri nuk mund të shihet si një çështje e thjeshtë ekonomike, por si një problem me pasoja të gjera kombëtare. Sot, kur flitet për zhvillim dhe për një "Shqipëri mahnitëse", mbetet detyrë e institucioneve dhe e opinionit publik të pyesin se si u lejua degradimi i një prej aseteve më të rëndësishme industriale të vendit dhe kush mban përgjegjësi për këtë situatë. Pa një analizë të thellë dhe pa nxjerrjen e përgjegjësive, rreziku i përsëritjes së gabimeve – apo i vendimeve të gabuara strategjike – mbetet i pranishëm

Ing. Llazar Zoi

Përshëndetje, miku im ing. Nako Petro! Thirrja e sotme për zhvillimin e turizmit më kujton thirrjen që bëri Nikita Hrushovi në vitin 1959, kur deklaronte: "Mbillni agrume!". Edhe atëherë u krijua ideja se një sektor i vetëm mund të zgjidhte problemet e ekonomisë. Sigurisht, turizmi është një degë e rëndësishme e ekonomisë dhe sjell të ardhura, punësim dhe zhvillim lokal. Por ai nuk mund të zëvendësojë peshën që kanë industria nxjerrëse dhe industria përpunuese në krijimin e një ekonomie të qëndrueshme dhe të pavarur. Një vend zhvillohet kur ndërton një ekonomi të larmishme, ku turizmi, industria, bujqësia dhe energjia ecin së bashku dhe plotësojnë njëra-tjetrën. Mbështetja vetëm te turizmi krijon varësi dhe e bën ekonominë më të ndjeshme ndaj krizave dhe luhatjeve të tregut. Prandaj, kam përshtypjen se historia po përsëritet: po krijohen iluzione se një sektor i vetëm mund të jetë zgjidhja për gjithçka, ndërkohë që sektorë të rëndësishëm të prodhimit dhe industrisë janë lënë pas dore. Mjerë populli kur qeveritë nuk arrijnë të mbrojnë pasuritë kombëtare dhe interesin afatgjatë të vendit.

Edmond Berisha-naftëtar

Qeveria e ardhshme, e zgjedhur nga populli i raskapitur iliro-shqiptar, duhet të marrë masa për të shpëtuar naftën shqiptare dhe për ta kthyer atë në shërbim të zhvillimit të vendit. Si ish-naftëtar, kërkoj që Shoqata e Inxhinierëve të vazhdojë përpjekjet e saj dhe të ngrejë zërin për të denoncuar abuzimet dhe dëmet që i bëhen pasurive tona naftëmbajtëse. Kam punuar për dekada në zonat strategjike të Drenovës dhe Cakranit, me tre turne, përballë rrezikut të gazit sulfurik dhe metanit, armiqtë më të mëdhenj të naftëtarëve. Brezi ynë punoi me sakrifica të mëdha, në kushte të vështira dhe shpesh me rrezik për jetën, për të nxjerrë pasuritë e nëntokës shqiptare. Sot, me keqardhje shohim se puna dhe përvoja e naftëtarëve shqiptarë janë lënë në harresë, ndërsa vendimmarrja për naftën shqiptare shpesh duket se është larg interesave të atyre që e ngritën këtë industri. Është e dhimbshme që shumë ish-naftëtarë, të cilët i kushtuan jetën këtij sektori strategjik, përballen me pensione të pamjaftueshme, që mezi mbulojnë nevojat më elementare të jetesës. Nafta shqiptare është një pasuri kombëtare dhe duhet të menaxhohet me përgjegjësi, transparencë dhe në interes të qytetarëve shqiptarë. Lavdi naftëtarëve të Fierit dhe Patosit, që me punën dhe sakrificat e tyre ndërtuan historinë e industrisë së naftës në Shqipëri!

Dr. Vladimir Mici

Nga përpunimi i naftës dalin me dhjetra në mos qindra nënprodukte, të cilat  lidhen me faza apo procese, që tejkalojnë kufirin e thjesht rafinerive. Nënproduktet e rafinerive shërbejnë si lëndë e parë apo ndihmëse në çdo process prodhimi apo përpunimi të mëtejshëm. Sot në botë rreth 62-65 e nënprodukteve të naftës përdoren në transport. Pjesa tjetër shkon në prodhime  të tjera me teknologji tjetër dhe prodhim energjie. Në Shqipëri ka pasur 4 Rafineri shtetërore  dhe ka disa impiante private sot që prodhojnë nga përpunimi i naftës brut produkte bazë.  Nga katër Rafineritë tre prej tyre kishin destinacion pas vënies në punë të kombinatit të Ballshit prodhimin e biturmit dhe  mazutit. Prodhonin edhe lëndë djegëse, e cila ishte një përzierje e gazoilit me benzinën e papastër, që përdorej në kaldaja dhe furra si proces teknologjik. Një pjesë e kësaj lënde djegëse nga Rafineria e Fierit përdorej si hollues për  shtresën për të lehtësuar nxjerrjen e naftave të rënda në fushën e – Patosit ( bëhet edhe sot). Bitumi përdorej për asfaltimet, ndërtim dhe eksport. Eksporti bitumit arrinte deri në Kinë. Kishte dy impiante bitumi që merreshin me eksportin një në Durrës dhe një në Vlorë. Një impiant eksporti është ende në Prenjas. Solari dhe Mazuti përdoreshin nga TECI i Fierit, Ballshit, Cërrikut dhe Kuçovës për prodhim energjie. Në kohën e pikut të prodhimit të energjisë konsumi arrinte në Fier rreth 1000 Ton mazut në ditë duke gjeneruar rreth 100-110 mijë  MGË energji elektrike. Në ditët e arta të saj KPTHN prodhonte Gazoilin  për automjete, Vajgurin e avionëve( TS1) Vajgurin për popullatën, Benzinën për automjetet dhe benzol për autovetura, gaz te lëngshëm, Solar jeshil dhe solar të zi, Koks nafte, Vajra të ndryshëm. Ne i kemi njohur si SAE-30, SAE -40, vaj aftol 17, vaj hidraulik, vaj tranformatori. Me teknologjinë, që kishte mund të prodhohej çdo lloj vaji, pas kombinimit të tre vajrave bazë + aditivët mund të prodhohej gjithë gama e vajrave që janë në qarkullim. Cilësia nuk diskutohej. Prodhonte edhe Squfur me cilësi 99.99% të pastër që përdorej në industrinë kimike dhe të armatimeve. Edhe në kohën e demokracisë prodhimi i Rafinerisë vijoi, por rënia në demokraci e prodhimit të naftës brut dhe mos ndjekja e rekomandimeve për zhvillimin teknologjik të tyre domsdo uli cilësinë e nënprodukteve të tilla si gasoil, benzin dhe koksi. Ato s'mund të ishin burim eksporti. Ndërkohë që rënia e përpunimit nën kapacitet u shoqëruar me rrije të normativave të harxhimit të lëndës së parë, materialeve të tilla si, ujë, avull, energji elektrike, sodë, kripë, acide të ndryshme dhe materiale të tjera për njësi prodhimi duke ulur edhe cilësinë e tyre. Pavarësisht kësaj  rritja e prodhimit të çimentos në vitet 2000 kishte kërkesa të larta për koks. Përpos gjithë këtyre në gusht të vitit 2003 ARMO mbuloi 49% të tregut duke shitur mbi 19 milion litra gazoil. Ndërkohë që mesatarja vjetore lëviste nga 19-25% të tregut shqiptar. Bitumi shqiptar i Rafinerisë së Fierit është mjaft i kërkuar për cilësinë e tij dhe tashmë ajo është në duar të dy kompanive shqiptare pa ndonjë transparencë publike dhe në kushtet e një absurditeti qeveritar.