Paulin Zefi: Lezha (Lisi) gjatë sundimit të mbretit të fundit ilir, Gentit

Lezha (Lisi) gjatë sundimit të mbretit të fundit ilir, Gentit (181–168 p.K.): Roli strategjik, ushtarak, politik dhe ekonomik

Nga Paulin Zefi

Gjatë kohës kur në fron ishte mbreti Pleurati III (197 - 181 p.K.), Lisi përjetoi një zhvillim të madh ekonomik dhe vazhdoi të ruante vetëqeverisjen brenda Mbretërisë Ilire të Labeatëve. Mirëpo, vetëqeverisja u bë e vështirë, kur sundimtar i këtij shteti u bë i biri i Pleuratit III, Genti (181 - 168 p.K.) (1). Nga ana tjetër, zhvillimi ekonomik i qytetit arrin fazën e tij kulmore pikërisht gjatë kësaj periudhe (2). Kjo vihet re sidomos në vitin 169 p.K., kur mbreti Gent e mbajti qytetin si rezidencë provizore (3) dhe e ktheu atë në një qendër kryesore për ushtrinë e tij, duke i ndërtuar kazermat e ushtrisë mbretërore brenda murit rrethues (4). Kjo bazë e fuqishme ushtarake mund të akomodonte deri në 15.000 ushtarë me armatim të plotë (5). Efektivi i kësaj ushtrie përbën një tregues të rëndësishëm edhe për vlerësimin e potencialit demografik të qytetit. Nëse fortifikimi i Lisit, që rrethonte një sipërfaqe prej afërsisht 20 ha, kishte kapacitet për të strehuar deri në 15.000 ushtarë të armatosur, atëherë është e qartë se ai ishte konceptuar për të përballuar një përqendrim njerëzor shumë më të madh sesa ai i popullsisë së zakonshme urbane. Duke marrë në konsideratë praninë e familjeve, zejtarëve, tregtarëve dhe kategorive të tjera të popullsisë civile, mund të supozohet se numri i banorëve të përhershëm të qytetit gjatë shek. II p.K. duhet të jetë luhatur ndërmjet 5.000 dhe 8.000 vetëve. Në rrethana të jashtëzakonshme, si gjatë konflikteve ushtarake ose mobilizimit të përgjithshëm të popullsisë së territorit përreth, numri i njerëzve të strehuar brenda mureve mbrojtës mund të arrinte ose edhe të tejkalonte shifrën prej 15.000 personash. Ndërkohë, pikërisht në shek. II p.K., kur përjetonte një nga periudhat e tij më të begata ekonomike dhe urbane, Butrinti, i konsideruar ndër qytetet më të zhvilluara të Ilirisë dhe një qendër e rëndësishme e Pellgut të Mesdheut, vlerësohet të mos ketë pasur më shumë se 3.000 banorë (6). Ky fakt e bën edhe më domethënës potencialin demografik të Lisit, duke sugjeruar se ai zinte një vend shumë të rëndësishëm në rrjetin urban të Ilirisë së Jugut dhe se fortifikimet e tij ishin projektuar për të përballuar jo vetëm nevojat e popullsisë së përhershme, por edhe kërkesat e mbrojtjes së një territori shumë më të gjerë. Periudha e sundimit të Gentit përfaqëson edhe fazën e dytë të prerjes autonome të monedhave të qytetit (7), ku në faqet e këtyre monedhave u vendos portreti i Gentit, i cili mban në kokë një kapele të tipit “Kausia” dhe në anën tjetër të tyre paraqitet një anije ilire me legjendën “LISSI-TAN (." Kjo prerje e re e monedhave shënon edhe fazën fillestare të reformës së mbretit Gent në sistemin monetar, e cila bazohej në këto drejtime kryesore: A) Unifikimi i monedhave të prera nga dy qytetet e rëndësishme, Shkodra dhe Lisi, në një monedhë të vetme, duke i hequr kështu këtyre qendrave autonominë monetare; B)Vendosja e emrit dhe portretit të mbretit mbi monedha, për të afirmuar autoritetin mbretëror; C) Ruajtja e simboleve tradicionale të monedhave të mëparshme, që i siguronin monedhës së re vazhdimësinë dhe me të cilat popullsia ishte mësuar; D) Mbajtja e së njëjtës peshë dhe masë si monedhat ekzistuese, për të mos krijuar konfuzion në tregti dhe ekonomi (9). Gjatë gërmimeve arkeologjike dhe punimeve restauruese në muret antike të Lisit, si dhe në sipërfaqen e terrenit, janë gjetur mbi 200 monedha prej bronzi (10). Nga studimi i tyre rezulton se në qytetin e Lisit janë prerë dhe vënë në qarkullim 6 tipe të ndryshme monedhash, një element që dëshmon qartë për një aktivitet të gjerë monetar (11). Duke analizuar ndikimin e kultit ilir mbi monedhat antike të vendit tonë, numizmati i parë shqiptar, H.Ceka, vëren se legjendat greke të përdorura në monedha, si “Hermes” dhe “Artemis”, mund të jenë thjesht “justifikime greke”, ndërkohë që figura hyjnore pas tyre ka të ngjarë të ketë origjinë ilirike. Ai argumenton se monedhat, të cilat mund të konsiderohen “greke”, janë në të vërtetë pjesë e një tradite më autoktone ilire, veçanërisht për qytetin e Lisit (12). Në rrjetin tregtar antik të Ilirisë së Jugut, Lisi shërbente si një nyje strategjike thelbësore, duke lidhur brendësinë me bregdetin dhe duke lehtësuar qarkullimin e mallrave përmes lumenjve dhe rrugëve tregtare natyrore (13). Gjatë periudhës së mbretit Gent, Lisi u bë kryqëzimi më i rëndësishëm tregtar i Ilirisë së Jugut, pasi kontrollonte portin strategjik në Adriatik, lidhej me lumin Drin që e hapte drejt Dardanisë dhe rajoneve të tjera në brendësi të Europës Juglindore, shërbente si qendër tranziti, doganare dhe magazinimi, kishte prodhime zejtarie të zhvilluara dhe funksiononte si qendër import-eksporti. Krahas rolit të rezidencës mbretërore të Gentit në vitin 169 p.K. dhe kryeqendrës ushtarake të Mbretërisë Ilire, një shtet që I.Topich e cilëson si “l’Impero di Genzio (14)”, pra “Perandoria e Gentit”, Lisi shërbeu edhe si kryeqytet diplomatik. Pasi kishin shkuar më parë në Shkodër (15), dy ambasadorë të mbretit të Maqedonisë, Perseut, të cilët ishin Adeu maqedonas dhe Pleurati ilir, erdhën dhe u takuan me mbretin Gent brenda mureve të Lisit, me qëllim që të lidhnin aleancë kundër armikut të përbashkët, Republikës Romake (16). Bisedimet filluan në Lis në muajin janar të vitit 169 p.K. dhe pasi u rimorën disa herë gjatë këtij viti, përfunduan në janarin e vitit tjetër 168 p.k., kur Genti e theu aleancën me Romën (17) dhe pikërisht në këtë qytet, në vitin 168 p.K., ai mblodhi forcat e tij për të luftuar me romakët (18). Gjatë Luftës së Tretë Iliro – Romake (168 p.K.), e cila zgjati vetëm 30 ditë (19), një luftë që Apiani i Aleksandrisë e zbret në 20 ditë (20), Lisi u bë pika e përqendrimit të ushtrisë mbretërore dhe baza kryesore operacionale e forcave tokësore dhe atyre detare, që niseshin nga ky qytet për të sulmuar romakët (21). Kundër mbretit Gent u angazhua komandanti romak, Lucius Anicius Gallus, i cili, duke ardhur nga Italia e Jugut, zbarkoi pranë Apollonisë me flotën e tij, madhësia e së cilës nuk dihet me siguri. Forcat e tij përbëheshin nga dy legjione romake, me gjithsej 10.400 këmbësorë dhe 600 kalorës, si dhe nga kontingjentë të aleatëve italikë, që përfshinin 10.000 këmbësorë dhe 800 kalorës. Këto trupa u përforcuan më tej nga një kontingjent prej 5.000 marinarësh, ndërsa kësaj force të konsiderueshme iu shtuan edhe 2.000 këmbësorë dhe 200 kalorës të fisit ilir të Parthinëve, aleatë të Republikës Romake (22). Mjafton përdorimi i një metode të thjeshtë krahasuese midis dy fuqive ndërluftuese për të kuptuar arsyet pse ushtria e Gentit nuk ishte në gjendje të përballonte numerikisht forcat e kombinuara të Lucius Anicius Gallus, si dhe pse përplasjet ushtarake ndërmjet tyre u zhvilluan brenda një periudhe të shkurtër kohore, që nuk i kaloi 30 ditë. Përplasja e parë me peshë ushtarake ndërmjet mbretit Gent dhe komandantit romak, Lucius Anicius Gallus, u zhvillua pikërisht në qytetin e Lisit, i cili përbënte një pikë strategjike kyçe në teatrin e operacioneve të kësaj fushate (23). Genti pësoi disfatë, qyteti i Lisit u pushtua me sulm nga ushtria romake, dhe një pjesë e konsiderueshme e mureve u shkatërruan (24). Pas fitores ndaj Gentit në Lis, duke e detyruar të tërhiqej drejt veriut, Lucius Anicius Gallus e ndoqi atë deri në muret e Shkodrës, ku mbreti ilir pësoi disfatën përfundimtare (25). Të njëjtin fat si Genti e pësoi edhe aleati i tij, Perseu, mbreti i Maqedonisë (26). Dy mbretërit e mundur, Genti dhe Perseu së bashku me familjet e tyre, me plaçkë dhe robër të shumtë lufte u dërguan në qytetin e Romës dhe në këtë mënyrë morën fund dy shtetet e fuqishme të Ballkanit, duke u krijuar mundësi romakëve, që ata të depërtonin lehtësisht me pushtimet e tyre nëpër krahinat e tjera të Ballkanit dhe të pellgut të Egjeut (27). Komandanti romak, Lucius Anicius Gallus, jo vetëm që fitoi luftën kundër Gentit, por bëri edhe një plaçkë të madhe, pasi mori me vete 54 okë flori (69.2 kg), 38 okë argjend (48.7 kg) dhe 123.000 copë monedha argjendi (28). Këtu shihet shumë qartë se sa i pasur ka qenë mbreti Gent në ato kohë. Ushtarët romakë që morën pjesë në këtë luftë u shpërblyen gjithsecili me 10 monedha për person, prijësit dyfish më shumë, ndërsa kalorësit tri herë më shumë (29). Mirëpo, pjesa më e rëndësishme e plaçkës së sekuestruar në Mbretërinë Ilire të Labeatëve përbëhej nga 220 anije të flotës së saj madhështore, të cilat, me një dekret të posaçëm të Senatit Romak, iu dhuruan banorëve të Korkyrës, Apolonisë dhe Epidamnit. Mbreti Gent, me bashkëshorten e tij, mbretëreshën Etleva, bijtë Skerdilaid dhe Pleurat, si edhe vëllai i tij, Karavantius, u parakaluan në rrugët e Romës dhe u futën në Kapitol përpara karrocës triumfuese të pretori­t Lucius Anicius Gallus (30). Pas këtij poshtërimi publik, familja mbretërore u dërgua së pari në Spoleto (31) dhe më pas në qytetin Iguvium (Gubio), ku mbreti Gent jetoi dhe vdiq si rob (32). Nga ana tjetër, pushtimi i Lisit nga romakët nuk shënoi fundin e jetës në këtë qytet, por ai vazhdoi të jetonte, veçanërisht në brigjet e lumit Drin, ku kantieret e mëdha të anijeve ilire tashmë punonin për flotën romake. Pas fitores mbi Gentin, Republika Romake e ndau Mbretërinë Ilire në tri njësi të veçanta administrative (33) dhe njësia e parë, e cila përfshinte territorin midis lumit Mat dhe kufijve jugorë të Labeatëve, kishte si qendër pikërisht Lisin (34). Njësia pseudoautonome e Lisit nën kontrollin e Republikës Romake, mendohet të ketë përfshirë territoret e bashkësisë së mëparshme ilire të Lisit, e cila mbulonte afërsisht trevat ndërmjet lumenjve Drin e Bunë në veri, duke përfshirë në lindje krejt Mirditën dhe Lurën e sotme, si dhe pjesën më të madhe të trevës së Matit, ndërsa nga jugu atë e ndante nga Parthinët lumi i Matit (35). Në përmbyllje, mund të thuhet se Lisi (Lezha) gjatë sundimit të mbretit të fundit ilir, Gentit, përfaqësonte qendrën e dytë më të rëndësishme politike, ushtarake dhe ekonomike të Mbretërisë Ilire, pas Shkodrës. Pozita strategjike e qytetit, sistemi i fuqishëm i fortifikimit dhe roli i tij në organizimin ushtarak të shtetit ilir dëshmojnë për peshën e veçantë që Lisi gëzonte në kuadër të politikës shtetformuese të Gentit. Burimet historike dhe të dhënat arkeologjike tregojnë se Lisi nuk ishte thjesht një qendër urbane e zhvilluar, por edhe një nyje shumë e rëndësishme e kontrollit territorial dhe e komunikimit ndërmjet hinterlandit ilir dhe hapësirës adriatike. Megjithëse disfata e Gentit në Luftëb e Tretë Iliro-Romake (168 p.K.) shënoi fundin e pavarësisë së shtetit ilir, rëndësia e Lisit nuk u zbeh. Përkundrazi, qyteti vijoi të ruante rolin e tij si një qendër shumë e rëndësishme urbane edhe gjatë periudhës romake, duke dëshmuar se zhvillimi i arritur në epokën e Gentit dhe të mbretërve ilirë paraardhës, kishte krijuar themele të qëndrueshme për vazhdimësinë e jetës qytetare. Në këtë kontekst, studimi i Lezhës së shek. II p.K. nuk ndihmon vetëm në kuptimin e organizimit politik dhe ushtarak të Mbretërisë Ilire, por edhe në vlerësimin e rolit që ky qytet luajti në historinë e hershme urbane të bregdetit lindor të Adriatikut. Për këtë arsye, Lezha mbetet një dëshmi shumë e rëndësishme e nivelit të zhvillimit shtetëror, ekonomik, ushtarak dhe kulturor të ilirëve në prag të pushtimit romak, duke zënë një vend të privilegjuar në historinë e Qytetërimit Ilir.

BIBLIOGRAFIA:

1- N.Ceka, Udhëtim në kështjellat ilire, f. 47; Sh.Gjongecaj, Emisione të reja monetare nga qyteti antik i Shkodrës (Scodra) / New monetary issues from the ancient city of Shkodra (Scodra), në: Iliria, vol. 40, 2016, f. 97-109.

2- E.Malaj, Profile qytetesh dhe lokalitetesh mesjetare të Arbërisë Veriore: Studime për Mesjetën, f. 179.

3- S.Pulaha & A.Parruca, Lezha: Vështrim historiko-gjeografik, f. 22.

4- N.Ceka, Udhëtim në kështjellat ilire, f. 47.

5- S.Islami, Shteti ilir në luftat kundër Romës (231 - 168 para e. sonë), në: Iliria, vol. 3, 1974, f. 40; A.Baçe, Qytetet dhe qytezat ilire dhe në Iliri, Pjesa e Parë: Iliria Veriore (Istria – Drin), f. 489.

6- N.Ceka, Butrinto, f. 29.

7- K.Zheku, Lisi në shekuj, f. 50; L.Brunga, Lissus, the city of 12 gates, f. 39.

8- S.Islami, Prerjet monetare të Skodrës, Lisit dhe Gentit (Përpjekje për një rishqyrtim të problemit), në: Iliria, Vol. 2, 1972. Qyteti Ilir. Botim i veçantë me rastin e « Kuvendit të parë të studimeve Ilire » mbajtur në Tiranë me 15-21 Shtator 1972, II. f. 351-376; Sh.Gjongecaj, Emisione të reja monetare nga qyteti antik i Shkodrës (Scodra) / New monetary issues from the ancient city of Shkodra (Scodra), në: Iliria, vol. 40, 2016, f. 97-109; E.Malaj, Profile qytetesh dhe lokalitetesh mesjetare të Arbërisë Veriore: Studime për Mesjetën, f. 180-181.

9- Sh.Gjongecaj, Emisione të reja monetare nga qyteti antik i Shkodrës (Scodra) / New monetary issues from the ancient city of Shkodra (Scodra), në: Iliria, vol. 40, 2016, f. 106.

10- K.Zheku, Lisi në shekuj, f. 48-49.

11- Ibidem, f. 52.

12- H.Ceka, Ndikimi zotërues i kultit ilir mbi monetat antike të vendit tonë / The Influence of the Illyrian Cult on Ancient Coins from Albania, në: Iliria, vol. 30, 2001, f. 5-8.

13- A.Mano, Tregtia dhe arteriet tregtare në llirinë e Jugut / Commerce et artères commerciales en Illyrie du Sud, në: Iliria, vol. 6, 1976, f. 113-124.

14- P.Bartl, Albania Sacra: Geistliche Visitationsberichte aus Albanien, 1: Diözese Alessio, f. 327.

15- S.Islami, Shteti ilir në luftat kundër Romës (231 - 168 para e. sonë), në: Iliria, vol. 3, 1974, f. 38.

16- E.Malaj, Lezha gjatë periudhës së Antikitetit, në: Studime Historike, 3-4/2017, Viti LXXI (LIV), Tiranë: 2018, f. 19.

17- S.Islami, Shteti ilir në luftat kundër Romës (231 - 168 para e. sonë), në: Iliria, vol. 3, 1974, f. 38.

18- N.G.L.Hammond & F.W.Walbank, A History of Macedonia: 336-167 B.C., Vol. III, Oxford: Clarendon Press, 1972, f. 537; E.Malaj, Lezha gjatë periudhës së Antikitetit, në: Studime Historike, 3-4/2017, Viti LXXI (LIV), Tiranë: 2018, f. 19.

19- A.Stipçeviç, Ilirët, f. 48; N.G.L.Hammond & F.W.Walbank, A History of Macedonia: 336-167 B.C., Vol. III, Oxford: Clarendon Press, 1972, f. 538.

20- Appian of Alexandria, The Roman History, (Translated from the Greek by Horace White), Vol. I: The Foreign Wars, London & New York: George Bell and Sons, 1899, f. 263.

21- S.Islami, Shteti ilir në luftat kundër Romës (231 - 168 para e. sonë), në: Iliria, vol. 3, 1974, f. 30-41.

22- N.G.L.Hammond & F.W.Walbank, A History of Macedonia: 336-167 B.C., Vol. III, Oxford: Clarendon Press, 1972, f. 538.

23- H.G.Liddell, A History of Rome, from the Earliest Times to the Establishment of the Empire, New York and London: Harper & Brothers, 1899, f. 462.

24- N.Ceka, Udhëtim në kështjellat ilire, f. 47.

25- H.G.Liddell, A History of Rome, from the Earliest Times to the Establishment of the Empire, New York and London: Harper & Brothers, 1899, f. 462.

26- M.Tartari, Nga pellazgët te shqiptarët, f. 134-135.

27- E.Malaj, Lezha gjatë periudhës së Antikitetit, në: Studime Historike, 3-4/2017, Viti LXXI (LIV), Tiranë: 2018, f. 19-20.

28- L.Thallóczy, Të ndodhunat e Shqypnís, Botimi i Tretë, f. 104.

29- Ibidem, f. 104.

30- K.Patsch, Ilirët, (Përkthyem prej Karl Gurakuqit), Tiranë: Nikaj, 1923, f. 17.

31- W.Smith, A Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology. Vol. II: Earinus–Nyx. London: John Murray, 1880, f. 245; A.Stipçeviç, Ilirët, f. 48.

32- K.Patsch, Ilirët, (Përkthyem prej Karl Gurakuqit), Tiranë: Nikaj, 1923, f. 17.

33- K.Zheku, Lisi në shekuj, f. 54.

34- S.Pulaha & A.Parruca, Lezha: Vështrim historiko-gjeografik, f. 23.

35- H.Ceka, Shënime nga geografia historike e Ilirisë së Jugut / Réflexions sur la géographie historique de l'Illyrie Méridionale, në: Iliria, vol. 14 n°1, 1984, f. 17.

Paulin Zefi

Akropoli Ilir i Lisit: 03.06.2026.