Hasan Hasanramaj: “Letrat e zemrës” – “Sulle ali del cuore”, një urë poetike mes Shqipërisë dhe Italisë
LATRAT E ZEMRËS” – “SULLE ALI DEL CUORE”, NJË URË POETIKE MES SHQIPËRISË DHE ITALISË
Vëllimi dygjuhësh poetik
“Mbi flatrat e zemrës” – “Sulle ali del cuore” është libri më i ri në
bashkautorësi i poetit kosovar Agim Desku me poetët italianë Francesca Gallello
Gabriel Italo Nel Gòmez. Ky vëllim i veçantë lindi pas vlerësimit të madh që
poeti Agim Desku mori në Itali, ku u nderua me çmimin e parë në fushën e
poezisë. Ideja për realizimin e këtij projekti poetik ishte e poetes italiane
Francesca Gallello, si një dëshmi e miqësisë kulturore dhe e fuqisë bashkuese
të vargut.
Promovimi i këtij libri u
zhvillua këto ditë në ambientet e sallës së Asamblesë Komunale të qytetit të
Pejës, në një atmosferë të ngrohtë artistike dhe kulturore, ku dashamirës të
fjalës së shkruar u mblodhën për të nderuar poezinë dhe bashkëpunimin
ndërkombëtar. Vëllimi është përkthyer në gjuhën italiane nga përkthyesja e
njohur Valbona Jakova, vajza e dramaturgut të madh shqiptar Kolë Jakova, e cila
me përkushtim, profesionalizëm dhe modesti e përmbylli këtë punë të
rëndësishme, duke bërë të mundur botimin e librit në Itali.
Prania e poetes italiane
Francesca Gallello në qytetin e Pejës, së bashku me përkthyesen Valbona Jakova,
e bëri këtë ditë një festë të vërtetë të librit, poezisë dhe miqësisë mes dy
kulturave. Ishte një takim ku vargu shqip dhe ai italian u bashkuan në një
gjuhë të përbashkët – gjuhën e zemrës.
Aktiviteti u mbajt nën
patronatin e kryetarit të Komunës së Pejës, z. Gazmend Muhaxheri, në kuadër të
Ditëve të Kulturës Pejane dhe me mbështetjen e Drejtorisë për Kulturë, Rini dhe
Sport.
Për vlerat artistike dhe
mesazhet e këtij vëllimi folën referues të njohur të jetës kulturore. Me
kumtesa dhe vlerësime u paraqitën publicisti Prend Buzhala, përkthyesja Valbona
Jakova, poetja Naxhie Kastrati, si dhe vetë autorët e këtij projekti poetik:
Agim Desku, Francesca Gallello dhe Gabriel Italo Nel Gòmez. Poetja italiane
kishte ardhur enkas për këtë promovim, duke sjellë edhe botimet e realizuara në
Itali.
Vargje nga libri u interpretuan
me mjeshtëri nga aktori Rrustem Latifaj dhe poetja Mimoza Z. Zejnullahu, duke i
dhënë aktivitetit një dimension të veçantë artistik.
Moderimin e këtij
promovimi e drejtoi poetja dhe gazetarja nga Tirana, Aida Topalli, e cila me
profesionalizëm dhe përkushtim udhëhoqi rrjedhën e këtij manifestimi letrar në
qytetin e bukur të Pejës.
Edhe nga audienca u dhanë
vlerësime dhe urime për këtë vepër poetike dygjuhëshe, e cila u cilësua si një
urë e re komunikimi kulturor ndërmjet Kosovës dhe Italisë.
Në fund të këtij takimi,
nikoqiri i promovimit, poeti Agim Desku, falënderoi të gjithë të pranishmit për
kohën dhe përkrahjen e tyre, duke i ftuar në një koktej rasti, ku vazhdoi
bashkëbisedimi miqësor për poezinë, librin dhe miqësinë mes poetëve.
“Mbi flatrat e zemrës” –
“Sulle ali del cuore” mbetet një dëshmi se poezia nuk njeh kufij; ajo udhëton
përmes zemrave dhe krijon ura mes njerëzve dhe kombeve.
E përpunova në stil gazetaresk-kulturor, me rrjedhë më të përshtatshme për botim në gazetë ose revistë letrare.
NJË BASHKËPUNIM I
SUKSESSHËM MES DY POETËVE LIRIK
Po
mundohem të hyj dhe të bëj një rrugëtim të shkurtër të duke shfletuar fletët e
këtij vëllimi të bukur frut i një bashkëpunimi të suksesshëm …
Pas
dymijë vitesh…Poeti udhëton në thellësi të historisë. Udhëton në një errësirë
të thellë në xhunglën e një urrejtje patologjike që e përndjek ngado që shkon.
Udhëton i vetmuar i pa shoqëruar nga askush, biles as nga hëna. Dhe më në fund,
ja vjen çasti kur ai takohet me hënën. Takohet me dritën, me lirinë aq shumë të
ëndërruar e të kërkuar nga porti, nga dardanët nga shqiptarët. Poeti takohet, e
përqafon e shtrëngon gjënë më të shtrenjtë - lirinë -
"Sytë e mi në stuhi
nuk panë
dhe desha të të fal një
puthje
të jetoj edhe dy mijë
vite tjera"
Dhe
kur u takua me të thërret më zë të lartë: dua të jetoj dhe dymijë vjet të
tjera, dua të jeton në pafundësi në krahët e tuaj, liri, të ndjej ngrohtësinë
dhe aromën tënde që më,ka munguar, të shuaj etjen e shpirtit me dritën tënde….
"në zemër të
Evropës kanë hyrë ufot
janë barrikadue, në
"luftëtarë"të djallit."
Evropa,
ky kontinent "zemër madh" që futi në zemrën e sajë e çfarë nuk futi,
që bëri qindra lufta e pushtoi qindra vende dhe më në fund zuri vend në krye të
vendit, duke ,mbledhur rrethe vetes të gjithë, dhe vetë luftëtarët e diallit,
pamëshirshëm më copëtoi, më kafshoi, më bëri pre për këlyshët e sajë të
pangopur që të rrisnin shtatin e tyre të përçudnuar me mishi nga mishi im, me
gjak nga gjaku im. Evropa e dredhive, e intrigave e tragjedive Hamletiane e unë
qenkam i destinuar të jetoj mes kësajë xhungel, thotë poeti Agim Desku, duke i
bërë një pretencë të fuqishme shoqërisë evropiane.
"çdo
herë mëkatar i pafajësisë sime."
Në
këtë xhungël, gjithmonë mu ka dashur të hesht. Të hesht dhe atëherë kur dhëmbët
e vampirit më kanë shpuar në zemër. Jo. Këtë nuk kam munduar ta bëj. Nuk kam
mundur të hesht sepse do të më dënonin brezat që shkuan dhe brezat që do të
vijë. Si mund të heshtësh kur ta presin mishin në copa ta gjymtojnë trupin për
të arnuar një trup të huaj. Dhe poeti është gati të numërojë njëmijë beteja,
njëmijë luftra një mijë heronj që u saktrifikuan për mbrojtjen e vendit dhe më
e rënda është se më ditët e sotme, agresorin duan ta quajnë viktimë dhe
viktimën agresor. Sa ka ndryshuar mentaliteti i shoqërisë së shekullit tonë! Si
mund të quhen agresorë të porsalindurit apo ata që lindin nën breshërinë e
bombave, ndërsa ata që i hedhin ato bomba quhen viktima?
"Të
varfër jemi kur na mungon dashuria e zemrës Dhe në ditët e sotme, këto bomba
bien jo vetëm mbi trupin e disa qytetarëve të pafajshëm të popullit tonë e
gjithë popujve të tjerë të kërcënuar nga lufta por më së shumti në shpirtin e
mbarë shoqërisë njerëzore. Këto bomba bëjnë që në shpirtin e shoqërisë të
vritet dashuria dhe të lulëzojë urrejtja, por vallë, e kuptojnë të fortët e
botës, këtë? Këtë përgjigje e jep poeti Desku tek poezia "Si ti besoj
kohës sime"?
Në
shpirtin e poetit qëndron gjithnjë një merak. Nuk ndjehet i qetë dhe i lumtur
poeti Agim Desku nëse shikon se shqiponjës i mbetet një krah i këputur.Nuk
ndjehet i lumtur nëse Çamëria, nuk i bashkohet grupit nga ku është shkëputur.
Këtë e shikojmë më së miri tek poezia Doruntimiane.
Në
lirikat e tij, disa nga të cilat janë përmbledhur në këtë vëllim, poezi Agim
Desku nuk lë jashtë vemendjes dorën që tund botën, femrës, atë pjesë të
shoqërisë, pjesën më të rëndësishme
Tek
dita e faljeve poeti i kthehet virtutit të lartë njerëzor. Një virtut që tek me
është i adhur në breza. Të falësh nuk është kurrë dobësi, për burrëri, trimëri.
Trimi fal dhe nuk harron…Me pikat e lotit e buzëqeshjet e fëmijërisë,
urrejtjen, ta ndërrojmë
me ditën e faljeve.
Buzët nuk kanë faj kur u
puthën me vdekjen
njërën dashuri sot e
fala në Çamëri
Të
hyjsh më pyllin e dendur, në Edenin poetik të poetit Agim Desku, i cili me
muzën e tij nuk ka lënë pëllëmbë të trojeve shqiptare pa kaluar, nuk ka lënë
shtatore e përmendore heronjsh pa u ndaluar për të vendosur një buqetë poetike,
është vështirë të falësh, sepse në çdo stacion që do të ndalosh do të duhet të
qëndrosh gjatë për të medituar, dhe nëse kërkon të anashkalosh një tjetër,
diçka do të kapë për krahu më mënyrë qorzuese do të thotë: Ti udhëtar i mirë, pse
nuk ndalesh tek unë qoftë për një gotë ujë nga uji i bjeshkëve tona. Atëherë
duke mos gjetur një justifikim, do të ndalesh, por të tjera do të thërrasin: Ej
udhëtar,nxito!
Yjet
nuk e duan tokën e ndyrë, thotë poeti tek gjuha e Noes
Sigurisht,
nga trojet arbërore, kanë dalë shumë yje me të cilat mund të mburret vetëm një
tokë e pastër, një tokë ku nuk rriten bimët e këqija, kërpudhat e helmeta, por
poeti me keqardhje vë te se aty këtu në rrugën e historisë kanë mbirë dhe janë
rritur dhe kërpudha të hekmlta, që ndotin tokën arbërore.
“Ke ta pyes kur është
koha për pak burrni
të fjalës
të ecë i lirë në liri”
Është
koha për pak burrni, dy në sy me u pa, thotë poeti kur shikon se si po rriten
mizorisht në truallin e bukur arbëror këto këpudha të helmuara, që për një
karrige a tridhjetë ,pra janë gati të shesin dhe zemrën e tokës arbërore. Poeti
don të ecë i lirë në liri, por dhe këtu dhe pas kaq mundë e përpjekje pas kaq
gjak të derdhur, nuk ndjehet i lirë sepse…oh jo, por për fat të keq është e
vërtetë ai dhe shumë të tjerë nuk ndjehen akoma të lirë.
Nuk
ndjehet i lirë poeti as ku i bie rasti të kaloi nëpër Himarë, aty ku një bishë
e çuditshme kërkon të nxjerrë kokën nga deti dhe të ngjitet deri në Llogara për
të ndërtuar shpellën e sajë dhe don ta kthejë Himarën e bukur, Himarën -
pishtar të lirisë në një burim loti…
Një
brengë e përherëshme e poetit Agim Desku mbetet uniteti mes shqiptarëve. Ashtu
siç Fishta e kishte më lehtë të grumbulloi një thes pleshta se të bënte bashkë
dy shqiptarë, dhe Desku pas gati një shekull, shikon se shqiptarët njëri shkon
Shkupit, tjetri Shkodrës
“a
mos na humbi fjala që ia falëm atdhedashurisë”. Ja me çfarë dhimbje poeti
lëshon piskamë. E gjen ngushëllim vetëm tek poezia, vetëm bashkë me atë mund të
rrëfehen dhe të qajnë hallin e popullit tonë. Vetëm tek poezia ai mund të
takohet me yjet, me ata yje, të vetmet që i bëjnë dritë:
Takoheshim në ferr si
gjysmë të gjallë
ma shumë jetonim peng të
dreqit e të birit,
dy mijë vjet e mbyta
dashurinë për lirinë
kur ma bënë gurë e mure
të ndarjes së jetës.
Lot të nënave të ngritur
mbi valët e detit
Atdhe të prangosur në
gojën e poetit
Ndërsa
poeti Agim Desku me lirikën e tij zbret nga thellësi e kohës për të dalë në
dritë ,diku larg në një tjetër shtet, një poete i bashkohet poetit tonë në
rrugën e tij. Francesca Gallello e cila me lirikat e sajë të bukura mendimet e
sajë i lë mbi tjegullat e shtëpisë së vjetër, i lë të lozin me erën e cila i
merr i liron nga shtrëngimi i padrejtësive në tokë dhe do t'i shpërndajë në qiell
mes reve, ndoshta atje, mes reve do të jenë më të lira se atje më tokë. Atje do
të bashkohen me shtatë ngjyrat e ylberit dhe do të mund të sjellin paqen në
tokën e etur për liri, për paqe e për miqësi. Ndërsa Desku duke lidhur lirikën
e tij me Arbërinë, e shtrin mendimin duke divergjuar, Francesca niset nga një
hapësirë për të konvergjuar dhe kështu dy poetët takohen në një pikë të
përbashkët që është liria, është paqe për të gjithë popujt
Të
dy poetët udhëtojnë në linja paralele të poezisë ku herë takohen, bëjnë një
copë rrugë bashkë për t'u ndarë por jo përgjithmonë. Francesca herë pas herë
duket se ka një llogari me të shkuarën e sajë personale, e cila në mënyrën e
vet ka lënë më shpirtin e sajë një çikatriçe të thellë, ndërsa e shkuara tek
Agimi ka lënë të tjera plagë. Ajo ka arritur të kafshoi trupin e kombit të tij
me synim për ta zhdukur përfundimisht. Të dy poetët pasi kanë bërë një pjesë të
rrugës të ndarë, i bashkon shpresa, besimi tek e ardhmja.
Ndërsa
Francesca kujtimet e bukura e çojnë në ditët e fëmijërisë kur shikonte
dallëndyshet e para mesazherët e pranverës, Deskun kujtime e fëmijërisë i
kujtojnë shqipet që fluturojnë lart mbi majat e larta dhe me piskamln e tyre,
dukej sikur donin të zgjonin banorët nga gjumi i rëndë nga mjegulla e dendur që
kishte rënë mbi vendin e tij, e të dy poetët në lirikat e tyre bisedojnë me
shpendët. Bisedojnë sepse duket se poetët e kanë humbur disi besimin tek
njerëzit për t'u thënë atë që u qëndron më shpirt dollarë dhe është gati të
shpërthejë në vullkan
“Më
shtri dorën”, thotë personazhi i Francesca duke iu drejtuar personit që e don,
por që ka frikë se do t'a braktisë në dashurinë e ëmbël, në dashurinë e
ëndërruar. Të njëjtën gjë bën dhe personazhi i Deskut, por tek Desku nuk kemi
të bëjmë me një person të veçantë. Tek ai kemi një krahinë, një krah të këputur
të atdheut, që i drejtohet nënës të mos e braktisë, pra në të dy dashuria është ajo që lëviz gjithësinë.
dhe desha të të fal një
puthje
të jetoj edhe dy mijë
vite tjera.
Sepse
ka jetuar dymijë vjet pa shijuar dashuri, vetëm urrejtje dhe luftë ka njohur.
Lirika,
kjo mbretëreshë e fjalës së bukur, në gojën e poetëve, merr forma dhe ngjyrat
më të mahnitshme. Ajo, është një instrument i fuqishëm shprehës në dorën e
poetit, e aftë të na dhurojë perla poetike. E tillë është lirika e poetes
Francesca Gallello.
“A
u ke buzëqeshur ndonjëherë yjeve” ?... A thua se duke kaluar rrugës në një
mëngjes të hershëm apo mbrëmje të vonë, kemi takuar apo vetëm sa jemi kryqëzuar
,e yjet, i kemi përshëndetur duke u dhuruar një buzëqeshje. Francesca i personifikon këto trupa qiellorë
të cilat zbukurojnë natën e errët, por ato me dritën e tyre të bukur, dikur një
një kanavacë të zezë janë ngulur diamante të ndritshëm, që zbukurojnë pikturën
që kemi përpara. Por poetja jonë shkon më tej më lojën me yjet. Ajo u jep atyre
dhe një rol tjetër. I kthe në instrumente muzikore që lëshojnë tingur. E ajo,
pikërisht ato tinguj dëshiron të dëgjojë në një natë të errët në vetminë e sajë
të thellë, ku vetëm melodia e yjeve apo qetësia e thellë e asajë nate të
mbledhë ëndrrat e sajë. Këtë e thotë dhe vetë poetja tek poezia poetesha.
“Të
qëndisë fjalët në një tela të padukshme me fije mendimesh”.
-“Ricamare parole su
tela invisibile,
con fili di pensieri
e ago pungente
di tristi ricordi.
Decorare giardini
su un semplice petalo
e incorniciare visi tra
i raggi del sole.
Una poetessa, questo fa,
ricama pensieri’-…
Të
qëndisësh fjalë në një cohë të padukshme me fije mendimesh dhe gjilpërë shprese
kujtimesh të trishta. Të dekorosh kopshte thjesh mbi një petal dhe të mbyllësh
në korrnizë fytyra midis rrezesh dielli. Një poeteshë, këtë bën, qëndis
mendimet, nxjerrë me kujdes emocionet që iu kanë ngarkuar në shpirtin e sajë të
pastër,delikat, për t'u çliruar përkohësisht për t'u ringarkuar me të tjera.
Këtë bën dhe poetesha Francesca Gallello, ku siç thotë dhe ajo vetë
“La vita
regala momenti
in cui
il cuore sembra di
esplodere
nel petto”...
Lirika,
shpesh na fton në futemi në një lloj vetmie larg çdo influence të jashtme, për
të rënë në krah të ëndrrave,ndjenjave dhe dëshirave për të bërë të mundur t'i
shprehim ato në mënyrë sa më të qartë. Prandaj poetja Francesca thotë se
“vetmia mund të jetë një shoqe e ëmbël e jetës”
Dhe
përsëri drejtëzat paralele ku udhëton me poetin Desku afrohen dhe bëjnë prapë
një copë udhë, ku i bashkon besimi, tek e ardhmja. Të dy në mënyrat e tyre
ndodhen përpara të ardhmes në ditë të zymta, Desku me atdheun në gji në ditë
kur kërcënohej ekzistenca e tij, me vargjet e tij i jep kurajo duke u kthyer në
një pishtar,po kështu dhe Francesca kur gjendet para vështirësive të jetës që
ngrohen si një mur i pakalueshëm, por shpejt merr guximin të thotë. “Do të ec
përpara” do të ecim përpara për të mbledhur buzëqeshjet që na presin. Të dy
poetët shquhen për optimizimin e tyre.
Të
dy janë të ndërgjegjshëm për shkallët që duhet të ngjisin dhe vështirësitë, por
guximi mbisundon mbi pasigurinë
“La vita
è un mare in tempesta
ma se riesci a cavalcare
le onde,
se riesci a navigare tra
porti,
oceani e onde spumose, …
…disegnerai
ciò
che il tuo cuore custodisce”. Thotë Francesca në poezinë “VITA” dhe këtë e ka
provuar më parë poeti Desku, kur vendi i tij ka kaluar nëpër dallgët më të
tërbuara të jetës, të asajë jeta e cila e ka kafshuar kurë dhe si ka mundur,
por shpresa dhe guximi, i kanë thyer dallgët e tërbuara, ndërsa Franceska për
hirë të dashurisë njerëzore kapërcen çdo mur dhe pengesë.
Kjo
është forca e fjalës, së bukur, përzgjedhur me kujdes nga mjeshtrit e fjalës,
nga poetët lirik.
Kjo
është lirika e cila në një mënyrë a një tjetër bashkon poetët, të cilët janë në
gjendje të thyejnë barrjerat e largësive dhe të bashkohen në udhëtimin e tyre
të përbashkët drejtë së ardhmes me flamurin e bardhë të paqes dhe ngjyrat më të
bukura të dashurisë për njerëzit dhe natyrën.
Suksese
poetë të nderuar Francesca Gallello dhe
Agim Desku. Bashkëpunime të tjera të suksesshëm ju uroj.
Udhë
të mbarë librit për tek biblioteka e lexuesve.
Mehmet
Rrema -Krujë- Shqipëri
Loja
e përjetësisë e një lirike të qetë Yjesh e poetit AGIM DESKU
Tym
duhani e gotë çaji në dritaren e avulluar poetike
Poeti
tashmë i mirënjohur i letërsisë shqipe Z. Agim Desku me poezitë e ti tanimë
troket në çdo stinë dhe krijimtaria e ti e veçantë spikat po ashtu çdo kohë dhe
çdo moshë pa dallim, pershkak të veçantisë që ai shpreh ndër vargje.
Studiues
të vendeve të njohura ku Agim Desku edhe ka fituar çmimet e ti te merituar,
është vlerësua për penën e ti të artë për te cilën fjalët janë të pakta te
letërsia e shkruar, kurse Letërsia gojore është shumë e pabesë ndaj veprave të
ti.
Ilustrimet
në këtë vëllim të ti për fat të mirë kanë një ndjeshmëri të cilës shpirti
poetik i ngre një gotë vere në dritaren poetike ku thuren vargje lirike.
Agimi
në paraqitjen e ti në secilin prizëm i përngjanë një orkestre të tërë që ka pushtuar
zemrat e të gjithë lexuesve vendor e jashtë vendit , lirikë e cila arrin
shkallën më të lartë të ndjeshmërisë poetike.
Një
gjen shqiptar që thërret përbrenda ndjeshmërisë dhe thellësisë së qenieve
njerëzore.
Poezitë
lirike të poetit që shkruhen nën dritën e qiririt japin zë jehone më të fortë
ngase qetësia mbyllur në vetminë e poetit tregon një emocion të sinqertë të ti,
të cilin nuk mund t nxjerr aq lehtë dikush pa qenë një Agim Desk-u, një lloj i
ti ,i cili përulet para artit dhe kulturës shqipëtare.
Andaj
unë mendoj që autori dhe pjesa e shkrimeve të këtij bagazhi dhe kultura poeteske që ai ka dhe e
ruan me fanatizëm këtë art, ka një zanafillë përtej kësaj që folëm deri tani.
Thënë
ndryshe o lind poet kam citua njëherë në një shkrim në Suedi, oo nuk bëhesh
kurrë një poet i mirëfilltë i kulturës shqiptare e mbarë kombëtare.
Duhen
dekada për poet që të lidhen me mjeshtëri poetike, por Agimit nuk iu dashtë ky
mësim sepse ai lindi i tillë, me një shpirtë të madh atdhetari, i lirik i
shkuar në trojet tona.
Po
të krijonim një opinion për të hapur diskutim rreth polemikave në mes kohëve
dhe distancës kohore, poeti Agim Desku do ta arsyetojë secilën kohë me një
opinion intelektual i cili do të krijonte orientalizëm shumë të fuqishëm dhe
detajues për çdo pjesë.
Andaj
unë ju kërkoj që mos lejoni që t'ju ik nga dora asnjë libër i këtij poeti të
madh lirik e atdhetar sepse do të jetë secila poezi një libër në vete.
Tradita
dhe kultura jonë fal poetëve, sikurse Agimi po e mbajnë në këmbë dhe shumë të
fortë traditën tonë Shqiptare.MSc PhD Ariana Bytyqi
Ndërsa
publicist Prend buzhala nënvizoj-
KUR FJALA SHNDËRROHET
NË THËRRIME SHPIRTI E NË
LËNDË ESTETIKE
(Agim
Desku dhe Francesca Gallello Gabriel Italo Nel Gdmez: “SULLE ALI DEL CUORE/ MBI
FLATRATE ZEMRËS”, poezi në dy gjuhë italisht-shqip. Përkthim në të dy gjuhët:
Valbona Jakova. Botoi Velier, Cirò
Marina, Itali, 2025)
Të
lexosh dy krijues si poeten italiane Francesca Gallello dhe Agim Deskun brenda
një libri dygjuhësh shqip-italisht është një përvojë e pasur dhe unike! Teksti
në dy gjuhë hap një shteg mes dy gjuhëve, shqipes dhe italiishtes, duke krijuar
një bashkëbisedim mes kulturave. Kësoj, pasurohen kuptimi i poezisë dhe i jep
mundësi lexuesit t’i ndjejë nuancat e thella të fjalëve dhe përjetimeve në të dyja
gjuhët. Lexuesi e ndjen ndjeshmërinë e përbashkët lirike. Edhe pse poetët janë
nga letërsi të ndryshme, motivet që ata i trajtojnë, si dashuria, kujtimet,
vetmia, ëndrrat etj., janë universale. Për më tepër, lirizmi fin i secilit prej
tyre krijon atmosferë delikate dhe të thellë që kalon kufijtë e gjuhës.
Kësisoj,
kemi të bëjmë me paraqitjen e diversitetit a larushisë poetike. Duke lexuar dy
qasje artistike, lexuesi merr një panoramë më të gjerë të poezisë bashkëkohore,
ku secili ka stilin dhe intonacionin e vet lirik, por gjithsesi të lidhur me
një emocioni të përbashkët. Poeti Agim Desku dhe poetja Francesca Gallello në
veprat e tyre kanë disa pika të përbashkëta që lidhen me temat, motivet, idetë
dhe ndjeshmëritë e trajtuara në poezitë e tyre. Të dy trajtojnë shumë herë
kujtimet, copëzat e së kaluarës, dhimbjen që bartin ato, si dhe rëndësinë e
tyre në jetën e njeriut.
1. Agim Desku, midis dy
prirjeve krijuese
Agim
Desku duket sikur qëndron mes dy prirjeve motivore e ideore: mes lirikës me
burime mitologjike, historike e nacionale, nga njëra anë, dhe lidhjeve intime,
botës vetjake, por gjithsesi, pa u shkoqur nga ajo e para. Me poezi të prirjes
së dytë, me gërshetime të tilla, e hap edhe këtë vëllim, siç janë poezitë
" Kujt t'ia ruaj puthjen", "Në sytë e saj",
"Heshtje" etj. Nëpërmjet këtyre poezive sjell pamje të shpirtrave të
shqetësuar dhe të ngatërruar: si të përballemi me pasojat e luftës, humbjes dhe
pashmangshmërisë së dhimbjes. Përdorimi i imazheve figurative dhe simbolizimit
si procedim krijues, bën që poezitë e tij të jenë paraqitje e ngjarjeve dhe
përjetimeve që, aq sa janë përvoja personale, po aq ato janë edhe përvoja
universale të çdo njeriu që ka kaluar përmes tragjedisë dhe ka gjetur shërim
ose mirëkuptim përmes heshtjes, puthjes dhe syve të kapluar me dhimbje. Te
poezia “Kujt t’ia ruaj puthjen” merr për trajtim dashurinë e përjetshme, kohën
dhe ëndrrën, si dhe besnikërinë ndaj ndjenjës. Kjo dashuri i mbijeton kohës dhe
vuajtjes. Poeti i drejtohet Hënës si simbol i ndriçimit në errësirë, mbase si
metaforë për të dashurën ose për shpresën:
Pas dy mijë vjetësh
ferri
mbrëmë të takova Hënë
errësirën ç’ma trete
diku larg.
Këtu
"dy mijë vjet ferri" nënkuptojnë një periudhë të gjatë vuajtjeje,
metaforikisht për periudhën e vuajtjeve kombëtare si identifikim personal.
Takimi me Hënën (ose personifikimi i saj) sjell ndriçim ose ngushëllim pas
errësirës.
Besoni, fjalën ia kam
dhënë ëndrrës
se puthjen do t’ia ruaj
veç zemrës!
Te
poezia tjetër “Në sytë e saj”, motive që trajtohen janë dhimbja e luftës,
dhuna, vuajtja njerëzore dhe solidariteti universal. Sytë e një vajze
përshkruhen si pasqyra të katastrofës:
Në sytë e saj ndodh të
jetojnë
sy të çmendur
apokalipsesh
Apokalipsi
është metaforë për kaosin, shkatërrimin dhe për kohën tonë që po e humb arsyen.
Në këta sy poeti sheh pasqyrimin e botës që është kthyer në një skenë lufte.
Vargu “në sytë e saj të vrarë është edhe emri im”, e bën dhimbjen personale,
poeti nuk është më vetëm vëzhgues, por edhe pjesë e kësaj tragjedie universale.
Poezitë
e Agim Deskut prekin dhimbjen individuale dhe kolektive me një ndjeshmëri të
veçantë. Ndërsa poezitë “Atlantida ime
deri në pikën e fundit”, “Të gjithë kanë nga një flakë” dhe “Si t’i besoja
kohës sime “paraqesin, përmes gjuhës figurative, një vizion kritik ndaj
realitetit, shpalosin vuajtjen historike dhe personale, si dhe besimin te forca
e fjalës dhe dashurisë. Nëse te “Atlantida ime deri në pikën e fundit” kemi një
lament poetik a vajtim shpirtëror për njerëzimin e humbur mes urrejtjes,
tradhtisë dhe egoizmit; poeti kërkon një shpëtim përmes dashurisë dhe kthimit
në pastërti shpirtërore: “Do i pyes hyjnitë pse njeriu ka urrejtje për
njeriun”; ose dyfytyrësia e njeriut është e padurueshme për poetin: “Dallgë
bëhem veç njeri dyfytyrësh mos me pa”; ose : “Veç unë u mbeta borxh etjes së
luleve”, thotë te poezia “Të gjithë kanë nga një flakë”. Këtu ndjehet faji i
poetit për gjërat e pambaruara, për mungesën e ndihmës së dhënë në kohë.
Janë
metaforizime që e zgjerojnë botën poetike të autorit që rrezatojnë ndjeshmërinë
dhe përgjegjësinë morale. Janë përsiatje lirike mbi kohën, të vërtetën, fjalën
dhe dashurinë e munguar, siç na kumton te poezia “Si t’i besoja kohës sime”.
Poeti ndien dyshim, zhgënjim dhe etje për përgjigje e ndërgjegjësim.
Në
poezitë e tilla, fjala është simbol i shërimit, por edhe i tradhtisë, në varësi
të përdorimit të saj. Kurse koha është e trajtuar si realitet i humbur, që nuk
i besohet më. Atlantida, Titaniku, Etna, janë simbole të shkatërrimit dhe
ëndrrës së mbytur.
Poezia
shndërrohet në kritikë ndaj shoqërisë së shthurur, ku fytyra njerëzore nuk ka
më vlerë. Dashuria dhe engjëjt
janë shprehje dhe manifestime të shpëtimit shpirtëror, të vetmet që i japin
kuptim jetës. Kosharja dhe çlirimtarja janë simbole të vlerave të sakrificës,
ku gjejmë ende fjalën e pastër dhe të vërtetë.
Tone
elegjiake lexojmë te poezia “Ana Lind”,
ministre suedeze e jashtme që u vra në vitin 2003 dhe e cila mbetet një
figurë simbolike për paqen, lirinë dhe solidaritetin ndërkombëtar. Folësi lirik
nis me pyetjen retorike:
A po ta harrojmë
heroizmin
e betejave të kaluara?
Poeti
e vendos kujtesën historike si një detyrim moral. Harresa ndaj betejave është
turp, sepse sakrifica kërkon nderim të përjetshëm. Te vargjet
Populli im e ke lavdinë
edhe mbi vetë perëndinë,
poeti
e vendos figurën e Anna Lind mbi simbolikën hyjnore, ajo mishëron më shumë se
një politikane: është ikonë e ndriçimit moral.
Në
poezi tjera si “Sytë e dielli”, “S’duhet fytyrë engjëlli”, “Dita e faljeve”
etj. hasim motive të nduarnduarta ku po ashtu
këndohen dashuria, heshtja, lufta shpirtërore apo hipokrizia morale,
nderimi ndaj gruas shqiptare, si forca krijuese, frymëzuese dhe heroike në
shoqëri e deri te motivet e fjalës si vlerë universale, me mesazhin: ne kemi
nevojë për një ditë për të falur dhe shëruar plagët me dashuri.
Nëpër
librat poetikë të Agim Deskut do ta hasim edhe një Doruntinë, si te poezia e
zgjedhur “Doruntiane”, ku Doruntina trajtohet si fjalë-figurë e besës,
bukurisë, krenarisë femërore, dhe kombit. Është një nderim poetik që e ngre
gruan shqiptare në lartësi mitike. Në poezi tjera simbolet mitike, siç janë
Titaniku, Dante, Homeri, Edeni, Doruntina, Penelopa, e kanë të përbashkët përjetësinë. Këtu krijimet poetike
shqiptohen si rrëfim hyjnor. Poezitë janë altari e vendi ku rrëfehet e vërteta,
ku bashkohet njeriu me hyjin. Në secilën poezi, dashuria është ndjenjë
romantike, por është edhe flakë që digjet në shpirt, zjarr që ndez përjetësinë.
Dashuria është e lidhur me mallin, pritjen, dhimbjen dhe shpesh edhe me ndarjen nga dikush i dashur.
Koha
dhe kujtimet janë prani konstante nëpër vargje. Ato flasin për një kohë të
kaluar, për kohën që ikën, për një pritje të gjatë që ngërthen dhe shpresën dhe
dhimbjen. Poeti përsiat mbi kohën si element që mund t’i shërojë ose të thellojë
plagët. Mund të vihet re një gërshetim mes dashurisë personale dhe dashurisë
për atdheun. Shpesh poezitë ndërthurin vuajtjet personale me vuajtjet historike
dhe sociale, duke e bërë dashurinë për njeriun të njëjtë si dashuria për tokën
dhe lirinë.
3. Fjala poetike e
Françesklës:
gjilpërë shpuese e
plagëve të buta, art që zbukuron jetën
Poezitë
e Franceskës si “Copëzat e së shkuarës”, “Kujtime fëmijërore”, “Kujtime të
coptuara”, “Pesha e kujtimeve” (Gabriel)
që flasin për kujtime, vetmi e reflektim janë të pranishme. Këto krijime
ligjërojnë për dashurinë, për vuajtjet e
një dashurie të pashpërblyer, për dhimbjen që vjen nga humbjet dhe zhgënjimet.
Tituj si “Për ty, dashuria ime”, “Të duash”, “Mos luaj”, “Mos pyet kurrë”
tregojnë për një fokus të thellë në emocione të sinqerta dhe shpirtërore.
Vetmia trajtohet si një shoqëruese e zymtë, por edhe e nevojshme për ngritjen
shpirtërore. Krijimet tjera, si Vetmi”, “Më trego”, “Në kërkimin tënd, natën”
dëftojnë për kërkimin e një perceptimi dhe sensi më të thellë dhe për vetëdijen
që ka subjekti lirik për brishtësinë e njeriut.
Poezitë
e Francesca Gallello ndërtojnë një univers intim ku fjalët janë si thërrime
shpirti që kërkojnë të prekin dikë tjetër përtej dhimbjes dhe heshtjes. Në
thelb, ato janë rrëfime të dashurisë së paplotësuar, kujtesës, plagës dhe
shpresës, por secila e bën këtë me një ton dhe figuracion të vetin. Të gjitha
poezitë ligjërojnë për një zemër që ka dëshirë për lidhje, por përballet me
humbjen e diçkaje të shtrenjtë: dashuri, fëmijëri, ëndrra të zhdukura, apo
plagë që nuk shërohen plotësisht, edhe pse koha ecën; apo dëshirën për t’u
kujtuar dhe për të lënë gjurmë, qoftë si një mendim i lehtë mbi erë, një
fotografi e së kaluarës, apo një frymë që prek fytyrën e tjetrit. Poezitë nisin
me “Mendim i lehtë”, ku imazhi qendror është një mendim që lihet mbi një pllakë
shtëpie të vjetër, për t’u marrë nga era. Poetja përcjell meesazhin se edhe
dashuritë më të forta mbeten “si një rrymë fryme”, të përkohshme, të pakapshme.
Plagën si hartë mbi shpirt, do ta perceptojmë te poezia “Gërvishtje në zemër”;
dhimbja është e pashmangshme, por edhe forcë për të ecur përpara. E kaluara lë
gjurmë që s’mund të fshihen, por ato bëhen pjesë e udhës sonë. Te poezia “Të
lutem, mos e mbyll derën e zemrës tende” një zë dashurie që kërkon hapësirë,
është shndërruar në yll, erë dhe shi. Vargjet na thonë se edhe kur jemi larg,
dashuria është e pranishme në gjërat më të vogla, por duhet që tjetri të hapë
zemrën.
Këto
poezi na kumtojnë se dashuria tejkalon kufijtë fizikë. Këto poezi janë bekim
dhe mallkim i dashurisë: bekim, sepse dashuria i jep kuptim jetës, i jep
frymëzim dhe një arsye për të ëndërruar; mallkim, sepse ajo lë plagë të
pashlyeshme dhe kujtime që përvëlohen. Edhe kur dashuria humb, ajo nuk zhduket.
Mbetet në ajër, në mendime, në kujtime dhe në gjurmët e zemrës.
Lirikat
tjera ndërlidhen përmes motivit të kujtimeve si shpërthim i brendshëm
emocional, ndjesisë së thellë të mungesës dhe humbjes, si dhe kërkimit për
ngushëllim dhe afërsi njerëzore. Ato e trajtojnë dashurinë dhe jetën jo vetëm
si përvoja të bukura, por edhe si sfida me plagë që duhen përballuar me butësi
dhe durim. Poezia bëhet një ritual shërues, ku fjalët shërbejnë si mjete për të
përballuar dhimbjen dhe për të ruajtur kujtimet me nderim, pa i mbyllur ato në
errësirë.
Intonime
thellësisht intime, ku vargjet vijnë si një frymëmarrje e zemrës, lexojmë te
poezitë “Melodia në natë”, “Për ty, dashuria ime”, “Vjeshtë, “Në kërkimin
tënd”, “Natën”, “Të duash” etj. Ato flasin për dashuri, kujtime, humbje dhe
kërkim shpirtëror. Në netët e gjata dhe të vetmuara, muzika e dhimbjes bëhet
shoqëria e vetme. Yjet dhe melodia janë një dorë e padukshme që të mban gjallë,
edhe kur zemra rreh në heshtje.
Poezia
“Për ty, dashuria ime”, trajton dashurinë e pakushtëzuar dhe të përjetshme të
një prindi për një fëmijë që nuk ka ardhur në jetë fizikisht, një motiv i
thellë i mungesës dhe përkushtimit shpirtëror.
Formulimi poetik "biri im i palindur” e shënjon këtë krijesë të
munguar, i cili, megjithatë, jeton në zemrën dhe mendimet e nënës. Motivi për
të palindurin përçon mungesën, dhimbjen dhe dashurinë absolute për atë që nuk
erdhi kurrë në jetë, duke i dhënë poezisë një ngarkesë emocionale të
fortë. Poezia është e ndërtuar me vargje
të shkurtra dhe të thjeshta, por efekivisht tejet të fuqishme. Ajo hapet me një
imazh të dashurisë së ruajtur në zemër si një “xhevahir i çmuar”, që tregon
vlerën e jashtëzakonshme të dashurisë dhe kujtesës për këtë fëmijë:
Të mbaj në zemër, si një
xhevahir i çmuar.
Natën të përkund si në
djep, me krahë që dridhen.
Gjithashtu,
kur përpara na shfaqet imazhit i djepit, dëfton përkujdesjen dhe mbrojtjen e
vazhdueshme, si prind që mban dhe përkëdhel fëmijën e vet me butësi dhe dashuri
të pakushtëzuar. Dashuria për të “birin e palindur” është thesari i përhershëm
që jeton në zemër, mendje dhe krahë. Kjo poezi është përpjekje për ta kapur dhe
përshkruar një lidhje shpirtërore që mbetet e gjallë edhe në mungesë, një
dashuri që tejkalon kufijtë e realitetit fizik. Vargu “Biri im i palindur”
evokon një dashuri absolute për një fëmijë që nuk erdhi kurrë, ndoshta për një
shpirt që nuk u takua kurrë fizikisht, por jeton në zemër. Poezia gërsheton
dhimbjen e mungesës me butësinë e një përqafimi të përjetshëm.
Vjeshta
është metafora e moshës, e kalimit të kohës. Ngjyrat e saj flasin për bukurinë
që nuk shuhet, por transformohet. Ka një hijeshi të heshtur në rënien e
gjetheve – në fundin që përgatit një fillim të ri. Te poezia “Në kërkimin tënd,
natën”, kërkimi për dikë që s’vjen, tematizon një dashuri ose një kujtim që
mbetet gjithmonë një hap larg. Tingujt e natës dhe të një kënge të vjetër
përfaqësojnë dhimbjen e një afërsie që nuk arrihet kurrë.
E
bukur vjen poezia “Të duash”, ku dashuria e vërtetë nuk është vetëm gëzim; ajo
është dorëzim i plotë, një dhënie që mund të të çojë deri në përkushtim të
plotë, në vetësakrifikim e zhbërje të vetvetes. Vargjet:
të vdesësh, e lumtur
që të mundesha me frymën
time të fundit,
të shqiptoja emrin tënd
shenjtërojnë
dashurinë që shndërrohet në akt të shenjtë, ku humbja është pjesë e bukurisë.
Të gjitha poezitë si këto, janë të bashkuara nga melankolia e butë dhe kërkimi
i pambarimtë.
Te
poezia “Poetesha”, poezia perceptohet si punë delikate, art i qëndisjes së
fjalëve dhe kujtimeve. Poetesha është
një krijuese që përfton emocione, i mban ato të gjalla dhe i ruan në një “cohë
të padukshme”, që është metaforë për shpirtin apo kujtesën:
Të qëndisësh fjalë në
një cohë të padukshme,
me fije mendimesh dhe
gjilpërë shpuese kujtimesh të trishta.
Të dekorosh kopshte
thjesht mbi një petal dhe të mbyllësh
në korrnizë fytyra midis
rrezesh dielli.
Një poeteshë, këtë bën,
qëndis mendimet
E,
pra, fjala është gjilpërë si shpuese e plagëve të buta, por edhe si art që
zbukuron jetën. Poetesha përdor fijet e mendimeve që t’i thurë vargjet, por
“gjilpëra” është ajo e kujtimeve të trishta. Kështu na kumton vetë poetja te
kjo metapoezi: se poezia nuk lind vetëm nga mendja, por edhe nga plagët
emocionale. Poetesha përdor dhimbjen si mjet krijimi – një proces që shpesh
është edhe i bukur, edhe i dhimbshëm.
Një
dashuri që largohet dhe nuk ka qenë e vërtetë nuk duhet të na thyejë; nuk duhet
të harrojmë veten apo atë që kemi dhënë (poezia “Të ecesh përpara”), Kujtimet
janë thesare që na shoqërojnë në vetmi. Edhe në errësirë ato janë burim ngushëllimi
dhe buzëqeshjeje të brendshme (poezia “Vlera e një kujtimi”).
Vetmia
nuk është domosdoshmërisht e hidhur. Ajo është një shoqëruese që na ndihmon të
ndjejmë pa pengesa, të reflektojmë dhe të jemi vetvetja. Në vetmi zbulojmë
natyrën tonë më të thellë (poezia “Vetmi”) apo pyetja “a më ke menduar?” që
shqipton dëshirën për një lidhje të pakthyeshme dhe për praninë shpirtërore të
dikujt që mungon (poezia “Më trego”): Të gjitha këto poezi së bashku lexohen si
pelegrinazh shpirtëror, ku përjetohen dhimbja, humbja dhe vetmia, por ku
ndjehet edhe fuqia e brendshme për të ecur përpara, për të kujtuar me dashuri
dhe për t’i ruajtur lë gjalla ndjenjat e sinqerta. Ato flasin për një rrugëtim
të përjetshëm mes dhimbjes dhe shpresës, vetmisë dhe pranisë, humbjes dhe
dashurisë së sinqertë. Ne nuk jetojmë vetëm me bukë. Shpirti kërkon “ushqim”
nga fjalët e mira, nga buzëqeshjet, shpresa dhe përkëdheljet. Këtë na e thotë
poezia “Ushqimi i shpirtit”. Dashuria, fjala e butë dhe gjestet e ngrohta janë
oksigjen i shpirtit. Janë ato që e mbajnë zemrën të gjallë dhe e mbrojnë nga
shterpësia.
4. Lirizmi fin
Ajo
që i përafron në artin e fjalës poeten Agim Desku dhe Francesca Gallello
Gabriel Italo Nel Gomez, është lirizmi fin.
Në
poezinë bashkëkohore, një nga veçoritë më të dallueshme është lirizmi fin,
procedim poetik i kultivimit të shprehjes që nuk bën zhurmim fjalësh, por që të
prek thellë. Ky lirizëm nuk ka nevojë për deklarata të mëdha apo gjeste të
theksuara. Ai vepron përmes një gjuhe të ndërtuar me kujdes, me ndjeshmëri të
hollë dhe me përkushtim të veçantë ndaj botës së brendshme të njeriut. Ky
lirizëm në këto poezi shfaq një ndjeshmëri të thellë, delikate dhe shpirtërore.
Ai përqendrohet jo te ngjarjet apo faktet, por te përjetimi i tyre i brendshëm.
Përjetimet nuk artikulohen me intensitet, por me nuanca të lehta që i afrohen
muzikës së heshtjes. Poetët zgjedhin të mos i shpërfaqin ndjenjat, por t’i lërë
ato të rrjedhin si një lumë i qetë, duke ia besuar lexuesit ndjeshmërinë për
t’i përjetuar ato. Sidomos kjo vërehet te poezia e Frtançeskës.
Së
këndejmi, poezitë e tilla karakterizohen nga një gjuhë e pasur me imazhe të
buta, me figura që shpalosin më shumë ndjesi se sa ide të drejtpërdrejta. Fjala
sikur ik nga të qenët mjet komunikimi, dhe shndërrohet në lëndë estetike, në
një “copë shpirti” që qëndiset në tekst me një dorë të padukshme. Shpesh,
poezitë me lirizëm të tillë përmbajnë një atmosferë intime dhe refleksive, ku
lexuesi nuk hyn si spektator, por si bashkudhëtar në botën e përjetimeve të
brendshme. Lirizmi fin në këto poezi është një veçori që shfaq ndjeshmëri të
thellë, delikate dhe shpirtërore. Ky lirizëm karakterizohet nga një gjuhë e
pasur me nuanca, me thellësi emocionale dhe shpesh me një atmosferë intime dhe
refleksive.
