Fejzulla Berisha: Shteti i Maqedonisë së Veriut si model i bilingualizmit institucional dhe asimetrik

1h më parë

SHTETI I MAQEDONISË SË VERIUT SI MODEL I BILINGUALIZMIT INSTITUCIONAL DHE ASIMETRIK

Një analizë historike, juridike dhe politike e zhvillimeve gjuhësore

Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Republika e Maqedonisë së Veriut paraqet një nga shembujt më kompleksë të ndërtimit shtetëror multietnik në hapësirën e Ballkanit Perëndimor, ku çështja gjuhësore nuk është vetëm instrument komunikimi, por një element thelbësor i rendit kushtetues, barazisë qytetare dhe stabilitetit politik. Në këtë kuptim, ajo shpesh cilësohet si një shtet me bilingualizëm institucional të avancuar, por asimetrik, ku bashkëjetojnë gjuha maqedonase dhe gjuha shqipe.

1. Trashëgimia historike e sistemit gjuhësor

Në periudhën e ish-Jugosllavisë, gjuha maqedonase kishte statusin e vetëm të gjuhës zyrtare republikane në kuadër të Republikës Socialiste të Maqedonisë. Ndërkohë, gjuha shqipe, e përdorur nga një komunitet i konsiderueshëm shqiptar, kishte vetëm përdorim lokal dhe nuk gëzonte status të barabartë institucional në nivel shtetëror.

Pas pavarësisë së vitit 1991, ky model u trashëgua në mënyrë të drejtpërdrejtë në shtetin e ri, duke e ruajtur dominimin e një gjuhe të vetme zyrtare dhe duke krijuar një disproporcion të theksuar në përfaqësimin gjuhësor të komuniteteve jo-shumicë, veçanërisht të shqiptarëve.

2. Marrëveshja e Ohrit (2001) – themel i transformimit shtetëror

Një pikë kthese historike dhe kushtetuese ishte Marrëveshja Kornizë e Ohrit (2001), e arritur pas konfliktit të armatosur dhe ndërhyrjes intensive ndërkombëtare. Kjo marrëveshje shënoi transformimin e shtetit nga një model etno-majoritar drejt një modeli multietnik dhe konsensual.

Në aspektin gjuhësor, Marrëveshja e Ohrit vendosi parimin e përdorimit të gjuhëve të komuniteteve që përbëjnë një përqindje të caktuar të popullsisë në nivel lokal dhe institucional. Kjo krijoi bazën juridike për rritjen graduale të statusit të gjuhës shqipe në administratë, arsim dhe vetëqeverisje lokale.

3. Ligji për përdorimin e gjuhëve (2019)

Zhvillimi më i rëndësishëm juridik në këtë proces ishte miratimi i Ligjit për përdorimin e gjuhëve (2019), i cili e avancoi ndjeshëm statusin e gjuhës shqipe në nivel shtetëror.

Sipas këtij ligji, gjuha shqipe:

-përdoret në Kuvendin e shtetit,

-zbatohet në administratën qendrore,

-përfshihet në dokumentacionin zyrtar,

-dhe përdoret në komunikimin institucional publik.

Ky hap e konsolidoi konceptin e dygjuhësisë institucionale, duke e bërë Maqedoninë e Veriut një shtet ku dy gjuhë funksionojnë paralelisht në strukturën shtetërore.

4. Karakteri juridik i bilingualizmit: midis barazisë dhe asimetrisë

Pavarësisht përdorimit të termit "shtet bilingual", analiza juridike tregon se Maqedonia e Veriut nuk është një sistem plotësisht simetrik gjuhësor.

-Gjuha maqedonase mbetet gjuha kryesore shtetërore dhe identitare e shtetit.

-Gjuha shqipe ka status të avancuar zyrtar dhe përdorim të gjerë institucional, por jo në të njëjtin nivel në të gjitha segmentet shtetërore.

Prandaj, ky sistem përkufizohet më saktë si bilingualizëm asimetrik institucional, i ndërtuar mbi parimet e kompromisit politik dhe stabilitetit multietnik.

5. Dimensioni politik dhe rëndësia rajonale

Bilingualizmi në Maqedoninë e Veriut është rezultat i një procesi të ndërlikuar politik dhe ndërkombëtar, ku rol të rëndësishëm kanë luajtur edhe SHBA-ja dhe Bashkimi Evropian në stabilizimin e vendit pas konfliktit të vitit 2001.

Ky model ka kontribuar në:

-reduktimin e tensioneve ndëretnike,

-integrimin më të madh të shqiptarëve në institucionet shtetërore,

-dhe forcimin e stabilitetit kushtetues të vendit.

Megjithatë, sfidat praktike mbeten të pranishme, sidomos në zbatimin e plotë të standardeve të barazisë gjuhësore në të gjitha nivelet e administratës dhe në praktikën institucionale.

Republika e Maqedonisë së Veriut përfaqëson një model specifik të shtetit multietnik bashkëkohor, ku bilingualizmi është produkt i kompromisit historik, reformës kushtetuese dhe ndërhyrjes ndërkombëtare.

Ai mbetet një model i dygjuhësisë së avancuar, por jo të barabartë, i cili vazhdon të zhvillohet në funksion të stabilitetit të brendshëm, integrimit evropian dhe harmonisë ndëretnike.

Në këtë aspekt, përvoja e Maqedonisë së Veriut paraqet një rast të rëndësishëm studimor për të drejtën kushtetuese, shkencat politike dhe diplomacinë ndërkombëtare në Ballkan.