Driton Gashi: Adieu, Basil Schader!
ADIEU, BASIL SCHADER!
(1951 - 2026)
Ka ndërruar jetë një njeri i madh i epokës sonë,
profesori i nderuar zviceran Basil Schader!
Një gjeni i filologjisë gjermane, letërsisë,
didaktikës dhe metodologjisë së gjuhëve të huaja!
Një albanolog i shkëlqyer!
Një autor dhe përkthyes letrar dhe mbi të gjitha
një njeri me vlera dhe virtyte të larta!
Krenohem që pata fatin ta njoh e të bashkëpunoj
me profesor Basilin!
Për ta nderuar jetën dhe veprën e tij, po e
postoj këtu intervistën e plotë të
botuar në librin tim "Njerëz" (Idea Multimedia, Prishtinë 2025).
"Shqiptarët janë të integruar për bukuri
dhe japin kontribute tepër të vlefshme për shtetin dhe shoqërinë
zvicerane!"
Intervistë
e profesor Basil Schader-it
profesor i gjermanishtes, albanolog, autor,
përkthyes e kritik letrar
Profesor i nderuar, së
pari ju falënderoj shumë për gatishmërinë dhe vullnetin për të më dhënë
intervistën!
Shqiptarët
e të gjitha trevave kanë respekt të madh për atdheun tuaj, Zvicrën. Bile, disa
i kanë thurur edhe vargje poezie, duke e shprehur në këtë formë letrare lidhjen
e jashtëzakonshme emocionale që e kanë.
Poeti
i njohur pogradecar, Agim Shehu, e shfaq admirimin e tij ndaj Zvicrës në
poezinë vijuese:
NXËNËSIT ZVICERANË
„Ecin
drejt shkollës
me
Pestalocin në mendje
dhe
Rusoin në zemër,
nën
Harkun diellor të Vilhelm Telit.
Në
vend të *mollës* mbi kokë
për
t'u gjuajtur,
nxënësja
ka një fjongo të kuqe
që
ia ndjekin me zili fluturat.
Në
oborre lozin si çamarrokë
e
në klasë rrinë si burra shteti.
Në
pushim bredhin mes blerimit
e
bëjnë buqetë
me
tërë ngjyrat e kantoneve.
Te
punonjësja e thjeshtë e shkollës
nderojnë
dhe Presidentin e shtetit".
Një
poet anonim shpalos këto emocione:
Poezi për Zvicrën
(...)
„Ky
vend, pa të cilin s'e di si do të jetoja,
e
poezi për atdheun nuk e di a do të mund të shkruaja...
ky
vend i lulishteve,
i
ajrit të pastër e gjelbërimit pa fund,
sa
i qetë nga jashtë
e
sa shumë vlon nga brenda..."
(...)
Çfarë ndjenjash keni dhe
çfarë përjetimesh ju bien në mend, kur lexoni poezi të tilla?
Në
njërën anë ndihem krenar që një poet i njohur shqiptar, si Agim Shehu, gjen
fjalë aq lavdëruese për Zvicrën, sidomos për nxënësit zviceranë. Nga ana
tjetër, ato vargje më duken larg realitetit dhe tepër idealizuese. Edhe para 50
vjetëve (sepse ndoshta poeti i ka shkruar atëherë), nxënësit tanë kishin në
mendje e në zemër çfarëdolloj sendesh, por sigurisht jo Pestalocin dhe Rusoin.
Të njëjtin idealizimin tregon edhe poezia e dytë, e cila e përshkruan Zvicrën
me disa klishe si një vend bukolik i së kaluarës dhe nuk ka të bëjë shumë me
realitetin e shoqërisë sonë të industrializuar, shumëkulturore dhe jo rrallë
konfliktuoze.
A ju kujtohet kur jeni
takuar për herë të parë me shqiptarët në Zvicër? Si tingëllonte atëherë gjuha
shqipe për veshin tuaj? Cilat ishin përshtypjet tuaja të para?
Kontaktet
e para me shqiptarët i lidha në fillim të viteve 1990, në kuadër të një
projekti për një libër mësimi. Kërkoja një bashkëpunëtor shqiptar të
kualifikuar dhe e gjeta te personi Femzi Braha, me të cilin e botova librin
"Shqip" në vitin 1996. Shqipen atëherë nuk e flisja, mirëpo tingulli
i saj më pëlqente shumë. Po aq shumë më pëlqeu përzemërsia dhe mikpritja e
shqiptarëve, të cilët më kanë pranuar prej fillimit si një partner të
barabartë.
Ju jeni profesor i
gjermanishtes dhe keni punuar me dekada të tëra në Shkollën e Lartë Pedagogjike
në Zürich. Jeni specializuar në fushën e mësimdhënies, të didaktikës së
gjuhëve, studimeve ndërkulturore dhe fenomenit të dygjuhësisë e shumëgjuhësisë.
Si lindi ideja dhe vullneti i madh për ta mësuar gjuhën shqipe, të cilën ju e
flisni dhe e shkruani në nivelin më të përsosur akademik?
Keni kryer edhe
doktoraturën në fushën e albanologjisë në Universitetin e Tiranës. Cilat
kujtime nga ajo kohë janë ngulitur në mendjen tuaj? A i njohët më mirë
shqiptarët gjatë studimeve në Shqipëri?
I
kreva studimet në Tiranë si "studime në distancë" (Fernstudium),
d.m.th. isha në Tiranë për ca ditë çdo 2-3 muaj. Atje jam njohur edhe me
akademikun, prof. dr. Gjovalin Shkurtaj, tek i cili e përfundova doktoraturën
time të dytë. Tema ishin kompetencat dhe praktika gjuhësore të nxënësve
shqiptarë në Zvicër. Me prof. Gjovalinin dhe bashkëshorten e tij jemi miq
familjarë prej vitesh, përveç atij u njoha edhe me shumë njerëz të tjerë.
Ju e keni privilegjin e
këndvështrimit nga jashtë, do të thotë që si qytetar zviceran, por edhe si
shkencëtar e keni distancën e duhur për t'i vlerësuar veçantitë e shqiptarëve.
Nëse dikush nga miqtë tuaj ju pyet se si janë shqiptarët, çfarë mendësie kanë,
çka i karakterizon ata etj., çfarë përgjigjeje do të kishit për ta?
Do
t'i thosha që nuk mund të flitet për shqiptarët në përgjithësi, sepse shoqëria
e tyre është po aq heterogjene si ajo e Zvicrës. Si tipar të përbashkët do ta
përmendja përzemërsinë, ngrohtësinë, zemërgjerësinë dhe mikpritjen e tyre, si
dhe gatishmërinë për përkrahjen dhe interesin e tyre për çka ndodhet jashtë
Shqipërisë.
Zvicra shquhet për
stabilitet politik e mirëqenie të lartë ekonomike, për siguri, për solidaritet,
mbrojtje e strehim të refugjatëve nga mbarë bota, për arsimim të mirëfilltë,
për shkencë, letërsi e art, për kulturë të lartë pune, për shëndetësi e kushte
të mira për të moshuar, për kujdesin e respektin ndaj trashëgimisë kulturore,
për mbrojtje të ambientit, për bukuritë natyrore, për shumëllojshmëri etnike,
fetare dhe gjuhësore, për tolerancë dhe pranim të të qenit ndryshe etj. Cilat
tipare tjera të vendit tuaj do t'i shtonit ju?
Paskeni
përmendur vetëm tipare pozitive, nganjëherë bile pak të klishuara. Do t'u
shtoja problemet e shumta që Zvicra u krijon mërgimtarëve për sa i përket
integrimit dhe përkrahjes, p.sh. në mësimin e gjuhës të vendit. Edhe sistemi
ynë shkollor ka mjaft pika që mund dhe duhet të përmirësohen sidomos duke marrë
parasysh nxënësit me prejardhje të huaj. Më në fund, do të dëshiroja nga zemra
më shumë tolerancë, më shumë përpjekje për bashkimin dhe integrimin e
shoqërisë, si dhe më pak racizëm.
Përveç ligjërimit dhe
studimeve në lëndët tuaja akademike, ju keni hulumtuar edhe aftësitë gjuhësore
të fëmijëve mërgimtarë dhe keni hartuar mjete mësimore për mësimin plotësues të
gjuhës shqipe në mërgatë. Nëse mund t'i krahasoni njohuritë e gjuhës standarde
shqipe të gjeneratës së parë të mërgimtarëve shqiptarë në Zvicër me brezin e
ri, çfarë bie në sy?
Brezi
i parë zakonisht është shkolluar në vendin e prejardhjes dhe di të lexojë e të
shkruajë në gjuhën amtare. Kurse te brezat e mëvonshëm kompetenca në gjuhën
amtare është shpeshherë e kufizuar në përdorimin e gjuhës amtare vetëm në të
folurit dhe në dialekt. Një përjashtim bëjnë fëmijët që e ndjekin mësimin
plotësues në gjuhën e tyre amtare. Numri i tyre, për fat shumë të keq, është
shumë i vogël në Zvicër; mund të flasim për më pak se 10%. Sikur mësimi
plotësues do të ishte integruar më mirë në sistemin shkollor, kjo situatë do të
ndryshohej dhe potenciali shumëgjuhësor i nxënësve mund të shfrytëzohej më
shumë – për të mirën e tyre, por edhe të Zvicrës.
Jeni përkrahës i madh i
shkollës shqipe në Zvicër dhe gjithandej në mërgatën shqiptare. Si filloi dhe si
u zhvillua konkretisht mbështetja juaj me një përkushtim aq të madh, si dhe
bashkëpunimi me mësimdhënësit shqiptarë në mërgatë dhe me institucionet
përkatëse në trevat shqiptare?
Ky
angazhim filloi në kuadër të projektit që përmenda lart, d.m.th. të librit
"Shqip". Atë e parashikova sidomos për klasat shumëgjuhësore, mirëpo
pastaj kam parë që ky libër përdoret edhe shumë shpesh në mësimin plotësues
shqip. U interesova për këtë mësim, bëja vizita nëpër shkolla dhe fola me shumë
mësues dhe mësuese. Kam parë që mësimi plotësues është diçka me shumë vlerë
(këtë e verifikova në një studim shkencor), mirëpo që ai nuk përkrahet dhe
integrohet si duhet nga sistemi shkollor zviceran. Kam parë po ashtu që tekste
dhe mjete mësimore aktuale mungojnë shpesh dhe që mësuesit dhe mësueset e
mësimit plotësues nuk kanë informacione të nevojshme për sistemin shkollor
zviceran. Atëherë u nisa me angazhimin tim për përmirësimin e kësaj situate.
Sa i përket gjuhës
gjermane, si e flasin atë shqiptarët në Zvicër? Po aftësitë gjuhësore në të
shkruar, në çfarë niveli janë (nëse mund të jepet një përshkrim i
përgjithshëm)?
Një
vlerësim i përgjithshëm nuk mund të jepet, sepse ndikojnë shumë faktorë, si
gjendja socio-ekonomike, niveli i arsimimit e familjes etj., etj. Një
vështirësi për të gjithë të huajt është patjetër që gjermanishtja në pjesën
gjermanishtfolëse përdoret në trajtën dialektore (zvicerançe), e cila dallon
mjaft prej gjermanishtes letrare siç ajo përdoret në shkollë dhe për shkrim dhe
lexim. Dallimi i të dy trajtave mund të krahasohet me atë në mes të gegërishtes
dhe gjuhës letrare shqipe.
Cilët faktorë luajnë
rolin më të madh në mësimin e një gjuhe të re?
Nëse
flasim për fëmijët e të rinj/të reja, do të përmendja në radhë të parë
integrimin, d.m.th. që të kesh miq dhe mikesha që e flasin gjuhën e re, pastaj
përkrahja nga prindërit dhe nga mësuesi/mësuesja, si dhe nga sistemi shkollor,
p.sh. përmes orëve mësimi të veçanta për gjermanishten si gjuhë të dytë. Ka një
varg faktorësh të tjerë, të cilët nuk mund t'i përmend të gjithë.
Profesori
dhe miku juaj i çmuar, akademik Gjovalin Shkurtaj, shpreh brengën dhe kritikën
e tij, si vijon:
„Hyrja
në Evropë nuk bëhet pa njohur gjuhët e mëdha të komunikimit, sidomos
anglishten, frëngjishten etj. Mirëpo, të mësosh dhe të vlerësosh gjuhët e
huaja, nuk do të thotë aspak të mos vlerësosh (e aq më pak të nënvlerësosh)
gjuhën tënde?! Tashti kemi shumë njerëz që i dinë mirë anglishten e gjuhë të
tjera të huaja. Kjo duhet vetëm të na gëzojë. Por, kemi pak, shumë- shumë pak
njerëz që e dinë mirë gjuhën shqipe, që mund ta shkruajnë e ta flasin bukur e
pa gabime. Shikoni si flasin e shkruajnë sot pushtetarët, zyrtarët dhe
gazetarët tanë! Plot fjalë të huaja të panevojshme, plot shtampa gjuhësh të
huaja, të pamira e kundër natyrës së shqipes, me dukuri që tregojnë mosnjohje
të plotë jo vetëm të gjuhës së njësuar (standarde), po edhe me elemente të
çoroditjes së sintaksës. Pra, nuk dimë të flasim e të shkruajmë shqipen, gjuhën
tonë amtare, ndërsa mëtojmë (dhe arrijmë përherë e më shumë) të flasim dhe të
shkruajmë jo pak gjuhë të tjera."
(Prof.
Gjovalin Shkurtaj, marrë nga intervista për gazetën "Ex-Libris", maj
2022.)
Si e komentoni ju këtë
mendim të profesor Shkurtajt?
Jam
plotësisht dakord me mikun tim të shtrenjtë, akademik prof. dr. Shkurtaj. Edhe
mua më vjen tepër keq kur shoh sa keq e plot gabime shkruajnë shumë të rinj/të
reja shqiptarë, edhe pse përveç kësaj janë tepër të zgjuar dhe inteligjentë.
Mjeti më i mirë patjetër për t'iu shmangur këtij rreziku është mësimi
plotësues, mirëpo do të ishte shumë mirë po të ekzistonin edhe kurse, p.sh. për
studentë/studente në universitet. – Këtë nuk e them si konservator ose purist
fondamentalist, sepse e kam të qartë që secila gjuhë në rrjedhën e kohës
ndryshon. Mirëpo inkompetenca e shumë shqiptarëve në shkrim dhe në gramatikë
është përtej këtij ndryshimi, është më shumë një shenjë degradimi.
Përveç
botimeve të shumta shkencore dhe të mjeteve mësimore, ju shkruani edhe poezi,
kritika letrare, si dhe përktheni vepra letrare nga gjuha shqipe në
gjermanisht. Vitin e kaluar keni botuar librin poetik „Wo man sich noch
Gevatter sagt", vjersha me motive baritore, të cilat i përkasin një zhanri
të lashtë letrar. Kjo vepër është pritur shumë mirë dhe është vlerësuar në
fejtonet e gazetave prestigjioze. Cili ishte frymëzimi juaj për të shkruar
poezi të tilla dhe si mund t'ia përshkruani lexuesit shqiptar gjenezën dhe
misterin e tyre?
Më
keni nderuar së tepërmi, i dashur! Libri im me poezi vërtet nuk është një
bestseller dhe nuk kam parë më shumë sesa dy recensione. Sidoqoftë, unë e dua
poezinë baroke me metrikën e saj të rreptë. Përveç kësaj, këto poezi më kanë
lejuar të merrem me shumë tema dhe t'i trajtoj me humor. Kështu që përpunimi i
këtij libri më ka gëzuar shumë.
Merreni edhe me
përkthime letrare nga shqipja në gjermanisht. A ka interes për letërsinë
shqiptare në hapësirën gjermanishtfolëse? Cilat janë sfidat që duhet të
përballojë përkthyesi letrar? A kemi përkthime me vlerë nga shqipja në
gjermanisht? Cilin autor shqiptar do ta përkthenit me dëshirë dhe për çfarë
arsyeje?
Interes
për letërsinë shqiptare ka në vendet gjermanishtfolëse, shih një varg librash
sidomos nga shkrimtaret e reja që janë botuar në 20 vjetët e fundit. Sidoqoftë,
konkurrenca nga ana e letërsisë gjermane dhe nga gjuhët e tjera është shumë e
fortë, kështu që është shumë vështirë të gjesh një botues.
Besoj
se ekzistojnë përkthime shumë të mira e të vlefshme nga shqipja në gjermanisht,
p.sh. nga pena e Joachim Röhm-it, i cili përktheu shumë libra të Ismail
Kadaresë. Personalisht do të kisha dëshirë të përktheja edhe një roman të Fatos
Kongolit, prej të cilit kam përkthyer dy libra.
Sipas Zyrës Federale
Statistikore, në Zvicër jetojnë rreth 300.000 shqiptarë nga të gjitha trevat.
Bazuar në hulumtimet tuaja shkencore, përvojat dhe kontaktet e shumta që keni,
a mund të na jepni një konstatim se ku gjendet komuniteti shqiptar në Zvicrën e
sotme? A mund të flasim për integrim të mirëfilltë? Po për participim politik e
shoqëror? Si qëndron puna me identifikimin emocional me Zvicrën si vend të
tyre?
Besoj
se gati kudo në Zvicër jetojnë shqiptarët. Në disa krahina ata vijnë sidomos
nga Maqedonia e Veriut, në disa të tjera nga Kosova. Shumë prej tyre e kanë
pasaportën zvicerane, janë të integruar për bukuri dhe japin kontribute tepër
të vlefshme për shtetin dhe shoqërinë zvicerane. Edhe në zgjedhje gjenden
gjithnjë e më shumë emra të kandidatëve ose kandidateve shqiptare. Besoj që
sidomos ata që janë bërë shtetas zviceranë identifikohen shumë me Zvicrën,
sepse këtu zakonisht kanë perspektivë më të mirë sesa në atdhe. Një gëzim i
madh është që gjithnjë e më shumë prej tyre bëjnë karriera shumë të mira, bëhen
mjekë nëpër spitale ose zënë pozita të rëndësishme në industri dhe në banka.
Së bashku me
bashkëshorten tuaj, Erica Schader, ndjesë pastë, jeni angazhuar shumë për t'ju
ndihmuar fshatrave të varfra të Lezhës në Shqipëri. Keni gjetur sponsorë të
shumtë, të cilët kanë mundësuar meremetimin e disa shkollave. Si lindi ideja
dhe si u zhvillua ajo konkretisht? Çfarë përjetimesh keni nga ky aktivitet
humanitar? A mund t'i mbani gjallë kontaktet me popullatën vendëse? Si e pritën
ata këtë ndihmë aq të madhe nga ju dhe bashkëshortja juaj?
Shumë
thjesht: në vitin 1996 kemi vizituar për herë të parë Shqipërinë, ndërsa një
mik yni punonte në Spitalin e Lezhës. Me të kemi shkuar në Torovicë dhe pamë
mjerimin e atjeshëm tepër prekës. Menjëherë vendosëm të angazhohemi për shkolla
në Torovicë dhe pastaj edhe në Balldren dhe Kolajak. Për fat të mirë kemi
gjetur sponsorë zemërmëdhenj. Kontaktet i mbaj gjallë sidomos përmes
internetit, sepse në vitet e fundit udhëtimet nuk ishin të mundura. Çdo vit i
përkrahim shkollat e atjeshme me një shumë të kufizuar, për çfarë kolegët tanë
të atjeshëm janë shumë mirënjohës. Me shumë prej tyre jemi bërë miq të vërtetë,
çdo takim është një gëzim i madh.
E vizitoni shpesh
Shqipërinë, Kosovën, Maqedoninë e Veriut e viset e tjera shqiptare? Si e shihni
ju zhvillimin e përgjithshëm që është bërë gjithandej? Çfarë duhet vepruar më
mirë?
Prej
vitit në vit duken përparime sa u përket rrugëve, shtëpive, turizmit etj. Besoj
se ka shumë zhvillim; ende më shumë do të kishte nëse s'do të kishte
korrupsion. Besoj se këtij ndryshimi i duhet shumë kohë, por besoj po ashtu që
me gjeneratat e reja situata do të stabilizohe
Cila këngë shqiptare ju
ka pëlqyer që në dëgjim të parë?
Pyetje
e vështirë! Ka aq shumë këngë shqiptare që më pëlqejnë fort, saqë nuk mund të
caktoj "favoritin" tim. Aq më pak, sa shpeshherë e njoh melodinë, por
jo titullin e këngës. Më falni!
I
nderuari profesor, faleminderit shumë!
Të Tjera
