Hamdi Hysuka: Tribunë e kujtesës, artit dhe bashkimit shpirtëror

Tribunë e kujtesës, artit dhe bashkimit shpirtëror

Nga Hamdi Hysuka - Kryetar i Klubit letrar "Pjetër Budi", Mat

Më 9 maj 2026 rruga më mori prej Matit drejt Rozhajës, në zemër të Alpeve Shqiptare, atje ku mali flet me heshtje dhe kujtesa ruhet si flakë nën hi. Udhëtuam përmes kthesave të thepisura, pyjeve me pisha të larta e peizazheve që dukej sikur mbartnin në kraharor historinë e një kombi të lodhur, por të pathyer.

Kalimi nëpër pikën kufitare të Kullës dukej si një udhëtim jo vetëm në hapësirë, por edhe në kohë. Dokumentet kontrolloheshin nga policët kufitarë, trarët ngriheshin e binin, por shqiptari vazhdonte rrugën e vet, i ndarë padrejtësisht nëpër kufij, ndërsa zemrën e kishte të pandarë.

Rozhaja na priti mes pishave të gjata, si rojtarë të heshtur të trojeve shqiptare. Si komunë shqiptare në lindje të Malit të Zi, e rrethuar nga Plava, Berana, Sanxhaku e Peja, ajo mbart ende frymën e Kelmendit dhe gjurmët e lashta të shqiptarizmës. Por mbi këtë bukuri rëndon një dhembje e madhe: shpërngulja. Qyteti dhe rrethina duket sikur flasin me zërin e mungesës. Shtëpi të heshtura, oborre pa fëmijë, e vetmja shkollë shqipe me pak nxënës dhe troje që zbrazen dita-ditës nga bijtë e vet.

Megjithatë, në këtë vend ku heshtja ngjan se ecën krah për krah me mallin, vazhdon të ndizet çdo vit një dritë shprese: Manifestimi Tradicional Kulturor "Ora e Maleve", themeluar në vitin 2009 nga poeti, publicisti dhe veprimtari i palodhur, Ali Daci.

Ky manifestim nuk është thjesht veprimtari kulturore. Është kujtesë. Është betim. Është zë i gjallë për martirët shqiptarë të pranverës së vitit 1999, kur forcat serbo-malazeze vranë mizorisht 21 civilë kosovarë në rrethinën e Rozhajës, vetëm pse ishin shqiptarë.

"Për t'i kujtuar ata martirë, themeluam 'Orën e Maleve'", u shpreh Ali Daci, me një zë ku ndihej pesha e kujtesës dhe krenaria e qëndresës.

Në edicionin e gjashtëmbëdhjetë, Rozhaja u kthye në një vatër të madhe shqiptarie. Krijues nga Shqipëria, Kosova, Maqedonia e Veriut, Mali i Zi, Italia, Kanadaja e troje të tjera shqiptare u mblodhën për të folur shqip, për të kënduar shqip dhe për të mbajtur gjallë frymën kombëtare.

Në mesin e tyre ishte edhe Haxhi Lajçi, autor i monografisë "Husajt e Malësisë së Rozhajës", vepër që ngjan si gur themeli për ruajtjen e identitetit shqiptar në ato troje.

"Edhe pse historia na ndau në disa shtete, ne jetojmë për të ruajtur gjuhën, kulturën dhe traditat tona", u shpreh ai.

Manifestimi nisi me ekspozitën e piktorit Xhevdet Spahija, ku fytyrat e Skënderbeut, Nënë Terezës, Ismail Qemalit e figurave të tjera kombëtare dukej sikur vështronin heshtur sallën, si për t'u thënë brezave: "Mos harroni!"

Në Sallën e madhe të Qendrës për Kulturë u dëgjua Himni Kombëtar. Të gjithë u ngritën në këmbë. Minuti i heshtjes për dëshmorët dhe martirët e kombit rëndoi mbi zemrat tona si gur kujtese.

Më pas u promovuan veprat "Idioma" dhe "Fizika naive" të akademikut Kujtim Shala, një nga zërat më të rëndësishëm të letërsisë dhe mendimit modern shqiptar.

Ora letrare solli vargje, emocione dhe duartrokitje. Poetët deklamuan krijimet e tyre si të ishin rrëfime të shpirtit shqiptar ndër shekuj.

Në skenë u ngjit më pas Shoqëria Kulturore Artistike "Rapsha" e Hotit, me udhëheqës artistik Leon Junçaj. Kënga autoktone, çiftelia, vallet dhe zhubleta shekullore e kthyen sallën në një kullë të gjallë shqiptarie.

Kulmi emocional i manifestimit ishte shfaqja e filmit dokumentar "Plavianët nuk u dorëzuan" të regjisorëve Zekë Sinanaj dhe Islam Haxhiu. Pamjet e luftës, dhembja e njerëzve dhe tragjedia shqiptare në Kosovë sollën lot në sy dhe heshtje të rëndë në sallë.

Poetja Barie Çupa u shpreh mes emocionesh: "Që në momentin e parë ndjeva se Rozhaja është pjesë e hartës së madhe të Shqipërisë. Më emocionoi ruajtja e këngëve, valleve, veshjeve dhe gjuhës shqipe. Filmin e mbylla me lot."

Edhe poetja Armenida Qyqja, që jeton prej 31 vitesh në Kanada, e përjetoi thellë këtë takim: "Erdha për kujtesën e të rënëve dhe për rrënjët e mia nga Prizreni. Ishte udhëtim shpirtëror për veten dhe për gjyshen time."

Ndërsa poeti mirditor, Gjon Marku, u shpreh i befasuar nga niveli gjithëkombëtar i manifestimit: "Mrekulli organizimi! Takova personalitete të rangut të lartë dhe ndjeva frymën e bashkimit shqiptar."

Emocionet më të forta i përcolli Trandafile Molla (Baja), kryetare e Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptarë "Zëri i Mërgimtarit" në Itali: "Pashë jo film, por tragjedi njerëzore. Ishte dhembje që të dridhte shpirtin. Zëri i gjyshërve tanë ende thërret për bashkim."

Në emër të Klubit Letrar "Pjetër Budi" Mat, pata nderin të paraqitem me poezinë "Sa t'ketë shqipja gjuhë e nanë":

Në Husaj ranë në pritë,

refugjatët n'rrugë të gjatë,

plumbi i zi goditi fort,

si rrufe mbi njerëz t'ngratë.

Nana n'bjeshkë del e thërret:

"Ku m'i keni djemtë e mi?"

malet kthejnë jehonë t'zezë,

loti rrjedh si ujë n'shi.

Kush e fsheh këtë gjak t'zi,

kush e shkel këtë amanet,

drejtësia ka me ardhë,

kurrë nuk tretet ky kiamet.

Kush e mbulon këtë krim,

koha s'mundet me e shlye,

drejtësia vonë troket,

e vërteta ka me u ndriçue.

Hej lahutë, bjeri ma fort

tundja telat si rrufe,

se n'Husaj u pre besa,

u vra njeriu pa faj, për bé!

Nana thërret bijtë e saj,

era vajin larg e çon,

malet mbajnë plagë në gji,

gjaku tokën e dëshmon.

Ngrihet kënga brez pas brezi,

Husaj jeton në kujtim,

martirët flasin me zemër,

n'çdo lahutë e n'tingull tim.

Ngrihet fjala si ortek,

brez pas brezi ka me u thanë:

Husaj kurrë s'ka me u harru,

sa t'ketë shqipja gjuhë e nanë!

Rozhaja atë natë nuk ishte vetëm qytet malor. Ishte një zemër shqiptare që rrihte fort mes plagëve, kujtesës dhe shpresës. Ishte një lahutë që këndonte për martirët, për gjuhën shqipe dhe për një komb që, edhe pse i ndarë në kufij, mbetet i bashkuar në shpirt. Dhe sa të ketë shqipja gjuhë e nanë, Husaj vërtet kurrë nuk ka me u harru.