Fejzulla Berisha: Kur egoja politike vë Republikën në ngërç

KUR EGOJA POLITIKE VËN REPUBLIKËN NË NGËRÇ

"Njëmendësia" e subjekteve politike përballë Kushtetutës, institucioneve dhe interesit të qytetarëve

Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Kur interesi partiak vendoset mbi Kushtetutën, institucionet dhe Republikën

Kosova po përballet me një nga sprovat më serioze të kulturës së saj kushtetuese dhe demokratike: aftësinë e institucioneve politike për ta shndërruar vullnetin e qytetarëve, të shprehur në zgjedhje, në institucione funksionale.

Zgjedhjet nuk janë qëllim në vetvete. Ato janë fillimi i një procesi kushtetues që duhet të çojë në konstituimin e Kuvendit, formimin e Qeverisë dhe, kur është rasti, zgjedhjen e Presidentit të Republikës.

Kur ky proces bllokohet nga kalkulimet partiake, ambiciet personale, mungesa e kompromisit ose refuzimi për të pranuar realitetin parlamentar, problemi nuk mbetet më vetëm politik. Ai shndërrohet në problem kushtetues, institucional dhe demokratik.

Në këtë kontekst duhet kuptuar edhe nocioni i "narcizizmit politik": një kulturë politike në të cilën subjekti, lideri ose grupi politik e sheh veten si qendrën e domosdoshme të shtetit dhe e konsideron kompromisin si dobësi, ndërsa interesin e vet politik si të barasvlershëm me interesin publik.

Nga kjo lind edhe "njëmendësia" politike – bindja se vetëm një subjekt, një lider ose një formulë politike është e pranueshme dhe se çdo alternativë tjetër duhet të refuzohet.

Por Republika nuk mund të funksionojë mbi parimin:

"Ose sipas meje, ose nuk funksionon fare."

Zgjedhjet prodhojnë përfaqësues, Kushtetuta prodhon institucione

Në një shtet demokratik, rezultati zgjedhor duhet të respektohet. Por rezultati zgjedhor nuk i jep asnjë subjekti politik të drejtën për ta paralizuar shtetin.

Mandati elektoral është i kufizuar nga Kushtetuta.

Deputeti nuk është vetëm përfaqësues i partisë së tij. Ai është bartës i një mandati kushtetues dhe pjesë e një institucioni që duhet të funksionojë në interes të Republikës.

Prandaj, kur Kuvendi nuk arrin të konstituohet, nuk kemi vetëm një konflikt ndërmjet partive. Kemi një problem që prek vetë funksionimin e rendit kushtetues.

Kuvendi është institucioni themelor i pushtetit legjislativ. Pa të, zinxhiri institucional fillon të dobësohet. Pa një Kuvend funksional, edhe formimi i Qeverisë përballet me pengesa politike dhe kushtetuese. Ndërsa pa institucione të plota, shteti humb kapacitetin për të vepruar normalisht.

Prandaj, bllokimi i Kuvendit nuk mund të trajtohet si një strategji e zakonshme partiake.

Narcizizmi politik: kur subjekti identifikohet me shtetin

Narcizizmi politik shfaqet kur një subjekt politik fillon ta identifikojë veten me vetë shtetin.

Në këtë logjikë:fitorja e partisë barazohet me fitoren e Republikës;humbja e partisë paraqitet si humbje e vendit;kompromisi shihet si dobësi ose tradhti;opozita trajtohet si pengesë;kundërshtari politik konsiderohet jo si pjesë legjitime e demokracisë, por si pengues i projektit politik.

Kjo është veçanërisht e rrezikshme për një demokraci parlamentare.

Shteti nuk i përket partisë fituese.

Shteti nuk i përket opozitës.

Shteti nuk i përket liderit.

Shteti i përket Kushtetutës dhe qytetarëve.

Subjektet politike janë të përkohshme; institucionet e Republikës duhet të jenë të qëndrueshme.

Prandaj, çdo subjekt që e vendos interesin e vet mbi funksionalitetin kushtetues të shtetit duhet ta kuptojë se po e tejkalon kufirin ndërmjet luftës politike dhe përgjegjësisë institucionale.

"Njëmendësia" politike dhe refuzimi i kompromisit

Demokracia parlamentare nuk është sistem i njëmendësisë.

Ajo është sistem i shumicave, pakicave, dialogut, kompromisit dhe bashkëpunimit institucional.

Nëse një subjekt nuk e ka shumicën e nevojshme për të krijuar një institucion, ai duhet të negociojë. Nëse nuk arrin marrëveshje, duhet të kërkojë alternativa kushtetuese. Nëse edhe alternativat dështojnë, duhet të veprohet sipas procedurave që përcakton Kushtetuta.

Ajo që nuk mund të pranohet është krijimi i një gjendjeje të përhershme ku:

as institucioni nuk konstituohet, as Qeveria nuk formohet dhe as zgjidhja tjetër nuk lejohet.

Kjo është "njëmendësia" politike në formën e saj më problematike.

Ajo e shndërron demokracinë nga mekanizëm i bashkëjetesës politike në mekanizëm të imponimit të vullnetit të një pale.

Kur kalojnë afatet kushtetuese, vonesa politike bëhet problem kushtetues

Këtu qëndron një nga çështjet më serioze të krizës institucionale.

Kur kalojnë afatet kushtetuese për konstituimin e Kuvendit, çështja nuk mund të trajtohet më vetëm si mosmarrëveshje politike.

Afatet kushtetuese nuk janë dekor juridik. Ato kanë për qëllim që vullneti i qytetarëve, i shprehur në zgjedhje, të përkthehet brenda një kohe të përcaktuar në institucione funksionale.

Prandaj shtrohet pyetja themelore:

A mund të shndërrohet një afat kushtetues në afat pa pasojë vetëm sepse subjektet politike nuk arrijnë marrëveshje?

Në një shtet të së drejtës, përgjigjja nuk mund të jetë pozitive.

Politika mund të negociojë, të kundërshtojë dhe të mos pajtohet. Por politika nuk mund ta vendosë veten mbi Kushtetutën.

Sa më shumë që kalojnë afatet kushtetuese, aq më e madhe bëhet përgjegjësia e institucioneve dhe e aktorëve politikë për të gjetur zgjidhjen brenda kornizës kushtetuese.

Kalimi i afateve nuk e legjitimon bllokimin

Duhet bërë dallimi ndërmjet pamundësisë politike për të arritur marrëveshje dhe detyrimit kushtetues për të vepruar.

Partitë politike mund të mos pajtohen.

Deputetët mund të votojnë kundër.

Subjektet mund të negociojnë dhe të dështojnë.

Por asnjëra prej këtyre rrethanave nuk krijon automatikisht të drejtën për ta mbajtur Republikën në një gjendje të pacaktuar të mosfunksionimit institucional.

Këtu qëndron kufiri i "njëmendësisë" politike.

Kur një subjekt thotë, në mënyrë të drejtpërdrejtë ose të tërthortë:

"Nuk pranoj asnjë zgjidhje tjetër përveç zgjidhjes sime",

ai rrezikon ta shndërrojë vullnetin e vet politik në veto ndaj funksionimit institucional.

Kjo është e papajtueshme me frymën e shtetit të së drejtës.

Çfarë ndodh kur afati kushtetues kalon?

Kalimi i afatit nuk duhet të krijojë një vakum juridik.

Pikërisht në momente të tilla duhet të aktivizohen mekanizmat kushtetues për zgjidhjen e krizave institucionale.

Duhet të përcaktohet qartë:

kush ka detyrimin për të vepruar, cili është afati, çfarë pasoje juridike ka mosveprimi dhe cili institucion ka kompetencë për ta zhbllokuar situatën.

Nëse këto pyetje mbeten pa përgjigje, krijohet një hapësirë e rrezikshme ku politika mund ta zëvendësojë Kushtetutën me kalkulime partiake.

Kjo nuk është mënyra se si funksionon shteti i së drejtës.

Kushtetuta duhet të jetë pikërisht më e fortë atëherë kur politika është më e dobët në gjetjen e kompromisit.

Përgjegjësia kushtetuese nuk mund të humbet në mes të përgjegjësisë politike

Në krizën institucionale, përgjegjësia shpesh shpërndahet aq shumë ndërmjet subjekteve politike, sa në fund askush nuk ndihet përgjegjës.

Secila palë thotë:

"Nuk jam unë përgjegjës; pala tjetër po e bllokon procesin."

Por shteti i së drejtës nuk mund të funksionojë me një mekanizëm të tillë.

Përgjegjësia politike duhet të jetë e dallueshme, ndërsa përgjegjësia kushtetuese duhet të vlerësohet në raport me detyrimet konkrete që Kushtetuta ua ngarkon institucioneve dhe bartësve të funksioneve publike.

Prandaj, edhe kur ekziston konflikt politik, ekziston një minimum i pakapërcyeshëm:

Kushtetuta duhet të vazhdojë të zbatohet.

Nga kriza e Kuvendit te kriza e Qeverisë

Moskonstituimi i Kuvendit nuk është ngjarje e izoluar.

Ai mund të krijojë një zinxhir pasojash institucionale.

Nëse Kuvendi nuk funksionon, vështirësohet formimi i Qeverisë. Nëse formimi i Qeverisë zvarritet, zgjatet pasiguria institucionale. Nëse më tej preket edhe procesi i zgjedhjes së Presidentit, kriza mund të shtrihet në të gjithë arkitekturën e pushtetit shtetëror.

Kështu krijohet një krizë zinxhirore kushtetuese:moskonstituimi i Kuvendit-vështirësimi i formimit të Qeverisë -zgjatja e pasigurisë institucionale- komplikimi i zgjedhjes së Presidentit- rrezikimi i funksionalitetit të Republikës.

Prandaj, problemi duhet të zgjidhet në burim dhe jo vetëm në pasojat e tij.

Presidenti nuk mund të bëhet peng i luftës partiake

Zgjedhja e Presidentit ka një peshë të veçantë kushtetuese.

Presidenti është figurë institucionale e Republikës dhe procesi i zgjedhjes së tij nuk duhet të shndërrohet në vazhdim të luftës partiake me mjete të tjera.

Nëse partitë e trajtojnë postin e Presidentit si trofe të radhës së pushtetit, degradohet vetë funksioni kushtetues i këtij institucioni.

Presidenti duhet të jetë rezultat i një procesi që respekton Kushtetutën, procedurat, shumicat e kërkuara dhe nevojën për funksionalitet institucional.

Asnjë subjekt politik nuk duhet ta konsiderojë Republikën të detyruar të presë pafund derisa të realizohen ambiciet e tij.

Nga demokracia e konfliktit te demokracia e përgjegjësisë

Kosova ka nevojë për një ndryshim të rëndësishëm në kulturën politike: nga demokracia e konfliktit drejt demokracisë së përgjegjësisë.

Demokracia nuk matet vetëm me atë se kush i fiton zgjedhjet.

Ajo matet edhe me atë se çfarë bëjnë fituesit pas zgjedhjeve.

A dinë të ndërtojnë shumicë?

A dinë të negociojnë?

A respektojnë opozitën?

A e pranojnë se edhe kundërshtari politik është pjesë legjitime e sistemit?

A janë në gjendje ta vendosin funksionimin e shtetit mbi interesin e ngushtë partiak?

Këto janë pyetjet reale të demokracisë.

Kushtetuta mbi egon politike

Në fund, problemi nuk është vetëm se kush do ta udhëheqë Kuvendin, kush do ta formojë Qeverinë apo kush do të zgjidhet President.

Problemi më i madh është:

A do të jetë Kushtetuta më e fortë se egoja politike?

Nëse përgjigjja është po, atëherë edhe kriza më e rëndë mund të zgjidhet brenda institucioneve.

Nëse përgjigjja është jo, atëherë çdo zgjedhje mund të prodhojë një krizë të re.

Kosova nuk ka nevojë për subjekte politike që e konsiderojnë veten të pazëvendësueshme. Ajo ka nevojë për subjekte që e kuptojnë përkohshmërinë e pushtetit dhe përhershmërinë e shtetit.

Partitë ndryshojnë. Liderët ndryshojnë. Qeveritë ndryshojnë. Kuvendet ndryshojnë. Por Republika duhet të vazhdojë të funksionojë.

Prandaj, çdo përpjekje për ta bllokuar konstituimin e Kuvendit, formimin e Qeverisë apo zgjedhjen e Presidentit përtej kufijve të lejuar nga Kushtetuta duhet parë jo vetëm si konflikt politik, por si një provë e drejtpërdrejtë e pjekurisë së shtetit të së drejtës.

Republika nuk mund të jetë peng i "njëmendësisë"

Narcizizmi politik është armik i kompromisit. "Njëmendësia" politike është armik i pluralizmit. Bllokimi institucional është armik i shtetit të së drejtës.

Në një Republikë demokratike, askush nuk mund të thotë:

"Pa mua nuk funksionon shteti."

Përgjigjja kushtetuese duhet të jetë e qartë:

Shteti nuk funksionon për shkak të një personi apo një partie. Shteti funksionon për shkak të Kushtetutës, institucioneve dhe vullnetit demokratik të qytetarëve.

Prandaj, Kosova ka nevojë për një kulturë të re politike: më pak narcizizëm, më pak "njëmendësi", më pak protagonizëm personal dhe shumë më tepër përgjegjësi kushtetuese.

Kalimi i afateve kushtetuese duhet të jetë alarm, jo normalitet. Moskonstituimi i Kuvendit nuk duhet të bëhet instrument negocimi pa fund. Formimi i Qeverisë nuk duhet të shndërrohet në betejë egoje. Zgjedhja e Presidentit nuk duhet të përdoret si vazhdim i luftës partiake.

Sepse në fund të çdo mandati politik nuk mbetet egoja e liderit.

Nuk mbetet partia.

Nuk mbetet koalicioni.

Mbetet Republika.

Dhe pikërisht për këtë arsye, Kushtetuta duhet të jetë mbi çdo subjekt politik, mbi çdo lider, mbi çdo interes partiak dhe mbi çdo formë të "njëmendësisë" politike.

Republika e Kosovës nuk mund të mbahet peng nga ata që mendojnë se vetëm ata kanë të drejtë ta qeverisin atë. Republika duhet të funksionojë edhe atëherë kur subjektet politike nuk arrijnë të merren vesh. Kjo është pikërisht arsyeja pse ekziston Kushtetuta.