Deni Llanaj: 'Nënë Tereza në pullat postare të botës (118 shtete)'

"Nënë Tereza në pullat postare të botës (118 shtete)"

Një vepër monumentale e Gjon Markut

Nga Deni Llanaj

Libri "Nënë Tereza në pullat postare të botës (118 shtete)", botuar nga EMAL, Tiranë, më 2025, në edicion dygjuhësh shqip-anglisht, me 462 faqe dhe në format të madh, është konceptuar si një album-studim mbi paraqitjen filatelike të Nënë Terezës në 118 shtete të botës.

Në pamje të parë, ky mund të duket si një libër për koleksionistë. Në një lexim më të thelluar, megjithatë, ai shfaqet si një projekt shumë më ambicioz: një përpjekje për të ndërtuar një arkiv vizual të pranisë së Nënë Terezës në kujtesën institucionale dhe kulturore të botës.

Gjon Marku nuk na sjell thjesht një numër të madh pullash të mbledhura ndër vite. Ai i vendos ato në një sistem, i lidh me vendin që i ka emetuar dhe i paraqet si pjesë të një fenomeni shumë më të gjerë: përhapjes së figurës së saj në filatelinë botërore.

Pulla postare, si një nga format e komunikimit publik dhe të kulturës materiale, është një objekt që shpesh kalon pa u vënë re. Por, e emetuar nga një institucion shtetëror, ajo bëhet pjesë e komunikimit zyrtar dhe mbart një përzgjedhje simbolike: dikush vendos se cilit personalitet, ngjarjeje apo vlere do t'i kushtohet një emetim. Kështu, objekti i vogël filatelik bëhet pikënisje për një lexim të historisë dhe të kulturës - tekst vizual, dokument kulturor dhe dëshmi e kujtesës publike.

Vlera e parë e veprës qëndron pikërisht në kapërcimin e kufirit midis albumit dhe studimit. Një album koleksionisti mund të ketë vlerë të madhe materiale ose estetike, por një vepër dokumentare kërkon diçka më shumë: organizim, klasifikim, kontekst dhe një logjikë të qartë paraqitjeje. Libri i Gjon Markut ndërtohet pikërisht mbi këtë logjikë.

Sipas të dhënave të publikuara, rreth dyzet faqet e para i kushtohen Shqipërisë dhe historisë së filatelisë, ndërsa në vijim trajtohet figura e Nënë Terezës, jeta dhe veprimtaria e saj, përpara se vepra të hyjë në pjesën kryesore, "Portreti i Nënë Terezës në Filatelinë Botërore", ku materiali vijon sipas shteteve, duke krijuar një panoramë të gjerë të emetimeve.

Kjo strukturë ka rëndësi metodologjike: autori nuk e hedh lexuesin menjëherë në një mori imazhesh, por ndërton fillimisht një kornizë historike e konceptuale, brenda së cilës vendos më pas materialin filatelik. Kështu, libri lexohet në dy nivele – si album dhe si dokumentacion filatelik me ambicie serioze studimore - dhe pikërisht niveli i dytë e ngre veprën përtej një koleksioni të zakonshëm.

Përmes emetimeve të 118 shteteve, libri ndërton atë që mund të quhet një hartë filatelike e kujtesës së Nënë Terezës. Ajo nuk paraqitet këtu vetëm si figurë shqiptare, por si figurë e përvetësuar nga kujtesa publike e vendeve të ndryshme të botës - pikë ku takohen dy dimensione shpesh të trajtuara veçmas: identiteti dhe universaliteti.

Nënë Tereza është shqiptare nga origjina dhe trashëgimia familjare e kulturore; është e lidhur historikisht me Indinë përmes veprimtarisë së saj; dhe, në planin simbolik, është shndërruar në një figurë të njohur botërisht përmes misionit humanitar e fetar. Filatelia e bën të dukshëm këtë transformim: çdo shtet që e vendos figurën e saj në një emetim postar e fut, në një mënyrë të caktuar, në hapësirën e vet simbolike dhe në hartën e vlerave kombëtare. Prandaj, 118 shtetet nuk janë vetëm 118 njësi kataloguese, por 118 dëshmi të ndryshme të pranisë së saj në kujtesën publike ndërkombëtare.

Një nga aspektet më interesante të librit është ai ikonografik. Nënë Tereza është një figurë jashtëzakonisht e identifikueshme vizualisht: veshja e bardhë me shiritat blu, fytyra, duart, qëndrimi, shprehja dhe konteksti i shërbimit të saj janë kthyer në një gjuhë vizuale universale. Por çdo shtet e interpreton këtë ikonë në mënyrën e vet, dhe këtu filatelia bëhet një lloj pasqyre kulturore.

Një studiues i artit mund të analizojë kompozimin dhe portretizimin; një studiues i komunikimit, mesazhin; një historian, lidhjen e emetimit me një përvjetor a ngjarje; një filatelist, karakteristikat teknike. Kjo shumësi leximesh është arsyeja përse vepra nuk duhet reduktuar në një katalog ilustrativ.

Dr. Shpresa Fundo Gjergji e ka vlerësuar pikërisht në këtë drejtim, duke e konsideruar librin një sipërmarrje ndërdisiplinore që e trajton filatelinë si burim dokumentar dhe tekst kulturor me vlerë interpretuese - një vlerësim që i jep veprës një dimension më të gjerë akademik.

Tradicionalisht, filatelia është parë kryesisht si koleksionim. Por historia moderne e kulturës ka treguar se objektet e vogla materiale mund të kenë një fuqi të jashtëzakonshme dokumentuese. Një seri pullash mund të tregojë çfarë ka dashur një shtet të kujtojë, çfarë personalitetesh ka konsideruar të rëndësishme, si ka dokumentuar një përvjetor, si ka pasqyruar një ndryshim politik a kulturor, si ka dëshmuar marrëdhëniet ndërkombëtare, dhe si e ka integruar një figurë të huaj në simbolikën e vet. Për këtë arsye, studimi i filatelisë mund të bëhet një mënyrë alternative e leximit të historisë.

Në rastin e Nënë Terezës, kjo bëhet veçanërisht e dukshme: figura e saj është aq e përhapur në kujtesën botërore, sa emetimet postare krijojnë një lloj kronologjie vizuale të njohjes së saj. Libri i Gjon Markut e mbledh këtë material në një hapësirë të vetme - dhe ky është një nga kontributet e tij më të rëndësishme dokumentare.

Një pjesë e rëndësishme e veprës i kushtohet historisë së filatelisë shqiptare, zgjedhje me dy arsye: së pari, i jep veprës një bazë historike; së dyti, e vendos temën e Nënë Terezës brenda një tradite më të gjerë të filatelisë shqiptare. Kështu, autori nuk e sheh figurën e saj si episod të izoluar, por si pjesë të historisë së komunikimit filatelik.

Prof. Dr. Tefë Topalli e ka vlerësuar këtë botim si veprën më të madhe të filatelisë shqiptare të përpiluar deri më sot në këtë fushë, duke veçuar strukturën, përmasën, karakterin dygjuhësh dhe interpretimin e materialeve filatelike si dëshmi të proceseve kulturore e historike. Ky vlerësim meriton të lexohet jo si formulë lavdëruese, por si tregues i shkallës së projektit - i shtrirjes së materialit të mbledhur dhe i përpjekjes për ta sistemuar në një vepër të vetme.

Gjon Marku është i njohur për veprimtarinë e tij në poezi, prozë, eseistikë, publicistikë dhe studime me karakter historik e kulturor. Kjo përvojë e shumëfishtë ka ndikuar dukshëm në mënyrën e konceptimit të librit: ai nuk e trajton filatelinë si teknikë të thatë kataloguese, por e lidh me historinë, kujtesën, figurën njerëzore dhe kulturën. Kështu, në këtë vepër ndeshemi me një takim të pazakontë midis shkrimtarit dhe koleksionistit, midis publicistit dhe dokumentuesit - koleksionisti mbledh, studiuesi klasifikon, publicisti shpjegon, shkrimtari i jep materialit dimension narrativ.

Botimi shqip-anglisht, për një vepër që dokumenton një fenomen me përmasa ndërkombëtare, është më shumë se një element teknik: është një strategji komunikimi kulturor. Shqipja ruan lidhjen e drejtpërdrejtë me lexuesin dhe kulturën shqiptare; anglishtja e hap librin ndaj një publiku më të gjerë ndërkombëtar – gjë veçanërisht e rëndësishme, pasi komuniteti i koleksionistëve dhe studiuesve të filatelisë është, nga vetë natyra e tij, ndërkombëtar. Një katalog që mbetet vetëm në gjuhën kombëtare ka kufizime natyrore në qarkullim; një botim dygjuhësh, përkundrazi, e rrit potencialin e tij si vepër referimi.

Në epokën e digjitalizimit mund të duket paradoksale që një album fizik të marrë një rëndësi të tillë, por pikërisht këtu qëndron një nga vlerat e tij. Një koleksion privat është gjithmonë i cenueshëm: mund të shpërndahet, të humbasë, të dëmtohet ose të mbetet i paarritshëm. Kur koleksioni fotografohet, klasifikohet dhe botohet në një vëllim të gjerë, ai fiton një jetë të dytë dhe bëhet arkiv publik. Gjon Marku nuk ka ruajtur vetëm objekte - ka ruajtur informacionin që ato mbartin, dhe ky është një dallim thelbësor.

Rëndësinë e veprës e forcon fakti se koleksioni nuk ka mbetur vetëm në faqet e librit. Në gusht 2026, në Vlorë, u organizua ekspozita "Nënë Tereza, Shenjtorja që Preku Botën", ku u prezantuan emetime postare nga 118 shtete. Sipas raportimit të Shqiptarja.com, ekspozita u organizua nga filatelisti Gjon Marku dhe koleksioni i ekspozuar ishte pjesë e albumit të botuar më 2025. Kështu krijohet një zinxhir i plotë: koleksionimi - sistemimi - botimi - ekspozimi - komunikimi publik - një proces që e shndërron materialin nga pronë private në pjesë të një dialogu publik, dhe që e bën librin të funksionojë jo vetëm si botim, por edhe si projekt kulturor.

Sa më i madh të jetë një korpus dokumentar, aq më shumë lind nevoja që botimet e ardhshme të forcojnë aparatin katalogues, bibliografik dhe referencial. Kjo nuk e zbeh vlerën e botimit aktual; përkundrazi, tregon potencialin që ai ka për t'u zhvilluar më tej si korpus i qëndrueshëm studimor.

Nëse vlerën e një libri e masim vetëm me numrin e lexuesve, një album filatelik mund të duket vepër për një publik të ngushtë. Por nëse e masim me atë që ruan, dokumenton dhe u transmeton brezave të ardhshëm, perspektiva ndryshon krejtësisht. "Nënë Tereza në pullat postare të botës (118 shtete)" ruan pulla, imazhe, simbole, data e emërtime, por, mbi të gjitha, ruan një fenomen kulturor: praninë globale të Nënë Terezës. Kjo është arsyeja pse libri ka interes përtej filatelisë - si material ndihmës në studimet e kulturës, të komunikimit vizual, të historisë së imazhit, të historisë së postës dhe të vetë studimeve mbi Nënë Terezën.

Pulla është e vogël. Libri është i madh. Nënë Tereza ka kaluar nga një figurë shqiptare në një figurë botërore; nga jeta konkrete te kujtesa; nga kujtesa te simboli; nga simboli te ikonografia; dhe nga ikonografia te qindra emetime postare. Gjon Marku e ka ndjekur këtë rrugëtim përmes një prej dokumenteve më modeste dhe, njëkohësisht, më të fuqishme të kulturës moderne: pullës postare.

Rëndësia e veprës nuk qëndron vetëm te numri "118", por te ajo që ky numër përfaqëson: një përpjekje për të matur, përmes filatelisë, shtrirjen e kujtesës së një figure. Kjo e bën librin më shumë se një album - e bën arkiv ikonografik; më shumë se një katalog - e bën dokument kulturor; më shumë se një koleksion personal - e bën projekt me dimension publik. Dhe më shumë se një botim për Nënë Terezën, ai është një dëshmi se si bota e ka parë, kujtuar dhe përfaqësuar një grua shqiptare që kapërceu kufirin e kombit dhe u bë pjesë e kujtesës universale.

Shikuar nga këndvështrime të ndryshme, vepra e Gjon Markut ofron shtresa të shumta leximi: filatelike, në shtrirjen e saj tematike e dokumentare; kulturore, si korpus për studimin e përfaqësimit ndërkombëtar të Nënë Terezës; ikonografike, si material i pasur për portretizimin e saj; historike, si pjesë e një kuadri më të gjerë të historisë së filatelisë; publicistike, si shndërrim i një pasioni individual në projekt të komunikueshëm; dhe akademike, me potencial për t'u fuqizuar edhe më tej përmes standardizimit të aparatit katalogues e bibliografik në botime të ardhshme.

Edhe në formën e tij aktuale, megjithatë, libri përfaqëson një sipërmarrje të rëndësishme në filatelinë shqiptare dhe në dokumentimin kulturor të figurës së Nënë Terezës. Vlerësimet e Prof. Dr. Tefë Topallit dhe Dr. Shpresa Fundo Gjergjit e vendosin veprën pikërisht në këtë horizont më të gjerë, ndërsa ekspozita e Vlorës dëshmon se projekti ka kaluar prej faqeve të librit në hapësirën publike.

Nëse do ta përmblidhnim në një formulim të vetëm: "Nënë Tereza në pullat postare të botës (118 shtete)" është përpjekja për ta kthyer koleksionin filatelik në dokument, dokumentin në kujtesë dhe kujtesën në trashëgimi kulturore. Dhe kjo është ajo që i jep veprës së Gjon Markut një vend të veçantë në botimet shqiptare kushtuar filatelisë dhe figurës së Nënë Terezës.

Vlorë, 21 shtator 2026