Asllan Dibrani – Luani: Luftën e fituam me gjak, por kujtesën po e humbim me telekomandë

LUFTËN E FITUAM ME GJAK, POR KUJTESËN PO E HUMBIM ME TELEKOMANDË

Serbia ndërton arkiva, filma e narrativa; ne ende presim që bota ta mësojë historinë tonë vetvetiu

Nga Asllan Dibrani – Luani

Ka luftë që zhvillohet me armë.

Dhe ka luftë që fillon pasi armët heshtin.

E dyta bëhet me dokumente, arkiva, filma, libra, fotografi, dëshmi, universitete, televizione, muze dhe diplomaci kulturore.

Në këtë luftë të dytë, pyetja që duhet t’ia bëjmë vetes nuk është vetëm: Çfarë na bëri Serbia?

Pyetja më e dhimbshme është:

Çfarë bëmë ne me të vërtetën tonë?

Serbia nuk e la narrativën në varreza – e futi në kamera

Radio-Televizioni i Serbisë ka realizuar një seri të tërë me emrin “Dosije Kosovo”.

Një prej filmave është “Dosije Kosovo – devedeset osma”, kushtuar vitit 1998. Vetë RTS shkruan se dëshmitë e përdorura në film bazohen edhe në deklarata të dhëna në Tribunalin e Hagës, duke përmendur proceset kundër Fatmir Limajt dhe Ramush Haradinajt.

Një tjetër është “Dosije Kosovo – Ra?ak”. Në të flasin pjesëtarë të policisë serbe, forenzikë dhe avokatë që kanë marrë pjesë në procesin kundër Sllobodan Millosheviqit në Hagë. Filmi është realizuar nga RTS në bashkëpunim me Ministrinë e Punëve të Brendshme të Serbisë.

Kjo nuk do të thotë se interpretimi i RTS-it është automatikisht e vërteta historike. Përkundrazi, pikërisht këtu qëndron problemi: materiali gjyqësor, dëshmia dhe arkivi mund të rimontohen në një narrativë të re politike e mediatike.

Serbia e ka kuptuar këtë.

Po ne?

Haga nuk funksionon me këngë dasmash

Tribunali i Hagës nuk ka qenë odë burrash ku fiton ai që flet më fort.

Në procesin kundër Sllobodan Millosheviqit, Prokuroria paraqiti 293 dëshmitarë, 672 eksponate dhe rreth 29.000 faqe material, krahas provave audio, video dhe dokumentare.

Pra, drejtësia ndërkombëtare jeton mbi një gjuhë të ftohtë:

Dokumento. Arkivo. Verifiko. Përkthe. Sistematizo. Paraqite.

Ne shpesh kemi menduar se mjafton që bota “e di çfarë ka ndodhur”.

Bota nuk funksionon kështu.

Bota pyet:

Ku është dokumenti?

Ku është videoja?

Ku është dëshmitari?

Ku është arkivi?

Ku është dosja?

Ku është filmi?

Ku është përkthimi në anglisht, gjermanisht dhe frëngjisht?

Historia që nuk arkivohet, një ditë fillon të negociohet.

Ne i kemi faktet – por a ua kemi dhënë atyre një jetë ndërkombëtare?

Human Rights Watch dokumentoi qysh gjatë luftës shkatërrimin sistematik të pronës civile shqiptare; në një vlerësim të sponsorizuar nga UNHCR, 28% e shtëpive në 210 fshatra të prekura nga konflikti ishin shkatërruar plotësisht që në fazën e vitit 1998.

Në raportin e saj të gjerë Under Orders, Human Rights Watch dokumentoi vrasje, dëbime, plaçkitje dhe djegie të vendbanimeve shqiptare nga forcat serbe dhe jugosllave.

Në Qyshk, HRW dokumentoi ekzekutimin e burrave shqiptarë dhe djegien e shtëpive ku ata ishin futur.

Për personat e zhdukur, Komisioni Ndërkombëtar për Personat e Zhdukur vlerëson se në fund të konfliktit rreth 4.400–4.500 persona konsideroheshin të zhdukur, ndërsa rreth 1.700 vazhdojnë të jenë të pagjetur.

Edhe për dhunën seksuale ekzistojnë studime dhe vlerësime serioze. Shifra prej rreth 20.000 viktimash është përdorur gjerësisht, megjithëse duhet trajtuar si vlerësim, jo si numër i verifikuar individualisht. Një raport i UNFPA citon studime që kanë dhënë intervale nga rreth 10.000 deri mbi 20.000 e më shumë.

Pra, materiali ekziston.

Tragjedia ekziston.

Dëshmitarët ekzistojnë.

Varret ekzistojnë.

Fotografitë ekzistojnë.

Dosjet ekzistojnë.

Por sa prej tyre janë shndërruar në vepra që mund t’i shohë një student amerikan, një gazetar gjerman, një jurist francez apo një nxënës britanik?

Këtu fillon përgjegjësia jonë.

Serbia prodhon “Dosije Kosovo”; ne ende diskutojmë kush duhet ta luajë Adem Jasharin

Në vitin 2022 dhe përsëri në vitin 2024 u ngrit publikisht pyetja pse kinematografia kosovare nuk kishte realizuar ende një film të gjatë artistik për Adem Jasharin.

Në vitin 2025 u realizua Adem, një projekt i shkurtër rreth dy minuta e gjysmë me teknologji 3D dhe inteligjencë artificiale. Është një përpjekje interesante, por nuk mund të zëvendësojë një film të madh historik me skenar, aktorë, arkiv, hulumtim dhe shpërndarje ndërkombëtare.

Një popull që ka Prekazin, familjen Jashari, Reçakun, Mejën, Krushën, Qyshkun, Poklekun, Izbicën dhe Dubravën ka material për dhjetëra filma.

Jo vetëm për një.

Megjithatë, kur vjen puna te prodhimi kulturor, sillemi nganjëherë sikur historia jonë ka marrë pushim vjetor.

Duhet të jemi të drejtë: filma kemi – por nuk kemi sistem

Kosova nuk është pa kinematografi të luftës.

Ferdonija rrëfen humbjen e burrit dhe djemve të Ferdonije Qerkezit.

The Women’s Land trajton jetën e grave të Krushës së Madhe pas luftës.

Breaking the Silence trajton masakrën në Burgun e Dubravës dhe pikërisht mungesën e hetimit e të përgjegjësisë.

Kodi i Jetës është film artistik që zhvillohet gjatë luftës së viteve 1998–1999.

Pra, kritika nuk duhet të jetë: “Shqiptarët nuk kanë bërë asgjë.”

Kjo do të ishte e padrejtë ndaj kineastëve që kanë punuar.

Kritika duhet të jetë shumë më serioze:

Pse ende nuk kemi një strategji kombëtare të dokumentimit audiovizual të luftës?

Ku është një arkiv digjital shumëgjuhësh?

Ku janë 50 dokumentarët e standardit ndërkombëtar?

Ku janë serialet historike?

Ku janë filmat për Reçakun, Mejën, Krushën, Poklekun, Qyshkun, Izbicën, Dubravën?

Ku janë portretet filmike të viktimave?

Ku janë dëshmitë e përkthyera profesionalisht?

Ku është platforma ku një studiues në Berlin, Washington apo Paris mund të hapë një dosje dhe të shohë dokumentin origjinal, fotografinë, videon, dëshminë dhe vendimin gjyqësor?

Ne shpesh importojmë argëtim dhe eksportojmë harresë

Televizioni është një universitet pa provim pranues.

Nëse çdo mbrëmje publiku merr seriale të importuara, debate të zhurmshme, spektakle dhe programe që harrohen të nesërmen, ndërsa historia e luftës mbetet në një emision përvjetor prej 40 minutash, atëherë mos të çuditemi që pas njëzet vjetësh brezi i ri njeh personazhet e serialeve më mirë se emrat e viktimave të fshatit fqinj.

Kjo është ironia jonë:

Për argëtim kemi sezon pas sezoni.

Për kujtesën kombëtare kemi “special edition” një herë në vit.

Për tema fetare mund të hapen studio, debate e transmetime pa fund.

Por kur vjen fjala te dokumentimi i luftës, papritur të gjithë bëhemi minimalistë.

Historia jonë nuk mund të mbetet dekor mes dy reklamave.

Dhe këtu duhet një sqarim moral

Krimet ndaj civilëve serbë dhe romë pas dhe gjatë konfliktit gjithashtu janë dokumentuar, ndër të tjera edhe nga Human Rights Watch. Ato nuk duhet mohuar dhe viktimat nuk duhet matur sipas etnisë.

Por pranimi i krimit të një individi shqiptar nuk e zhduk krimin e forcave serbe ndaj shqiptarëve.

As dokumentimi i një viktime serbe nuk anulon një viktimë shqiptare.

Drejtësia serioze nuk funksionon si peshore propagande.

Krimi ka autor. Viktima ka emër. Përgjegjësia është individuale.

Edhe vetë Prokuroria e ICTY-së theksonte se nuk gjykohej një popull i tërë, por individë konkretë.

Kjo është pikërisht arsyeja pse dokumentimi ynë duhet të jetë shkencor dhe jo folklorik.

Historia nuk mbrohet duke bërtitur

Mund të organizojmë një mijë akademi.

Mund të mbajmë një mijë fjalime.

Mund të bëjmë një mijë fotografi para flamurit.

Por një dokument i skanuar, i verifikuar, i përkthyer dhe i futur në arkiv ndërkombëtar mund të vlejë më shumë se njëqind fjalime patriotike.

Patriotizmi pa arkiv është emocion.

Patriotizmi me arkiv bëhet histori.

Dhe historia e dokumentuar bëhet provë.

Serbia e ka kuptuar se kamera mund të jetë vazhdimi i politikës me mjete të tjera

Seria Dosije Kosovo është shembull i qartë se si një institucion shtetëror mediatik ndërton, episod pas episodi, një narrativë për të kaluarën.

Mund ta kundërshtosh.

Mund ta analizosh.

Mund të gjesh manipulim, përzgjedhje të njëanshme ose interpretim problematik.

Por nuk mund të bësh sikur ai material nuk ekziston.

Ai ekziston.

Është online.

Është i indeksuar.

Do ta gjejë gazetari.

Do ta gjejë studenti.

Do ta gjejë studiuesi.

Do ta gjejë juristi.

Dhe pas tridhjetë vjetësh do ta gjejë edhe inteligjenca artificiale.

Po materialin tonë, a do ta gjejë?

Kjo është pyetja.

Haga nuk duhet të na habisë – duhet të na zgjojë

Proceset gjyqësore nuk zhvillohen mbi mitologji kombëtare.

Ato zhvillohen mbi materiale.

Dhe kush hyn në betejën e dokumenteve pa arkiv, hyn në ring me duar në xhepa.

Nuk duhet ta shohim këtë si komplot kulturor dhe as si arsye për të mohuar përgjegjësinë individuale kur ajo provohet.

Duhet ta shohim si mësim brutal:

Historia nuk e mbron vetveten.

Duhet ta mbrojnë historianët.

Arkivistët.

Juristët.

Gazetarët.

Regjisorët.

Universitetet.

Institucionet.

Familjet e viktimave.

Dhe shteti.

Nga folklori te dokumenti

Kosova ka nevojë për një program shumëvjeçar të kujtesës së luftës: arkiv kombëtar audiovizual, digjitalizim dokumentesh, intervista me dëshmitarët sa janë ende gjallë, filma artistikë, dokumentarë investigativë, seriale historike dhe përkthime profesionale në gjuhët kryesore botërore.

Sepse dëshmitarët po plaken.

Dokumentet po humbin.

Fotografitë po kalben nëpër sirtarë.

Kasetat po prishen.

Dhe kujtesa njerëzore nuk është hard disk.

Nëse nuk e bëjmë sot, nesër do të paguajmë historianë për të kërkuar atë që sot e kemi në shtëpi.

Dhe ironia e fundit?

Ne mund ta kemi fituar luftën në terren.

Por nëse të tjerët shkruajnë librat, prodhojnë filmat, ndërtojnë arkivat, indeksojnë dokumentet dhe ia servojnë botës historinë e tyre çdo vit…

atëherë një ditë nipërit tanë do të na pyesin:

“Nëse kishit kaq shumë dëshmi, pse nuk i treguat?”

Dhe përgjigjja më e turpshme do të ishte:

“I kishim. Por ishim të zënë duke parë seriale.”

Asllan Dibrani – Luani

18.09.2026