Flet "Mësuesi i Merituar" Dhimitër
Xhoga:
-Qeveritë
shqiptare postkomuniste do të jenë përgjegjëse për 200 mijë fëmijët e
emigrantëve Nga Greqia në Kanada që nuk dinë të flasin dhe të shkruajnë shqip
-Fëmijët
e emigrantëve sot duan përkthyes në vendin e tyre dhe vijnë dhe ikin si
mysafirë pa tentuar të kthehen përgjithmonë
-
Kur kthehem nga Kanadaja shoh se problemi më i madh është vështirësia ekonomike
e pensionistëve të cilët rrinë kokulur
-
Në Tiranë shtohen grataçielat dhe një qytet nuk matet vetëm me lartësinë e
ndërtesave, por me cilësinë e jetës që u jep banorëve të tij
-
Fëmijët sot kanë nevojë për hapësira ku të luajnë, të vrapojnë, të krijojnë
miqësi, të jetojnë fëmijërinë larg ekranit të telefonit jo grataçiela.
-Një
pjesë e madhe e miqve të mi jetojnë me pensione shumë të ulëta dhe e kanë të
vështirë të përballojnë jetesën, ilaçet dhe shërbimet shëndetësore.
Nga
Albert Z. ZHOLI
Në jetën e një kombi,
mësuesit mbeten arkitektët më të heshtur, por edhe më të rëndësishëm të
shoqërisë. Ata ndërtojnë breza, formojnë karaktere dhe mbjellin dijen në kohë
të vështira e të trazuara. Një ndër këta misionarë të arsimit shqiptar është
edhe "Mësuesi i Merituar" Dhimitër Xhoga, i cili në moshën 90-vjeçare
vazhdon të ruajë kthjelltësinë, urtësinë dhe dashurinë për shkollën shqiptare.
Rruga e tij nis nga Zavalani i Përmetit, një fshat i thjeshtë shqiptar, për të
vijuar më pas në auditoret dhe shkollat e Tiranës, aty ku për dekada të tëra
edukoi breza të tërë nxënësish. Ai i përket brezit të mësuesve që punuan në
vitet e vështira pas Çlirimit, kur mungonin librat, bankat dhe infrastruktura,
por jo dëshira për të mësuar dhe për të ndërtuar një Shqipëri më të arsimuar.
Në këtë intervistë, Dhimitër Xhoga sjell kujtime, reflektime dhe krahasime të
vyera për arsimin shqiptar ndër vite. Ai ndalet tek disiplina dhe respekti për
mësuesin në sistemin e dikurshëm, tek problemet e arsimit sot, si dhe tek
përvoja e emigracionit në Greqi dhe Kanada. Me qetësinë e njeriut që ka parë
shumë epoka, ai flet edhe për sfidat e pensionistëve shqiptarë, për humbjen e
vlerave njerëzore dhe për rrezikun që u kanoset brezave të rinj në ruajtjen e
gjuhës shqipe në emigracion. Biseda me të është më shumë se një intervistë;
është një dëshmi kohe, një mësim qytetarie dhe një thirrje për të mos harruar
se arsimi mbetet themeli mbi të cilin ndërtohet e ardhmja e një kombi.
Ju keni një jetë të tërë
në arsim dhe sot, në moshën 90-vjeçare, mund të shihni pas me krenari. Si ka
ecur jeta juaj nga Zavalani i Përmetit deri te shkollat e Tiranës? Cilat ishin
vështirësitë e arsimit shqiptar në vitet e para pas Çlirimit?
Jeta ime ka qenë e lidhur ngushtë me librin, me nxënësit dhe me shkollën.
Unë vij nga Zavalani i Përmetit, një fshat i vogël, por me njerëz punëtorë dhe
me dashuri për dijen. Në ato vite të vështira, shkolla shihej si drita e vetme
për të dalë nga varfëria dhe prapambetja. Familjet sakrifikonin shumë që fëmijët
të mësonin. Ishte kohë kur librat ishin të paktë, rrugët të vështira dhe
kushtet primitive, por dëshira për arsim ishte e jashtëzakonshme. Pas Çlirimit,
Shqipëria trashëgoi një analfabetizëm të madh. Në shumë zona nuk kishte
shkolla, mungonin bankat, mjetet mësimore, madje edhe vetë mësuesit. Shpesh
mësimi bëhej në shtëpi të përshtatura ose në godina të dëmtuara. Mësuesi
atëherë nuk ishte thjesht pedagog; ai ishte edukator, këshilltar, organizator i
jetës kulturore të fshatit. Shkonim nëpër fshatra me ditarë në çantë dhe me një
ideal të madh në zemër: të arsimonim kombin. Mbaj mend se kishte raste kur
ecnim kilometra të tëra në këmbë për të shkuar në shkollë. Por askush nuk
ankohej. Kishte përkushtim dhe besim se arsimi do ta ndryshonte Shqipërinë. Dhe
në fakt, ajo brezni bëri një punë të madhe për zhdukjen e analfabetizmit dhe
ngritjen e shkollës shqiptare.
Si ishte arsimi në periudhën e monizmit? Si ishin
tekstet, përgatitja, përgjegjshmëria e nxënësve dhe respekti për mësuesin?
Arsimi në monizëm kishte disa elementë shumë pozitivë që sot duhen parë me
objektivitet. Së pari, shkolla kishte disiplinë dhe seriozitet. Tekstet
përgatiteshin me kujdes dhe programet ishin të unifikuara në të gjithë vendin.
Nxënësi kishte përgjegjësi ndaj mësimit dhe familja bashkëpunonte ngushtë me
shkollën. Mësuesi respektohej jashtëzakonisht shumë. Ai konsiderohej figurë
autoritare morale dhe intelektuale. Kur hynte mësuesi në klasë, ngriheshin të
gjithë në këmbë jo nga frika, por nga respekti. Fjala e mësuesit kishte peshë
edhe në familje, edhe në komunitet. Nxënësit kishin edukatë qytetare, lexonin
më shumë dhe kishin disiplinë në sjellje. Sigurisht, sistemi kishte edhe anët e
tij negative, sidomos ngarkesën ideologjike. Arsimi ishte shumë i politizuar
dhe çdo tekst duhej të kalonte në filtrin e ideologjisë së kohës. Megjithatë,
nuk mund të mohohet se përgatitja profesionale e mësuesve ishte serioze.
Mësuesi kontrollohej vazhdimisht, punonte me plane, me ditarë të rregullt dhe
kishte përgjegjësi të madhe për rezultatet e nxënësve. Sot ka më shumë liri, më
shumë informacion dhe teknologji, por shpesh mungon disiplina, përkushtimi dhe
respekti që ekzistonte dikur ndaj dijes dhe shkollës.
Si jeni ndjerë kur dolët në pension? Çfarë emocionesh ju
shoqëruan?
Dalja në pension për një mësues është një ndarje e vështirë. Për dekada të tëra
je mësuar me zilen e shkollës, me fytyrat e nxënësve, me zhurmën e klasës dhe
me emocionin e orës së mësimit. Kur papritur kjo ndërpritet, ndien një boshllëk
të madh. Në fillim e përjetova me trishtim. Më dukej sikur po më hiqnin një
pjesë të jetës. Mësuesi nuk e ka profesionin vetëm punë; ai e ka mision. Edhe
sot, pas kaq vitesh, kur takoj ish-nxënësit e mi dhe më përshëndesin me
respekt, ndiej kënaqësi të madhe. Kjo është pasuria më e madhe e një mësuesi:
mirënjohja e nxënësve. Por pensioni më dha edhe mundësinë të reflektoj, të
lexoj më shumë dhe të shoh me qetësi ndryshimet e kohës. Njeriu duhet të dijë
të pajtohet me moshën dhe të ruajë dinjitetin.
Ju emigruat fillimisht në Greqi dhe më pas në Kanada.
Cili është ndryshimi mes këtyre dy vendeve? Kanadaja konsiderohet shtet social
ku, edhe kur je pa punë, shteti të garanton minimumin jetik. Si e keni
përjetuar këtë ndryshim? Dhe pse në fillimet e emigracionit në Greqi kishte
racizëm, ndërsa në Kanada jo?
Greqia dhe Kanadaja janë dy realitete shumë të ndryshme. Në Greqi shkuam në
vitet kur emigracioni shqiptar sapo kishte nisur dhe shqiptarët shiheshin me
dyshim. Kishte paragjykime, kishte racizëm dhe shpesh emigranti shqiptar
trajtohej si fuqi e lirë pune. Ishin vite të vështira psikologjikisht. Duhej të
punoje shumë për të fituar respektin dhe besimin e shoqërisë greke. Megjithatë,
me kalimin e kohës shqiptarët treguan vlerat e tyre: punën, kulturën dhe
aftësinë për t'u integruar. Shumë prej tyre u bënë qytetarë të respektuar.
Kanadaja është krejt tjetër. Është një shtet i ndërtuar mbi emigracionin dhe
multikulturalizmin. Atje njeriu respektohet për atë që di dhe për atë që
kontribuon. Shteti kujdeset për qytetarin. Nëse je pa punë, ka politika sociale
që të ndihmojnë të jetosh me dinjitet. Ka respekt për ligjin, për njeriun dhe
për të moshuarin. Në Kanada nuk ndjeva atë lloj paragjykimi që ekzistonte dikur
në Greqi. Sepse Kanadaja është mësuar me njerëz nga kultura të ndryshme. Aty
askush nuk të pyet se nga vjen; rëndësi ka si sillesh dhe si kontribuon në
shoqëri.
Një problem që mbetet
edhe sot në emigracion është ruajtja e gjuhës shqipe. Si e shihni këtë çështje
në Kanada?
Po, kjo është një nga dhimbjet më të mëdha të emigracionit. Brezi i parë e ruan
gjuhën, traditat dhe mallin për atdheun, por brezi i dytë dhe i tretë rrezikon
të shkëputet nga gjuha shqipe. Fëmijët në Kanada rriten me anglishten dhe
natyrisht ajo bëhet gjuha e tyre e përditshme. Prindërit shqiptarë duhet të
bëjnë më shumë për të folur shqip në familje. Gjuha është identitet. Nëse
humbet gjuhën, humbet lidhjen me kombin dhe historinë. Ka përpjekje nga
komuniteti shqiptar për shkolla shqipe në fundjavë, por nuk mjafton. Duhet më
shumë mbështetje nga shteti shqiptar dhe nga vetë familjet emigrante. Më vjen
keq kur shoh fëmijë shqiptarë që nuk mund të flasin me gjyshërit e tyre në
shqip. Është një humbje shpirtërore.
Kur vini nga Kanadaja në
Shqipëri, cilat janë problemet që ju bien më shumë në sy në shoqërinë shqiptare
dhe sidomos tek pensionistët?
Problemi më i madh është vështirësia ekonomike e pensionistëve. Një pjesë e
madhe e tyre jetojnë me pensione shumë të ulëta dhe e kanë të vështirë të
përballojnë jetesën, ilaçet dhe shërbimet shëndetësore. Kjo më dhemb shumë,
sepse janë njerëz që kanë punuar një jetë të tërë për këtë vend. Shoqëria
shqiptare ka ndryshuar shumë. Ka më tepër liri, por edhe më shumë stres,
individualizëm dhe mungesë solidariteti. Shpesh njerëzit janë bërë të ftohtë me
njëri-tjetrin. Më mungon ajo ngrohtësia njerëzore që ekzistonte dikur në lagje
e komunitete. Një tjetër problem është mungesa e besimit tek institucionet.
Njerëzit ndihen të lodhur nga politika, nga korrupsioni dhe nga padrejtësitë
sociale. Ndërsa rinia shpesh e sheh të ardhmen jashtë Shqipërisë. Kjo është
alarmante për një komb.
Sipas jush, cilat janë
problemet kryesore të arsimit shqiptar sot?
Arsimi shqiptar sot ka nevojë për reformim të thellë moral dhe profesional. Problemi i parë është ulja e autoritetit të
mësuesit. Sot mësuesi shpesh nuk ka më atë respekt që kishte dikur. Pa
respekt për mësuesin nuk mund të ketë shkollë të fortë. Së dyti, ka rënie të leximit dhe të kulturës
së përgjithshme tek nxënësit. Teknologjia ka sjellë informacion të shpejtë, por
jo gjithmonë dije të thellë. Fëmijët lexojnë më pak libra dhe përqendrohen më
pak. Një problem tjetër janë ndryshimet e shpeshta të programeve dhe teksteve.
Arsimi nuk duhet të bëhet eksperiment i pafund. Duhet stabilitet, seriozitet
dhe strategji afatgjatë. Po ashtu, duhet investuar më shumë tek mësuesi: tek paga,
trajtimi dhe formimi profesional. Një shtet që nuk vlerëson mësuesin, nuk mund
të ndërtojë të ardhmen. Megjithatë, unë mbetem optimist. Shqipëria ka të rinj
inteligjentë dhe mësues të përkushtuar. Nëse arsimi vendoset realisht prioritet
kombëtar, vendi mund të ecë përpara shumë shpejt.
– JU, kur ktheheni nga
Kanadaja më thoni se shikoni shumë gradaçiela dhe pak hapësira për fëmijët e
lodrat. Si do ta komentonit këtë?
–Është një kontrast që të bën të mendosh gjatë. Kur vjen nga Kanadaja, ku
urbanistika është menduar edhe për njeriun e zakonshëm, për frymëmarrjen e
qytetit, për parkun, për këndin e fëmijëve, për pemët dhe qetësinë, në Tiranë
ndjen menjëherë trysninë e betonit. Gratacielat janë bërë simbol i
"zhvillimit", por lind pyetja: zhvillim për kë? Për qytetarin apo për
interesin ekonomik? Një qytet nuk matet vetëm me lartësinë e ndërtesave, por me
cilësinë e jetës që u jep banorëve të tij. Fëmijët sot kanë nevojë për hapësira
ku të luajnë, të vrapojnë, të krijojnë miqësi, të jetojnë fëmijërinë larg
ekranit të telefonit. Kur këto hapësira zvogëlohen dhe zëvendësohen me beton,
atëherë qyteti humbet shpirtin e vet njerëzor. Unë nuk jam kundër zhvillimit
modern. Bota ecën përpara dhe edhe Shqipëria duhet të ndërtojë, të
modernizohet, të ketë arkitekturë bashkëkohore. Por moderniteti nuk duhet të
jetë armiqësor ndaj jetës sociale. Nuk mund të ndërtojmë kulla gjigante dhe të
harrojmë se aty poshtë jetojnë njerëz, familje, të moshuar dhe fëmijë. Në
Kanada kam parë lagje ku pranë çdo kompleksi ka gjelbërim, terrene sportive,
biblioteka të vogla, kënde pushimi. Ka një filozofi urbane që thotë:
"Qyteti është i njeriut." Ndërsa tek ne shpesh duket sikur qyteti po
bëhet i betonit dhe makinave. Më dhemb sidomos kur shoh se po humbet oborri i
dikurshëm shqiptar. Ne jemi rritur me top në lagje, me lojëra në rrugicë, me
pemë e stola ku mblidheshin prindërit. Sot shumë fëmijë rriten mes pallateve të
larta pa një cep të gjelbër. Kjo ndikon jo vetëm fizikisht, por edhe
psikologjikisht. Një qytet i bukur nuk është ai që ka vetëm qiellgërvishtëse,
por ai ku një fëmijë qesh i lirë në park. Kjo është pasuria më e madhe e një
shoqërie.
