Albert Vataj: Skënder Rusi, liriku buzëëmbël

NE DY VJETORIN E LAMTUMIRES SE POETIT

Skënder Rusi, liriku buzëëmbël, shpirti i këndimshëm që i mëkoi dashurisë fjalën, vargu dhe rimat

Ai, Skënder Rusi, ai që na magjepsi me fjalën dhe poezinë e tij, prej dy vitesh ka marrë udhën e përjetësisë, për të hedhur farë shpirti në yjësitë e galaksisë e për t’i dëshmuar hapësirës etjen e këndshme të dashurisë.

Në panteonin e letrave shqipe, në atë kreshtë të krenarisë dhe përkatësisë sonë letrare, ka zëra që nuk vijnë për të tronditur muret e kohës me zhurmë, por për t’i gërryer ato me ëmbëlsinë e një pikimi melankolik; për t’u folur zemrave e për t'u kënduar shpirtrave, për të himnizuar dashurinë dhe për t'i blatuar fjalës dritë. Skënder Rusi ishte pikërisht ky misionar, një lirik buzëhollë, një aristokrat i vargut, i cili e shndërroi jetën e tij në një pelegrinazh të pafundëm drejt altarit të ndjenjës. Sot, teksa shënohen dy vite nga ikja e tij fizike, kuptojmë se përjetësia e ka të pamundur ta ndjekë nga pas në amshim, veçse duke përsëritur si një jehonë liturgjike fjalët e tij që u bënë vargje, poezitë që i kënduan shpirtit dhe metaforat që e ngritën tokësoren në hyjnore.

E gjithë ekzistenca e Rusit ishte një fill i pandërprerë vargjesh. Ai nuk shkroi thjesht poezi, ai gjalloi përmes tyre. Zemra dhe pena, shpirti dhe fryma e tij bashkëjetuan në atë farkë të gjëmishme të fjalës, ku thellësia e etertë njerëzore zhvishej nga banalja e përditshmërisë për t'u veshur me petkun e këngës. Krijimtaria e tij gjeti prehje pikërisht në dëshirimin e atyre që e shohin poezinë jo si një ushtrim të thjeshtë estetik, por si një kopsht të harlisur lulesh dhe aromash, ku çdo gjemb është një dhimbje e përjetuar dhe çdo petale, një premtim drite.

Nuk mund të konceptohet profili letrar i Skënder Rusit pa Korçën, qytetin që për të nuk ishte thjesht një vendlindje apo një dekor gjeografik, por një mitologji e gjallë personale. Korça e Rusit është një gjeografi shpirtërore e mbuluar nga një hir melankolik, një hapësirë ku trotuaret dëshmojnë dashuri të vjetra dhe ku retë presin nën qiellin e ngrysur që dielli i frymëzimit të lindë sërish.

Kjo hapësirë të kujton thënien e famshme të Paul Éluard: "Ka botë të tjera, por ato janë të gjitha brenda kësaj sonte." Për Skënder Rusin, ajo "botë tjetër" ishte Korça e treguar përmes përlotjes së vargut nën një qiell që pret agun. Ai e ktheu këtë qytet në një frymëzim të përhershëm, duke i dhënë serenatës korçare një dimension të ri, filozofik dhe elitar nëpërmjet shkrimit. Në vargjet e tij, Korça nuk është thjesht e bukur; ajo shpërfaqet e përvajshme, elegante, nostalgjike dhe e mbarsur me një vetmi krijuese që vetëm një lirik i racës së tij mund ta deshifronte dhe ta kthente në art.

"Nga të gjitha instrumentet e njeriut, më i mahnitshmi është libri; të tjerët janë zgjatime të trupit, por libri është zgjatim i imagjinatës dhe i kujtesës."

Rusi ia zgjati kujtesën dashurisë shqiptare, duke e bërë atë të prekshme e të gjallë për të gjitha brezat. Përgjatë gjysmë shekulli, ai nuk devijoi kurrë nga boshti i tij ekzistencial: dashuria si zanafillë dhe mbarim. Për Rusin, ajo nuk ishte thjesht një temë letrare, por një kod moral, një mënyrë unike për t'u përballur me përkohshmërinë dhe vdekshmërinë.

Vargu i tij përshkohet nga një trishtim i hollë, i cili nuk e gjunjëzon lexuesin, por e fton atë në një meditim të thellë mbi përkohshmërinë e njeriut dhe përjetësinë e ndjenjës. Përtej lirikës romantike, ai këndoi me të njëjtën dritë për njerëzit e thjeshtë, miqtë dhe humbjet e mëdha, duke e kthyer dhimbjen në një urë komunikimi universal. Absolutizmi i tij poetik qëndronte pikërisht në faktin se ai refuzoi t'i dorëzohej rrymave kalimtare apo eksperimenteve të zhurmshme formale. Ai mbeti deri në frymëmarrjen e fundit besnik i rimës së brendshme, muzikës së fjalës dhe pastërtisë së gjuhës shqipe, duke e skalitur vargun me saktësinë dhe durimin e një argjendari.

Poetët nuk ikin, ata thjesht ndërrojnë adresë; zhvendosen nga tavolina e shkrimit në memorien e pashlyeshme të një kombi. Siç do të shprehej Federico García Lorca: "Poezia është thjesht ajo që ka mbetur e gjallë nga njeriu, kur ai vetë ka vdekur." Skënder Rusi e dinte këtë sekret natyral të artit. Ai la pas gjurmët e gjakut të tij shpirtëror në çdo varg, duke bërë që vdekja të mos gjente asgjë për të rrëmbyer tek ai, përveç një filli të thjeshtë e të brishtë ekzistencial.

Sot, dy vite pa praninë e tij fizike, Skënder Rusi mbetet një figurë e pacënueshme e kulturës sonë. Poezia e tij nuk ka humbur asgjë nga freskia ose fuqia e saj komunikuese; ajo vazhdon të lexohet, të recitohet dhe të përcjellë atë emocion të pastër që vetëm arti i vërtetë mund ta gjenerojë. Ai arriti t'i falë letërsisë shqipe vargje të paharrueshme, duke dëshmuar se madhështia e një shkrimtari nuk matet me pompozitetin e deklaratave, por methellësinë e gjurmës që ai gdhend në shpirtin e tjetrit.

Kujtimi i tij mbetet i gjallë, i imunizuar nga harresa, pikërisht sepse ai nuk shkroi për të shkuarën, por për të gjitha ato të nesërme ku njerëzit do të vazhdojnë të dashurojnë, të vuajnë dhe të kërkojnë dritë nën qiejt e vrenjtur të jetës. Në këtë përvjetor të dytë të amshimit të tij, kuptojmë se Skënder Rusi jetoi pikërisht ashtu siç sugjeronte Pablo Neruda:

"Nëse asgjë nuk na shpëton nga vdekja, të paktën dashuria le të na shpëtojë nga jeta."

Ai shpëtoi nga harresa e kësaj jete sepse e ktheu veten në një monument të gjallë të ndjenjës. Me respektin më të thellë dhe me një mirënjohje të pashuar, sot përulemi para kujtimit të poetit që e ktheu jetën në këngë dhe këngën në përjetësi. Poezia e tij mbetet një testament i hapur...