Albert Vataj: Princ Vidi përballë Haxhi Qamilit, përplasja e dy botëve që vuri në sprovë historike shtetin shqiptar

Princ Vidi përballë Haxhi Qamilit (1914–1915), përplasja e dy botëve që vuri në sprovë historike shtetin shqiptar

Përplasja ndërmjet Princ Vilhelm Vidi dhe Haxhi Qamili nuk mund të reduktohet në një episod të zakonshëm të historisë politike shqiptare. Ajo përfaqëson një nga ato momente rrallëherë të përsëritshme në historinë e kombeve, kur dy vizione të papajtueshme të botës përplasen me njëri-tjetrin dhe vendosin për dekada të tëra drejtimin e zhvillimit historik. Në thelb, nuk ishte vetëm një luftë mes dy individëve; ishte ndeshja dramatike midis së kaluarës dhe së ardhmes, midis kujtesës osmane dhe projektit europian, midis traditës fetare si identitet politik dhe konceptit modern të kombit.

Në vitet 1914–1915 Shqipëria ndodhej në një gjendje jashtëzakonisht të brishtë. Shteti ishte shpallur vetëm dy vjet më parë dhe ende nuk kishte arritur të krijonte institucionet minimale të funksionimit. Kufijtë ishin vendosur nga diplomacia ndërkombëtare, administrata ishte embrionale, ndërsa ndërgjegjja kombëtare nuk kishte depërtuar ende në të gjitha shtresat e shoqërisë. Në këtë realitet të paqëndrueshëm u përballën dy forca që mishëronin dy epoka të ndryshme historike.

Shqipëria midis Lindjes dhe Perëndimit

Ardhja e Princ Vidit në Durrës më 7 mars 1914 ishte përpjekja e parë serioze për t'i dhënë Shqipërisë një formë shtetërore sipas modelit europian. Ai nuk ishte një pushtues klasik, as një aventurier politik që kërkonte fron. Ai ishte produkt i diplomacisë së Fuqive të Mëdha, një figurë e zgjedhur për të garantuar neutralitetin dhe për të shmangur rivalitetet ballkanike mbi Shqipërinë.

Në sytë e Europës, Shqipëria duhej të bëhej një shtet modern, me administratë, ligje, gjykata, ushtri dhe institucione. Në këtë kuptim, Vidi simbolizonte triumfin e konceptit perëndimor të shtetit.

Por ky projekt përplasej me një realitet krejt tjetër. Për një pjesë të konsiderueshme të popullsisë, veçanërisht në Shqipërinë e Mesme, shkëputja nga Perandoria Osmane nuk perceptohej si emancipim. Përkundrazi, ajo përjetohej si humbje e rendit të njohur. Për pesë shekuj, Stambolli kishte qenë qendra e autoritetit politik dhe fetar.

Shumë fshatarë nuk kishin ende një ide të qartë se çfarë përfaqësonte shteti shqiptar.

Kështu, ndërsa Vidi përfaqësonte të ardhmen europiane, Haxhi Qamili u bë zëri i një nostalgjie politike dhe fetare për botën osmane. Thirrja e famshme "Duam Babën" nuk ishte thjesht një slogan sentimental. Ajo shprehte krizën e një popullsie që e kishte të vështirë të imagjinonte ekzistencën jashtë strukturës perandorake ku ishte formuar historikisht.

Në këtë kuptim, kryengritja nuk ishte vetëm revoltë kundër një princi; ishte revoltë kundër vetë procesit të europianizimit.

Revolta e të varfërve dhe dështimi i elitave

Megjithatë, do të ishte gabim që lëvizja e Haxhi Qamilit të interpretohej vetëm si fanatizëm fetar. Në rrënjët e saj gjendej edhe një pakënaqësi e thellë sociale.

Shqipëria rurale e fillimit të shekullit XX karakterizohej nga pabarazi të mëdha. Tokat kontrolloheshin nga çifligarë dhe bejlerë të fuqishëm, ndërsa shumica e fshatarëve jetonin në varfëri ekstreme. Për ta, pavarësia nuk kishte sjellë ndryshim konkret në jetën e përditshme.

Gabimi më i madh i regjimit të Vidit ishte se nuk arriti ta kuptonte këtë realitet. Qeveria u mbështet pikërisht mbi klasën që identifikohej nga masat si përgjegjëse për shtypjen e tyre tradicionale. Kjo krijoi një hendek të menjëhershëm midis shtetit të ri dhe popullsisë.

Haxhi Qamili e kuptoi intuitivisht këtë boshllëk. Ai nuk ofronte teori politike të sofistikuara, por premtonte drejtësi të menjëhershme. Fjalimi i tij ishte i thjeshtë: kundër bejlerëve, kundër privilegjeve, kundër të pasurve.

Në këtë aspekt ai ngjan me figura të tjera populiste të historisë, që arrijnë të mobilizojnë masat duke kanalizuar zemërimin social. Shumë fshatarë nuk iu bashkuan kryengritjes për arsye ideologjike apo fetare, por sepse panë tek ajo mundësinë për t'u hakmarrë ndaj një rendi që i kishte mbajtur të varfër.

Mirëpo revolta nuk prodhoi reformë. Ajo prodhoi shkatërrim. Djegiet e pronave, grabitjet dhe terrori ndaj kundërshtarëve shkatërruan strukturat ekzistuese pa ndërtuar asgjë në vend të tyre. Kështu, energjia sociale që mund të ishte kanalizuar drejt reformave u transformua në anarki.

Konflikti mbi identitetin shqiptar

Dimensioni më dramatik i përplasjes ishte ai identitar.

Që nga periudha e Rilindja Kombëtare Shqiptare, elita patriotike kishte punuar për të ndërtuar një identitet të bazuar mbi gjuhën, historinë dhe kulturën e përbashkët. Kjo ishte një ide moderne, e frymëzuar nga nacionalizmat europianë.

Por për shumicën e popullsisë analfabete, identiteti kombëtar ishte ende një koncept abstrakt. Për shumë njerëz, përkatësia fetare ishte më e prekshme sesa përkatësia kombëtare.

Kjo krijoi terrenin ideal për propagandën e rebelëve. Ardhja e një princi protestant gjerman u paraqit si kërcënim ndaj islamit. Në imagjinatën popullore ai u shndërrua në figurën e një sundimtari të huaj të krishterë që synonte të ndryshonte fenë dhe zakonet e vendit.

Pikërisht këtu kryengritja mori trajta të rrezikshme antikombëtare. Sulmet ndaj shkollave shqipe, ndaj patriotëve dhe ndaj simboleve kombëtare nuk ishin incidente të rastësishme. Ato përfaqësonin kundërshtimin e një ideje të re identitare.

Në mënyrë paradoksale, ndërsa Europa po e njihte Shqipërinë si komb më vete, brenda vendit një pjesë e popullsisë ende nuk e kishte përvetësuar këtë vetëdije.

Kjo është arsyeja pse konflikti mori përmasa kaq të ashpra. Nuk diskutohej thjesht kush do të qeveriste, por çfarë ishte Shqipëria dhe çfarë duhej të bëhej ajo.

Dy koncepte të pushtetit

Një tjetër element thelbësor i kësaj përplasjeje ishte mënyra se si secila palë e kuptonte pushtetin.

Për Vidin, pushteti buronte nga ligji, kushtetuta dhe njohja ndërkombëtare. Ai besonte te procedurat, institucionet dhe legaliteti. Problemi ishte se këto institucione ekzistonin më shumë në letër sesa në realitet.

Në shumë raste ai u tregua tepër i kujdesshëm dhe i ngadalshëm përballë krizës. Ndërsa kundërshtarët vepronin me shpejtësi, ai mbeti i kufizuar nga mekanizmat diplomatikë dhe nga mungesa e forcave të besueshme ushtarake.

Haxhi Qamili, përkundrazi, mbështetej te karizma, emocioni dhe mobilizimi i turmës. Autoriteti i tij nuk vinte nga ligji, por nga aftësia për të frymëzuar dhe frikësuar. Vendimet merreshin në mënyrë arbitrare dhe legjitimiteti buronte nga pretendimi se përfaqësonte vullnetin e popullit dhe të fesë.

Në thelb, përplasja ishte mes shtetit si institucion dhe pushtetit si emocion kolektiv.

Historia e shekullit XX do të tregonte vazhdimisht se populizmi karizmatik mund të triumfojë përkohësisht mbi institucionet, por rrallëherë arrin të ndërtojë rend të qëndrueshëm.

Tragjedia e dyfishtë shqiptare

Një analizë e matur historike kërkon të shmangë demonizimin absolut të njërës palë dhe idealizimin e tjetrës.

Princ Vidi kishte një vizion shtetformues modern dhe europian. Megjithatë ai mbërriti në një vend që nuk ishte ende gati për modelin që përfaqësonte. Ai nuk kuptoi mjaftueshëm strukturën sociale, psikologjinë kolektive dhe konfliktet e brendshme shqiptare. Në këtë kuptim, ai ishte një reformator pa bazë reale shoqërore.

Nga ana tjetër, Haxhi Qamili artikuloi pakënaqësi të vërteta sociale. Varfëria, padrejtësitë agraro-feudale dhe distanca midis elitave dhe popullit ishin probleme reale. Por lëvizja e tij i kanalizoi këto pakënaqësi drejt një projekti regresiv, antishtetëror dhe anti-modernizues.

Kjo është tragjedia e madhe e historisë shqiptare të viteve 1914–1915: një shtet i ri që nuk arriti të fitonte zemrat e masave dhe një revoltë popullore që nuk arriti të shndërrohej në reformë.

Përplasja midis Princ Vidit dhe Haxhi Qamilit ishte prova e parë e madhe e shtetit shqiptar. Ajo zbuloi se pavarësia politike nuk mjafton për të krijuar një komb funksional. Një shtet mund të njihet nga bota, por nëse nuk ndërton një kontratë morale dhe sociale me popullin e vet, ai mbetet i brishtë.

Ngjarjet e viteve 1914–1915 dëshmuan se Shqipëria ishte ende e ndarë midis dy universesh historike, atij që shikonte nga Europa dhe atij që vazhdonte të jetonte nën hijen e Perandorisë Osmane. As Vidi nuk mundi ta fitonte këtë betejë me dekretet e tij, as Haxhi Qamili nuk mundi ta ndalte rrjedhën e historisë me thirrjet e tij.

Në fund, të dy humbën. Vidi u largua nga Shqipëria pa realizuar projektin e tij. Haxhi Qamili përfundoi në trekëmbësh. Por përtej fatit të tyre personal, mbeti një mësim i madh historik, kombet nuk ndërtohen vetëm me legjitimitet ndërkombëtar dhe as vetëm me zemërimin e turmave. Ato ndërtohen kur projekti kombëtar arrin të pajtojë idealin e shtetit me nevojat reale të shoqërisë. Pikërisht këtë urë Shqipëria e vitit 1914 nuk arriti ta ndërtonte, dhe për këtë arsye kriza Vidi–Haxhi Qamili mbetet një nga dramat themelore të historisë sonë moderne.

ME KAST

Foto ilustruese e gjeneruar nga IA