Albert Zholi: Baxhul Merkaj - Pa libër nuk ka dije, pa dije nuk ka shoqëri të shëndoshë

Flet kritiku i artit, Baxhul Merkaj:

- Korrupsioni, padrejtësitë, luksi i shfrenuar dhe largimi i pushtetit nga qytetari dhe pensionistët janë probleme që rëndojnë politikën shqiptare

- Politika shqiptare nuk i përfill fare pensionistët, artistët dhe krijuesit. Shumë njerëz që kanë krijuar, kanë shkruar, kanë kënduar dhe kanë pasuruar kulturën shqiptare mbeten në harresë

- Politika shqiptare ka probleme me nivelin intelektual dhe me përdorimin e pushtetit. Pushteti duhet të jetë përgjegjësi, jo privilegj

- Në demokraci, teatri u zbeh, estrada u zhduk, jeta kulturore u vak

-Pa libër nuk ka dije, pa dije nuk ka shoqëri të shëndoshë

-Një shoqëri që nuk lexon, humbet, dikur shqiptari lexonte, sot libri po lihet mënjanë

-Kur mësuesi nuk lexon një libër artistik, çfarë presim nga nxënësi?

-Arti nuk është luks, është shpirt i shoqërisë. Fama nuk të bën artist

-Një shoqëri që nuk lexon e ka të vështirë të kuptojë se çfarë po ndodh rreth saj

Ka njerëz që e matin jetën me vitet dhe ka të tjerë që i matin vitet me atë që kanë lënë pas. Baxhul Merkaj i përket kësaj kategorie të dytë. Në 83 vite jetë, ai ka kaluar nëpër disa nga periudhat më të rëndësishme të shoqërisë shqiptare, duke qëndruar pranë librit, gazetës, teatrit, kinemasë dhe njerëzve të artit. Kritik arti, publicist, intervistues dhe njeri i lidhur përherë me kulturën, Merkaj nuk e ka parë kurrë artin si një zbukurim të jetës. Për të, arti është kujtesë, ndërgjegje dhe pasqyrë e shoqërisë. Prandaj edhe sot, në moshën 83-vjeçare, ai vazhdon të flasë me shqetësim për teatrin që po humbet hapësirën e dikurshme, për kinemanë që prodhon pak, për librin që blihet gjithnjë e më pak, për arsimin që vuan nga mungesa e leximit dhe për një politikë që, sipas tij, është larguar nga libri dhe kultura. Ai ka intervistuar figura të mëdha të skenës dhe ekranit shqiptar. Ka biseduar me artistë që sot janë pjesë e historisë së kulturës sonë. Ka dëgjuar nga afër zërin e një brezi që e ndërtoi artin me punë, disiplinë dhe sakrificë. Në këtë 83-vjetor, biseda me Baxhul Merkajn nuk është thjesht një intervistë për përvjetorin e një intelektuali. Është një udhëtim në kujtesën e artit shqiptar dhe, njëkohësisht, një vështrim kritik mbi Shqipërinë e sotme. Ai flet pa shumë zbukurime: për atë që është humbur, për atë që po rrezikohet dhe për atë që duhet rikthyer.

Zoti Baxhul Merkaj, 83 vite jetë. Çfarë ju ka mbajtur kaq aktiv gjatë gjithë këtyre viteve?

Më ka mbajtur gjallë dashuria për jetën, për librin, për artin dhe për fjalën e shkruar. Kam qenë gjithmonë i lidhur me leximin, gazetarinë, kritikën e artit dhe me njerëzit e kulturës. Njeriu nuk duhet të dorëzohet para moshës. Për sa kohë ke dëshirë të lexosh, të shkruash, të mendosh dhe të komunikosh me njerëzit, je aktiv. Unë kam gjetur gjithmonë energji te libri dhe te arti. Libri ka qenë shoqëruesi im i përhershëm. Gazeta më ka dhënë mundësinë të komunikoj me publikun, ndërsa arti më ka mësuar të shikoj më thellë te njeriu dhe te shoqëria.

Ju keni intervistuar shumë personalitete të mëdha të artit shqiptar, si Margarita Xhepa, Kadri Roshi, Sandër Prosi, Timo Flloko dhe të tjerë. Si jeni ndier përballë tyre?

Shumë i emocionuar. Ata ishin njerëz të mëdhenj dhe të tillë mbetën. Kur uleshe përballë tyre, e kuptoje menjëherë se nuk kishe përballë thjesht një aktor, por një personalitet. Kam mësuar shumë prej tyre. Më kanë mësuar për artin, për jetën, për sakrificën dhe për përgjegjësinë që ka një artist ndaj publikut. Sot, kur i kujtoj ato takime, emocionohem edhe më shumë, sepse shumë prej tyre nuk janë më mes nesh. Por ata kanë lënë pas role, filma, shfaqje dhe një kujtesë që nuk shuhet lehtë.

Çfarë i dallonte ata artistë nga shumë prej figurave publike që shohim sot?

Puna. Përkushtimi. Kultura. Ata nuk u bënë të njohur brenda një nate. Punuan vite të tëra për të ndërtuar një emër. Nuk mjaftonte të dilje në ekran. Duhej të dije, të studioje, të provoje dhe të bindje publikun. Sot fama shpesh vjen më shpejt se talenti. Dhe kjo është një dukuri që duhet parë me kujdes.

Si e shikoni teatrin shqiptar sot?

Teatri ka humbur shumë nga ajo që kishte dikur. Në qytete kishte teatro, estrada, trupa artistike dhe një jetë kulturore të gjallë. Njerëzit shkonin në teatër, diskutonin shfaqjet dhe artistët ishin pjesë e jetës së qytetit. Sot në shumë qytete kjo jetë është zbehur. Nuk kemi më atë gjallëri. Jeta artistike është bërë e vakët. Një qytet pa teatër, pa bibliotekë aktive, pa kinema dhe pa aktivitete kulturore është një qytet që humbet diçka nga shpirti i vet.

Pra, nuk është vetëm problem i artistëve?

Jo. Është problem i shoqërisë dhe i politikave kulturore. Artisti nuk mund të punojë në boshllëk. Duhet të ketë institucione, mbështetje dhe një publik të kultivuar. Nuk mund t'u themi të rinjve "duajeni teatrin", nëse nuk u krijojmë mundësi ta shohin teatrin.

Po kinemaja shqiptare?

Prodhohet pak. Dhe problemi tjetër është se shumë prodhime nuk arrijnë të njihen sa duhet nga publiku. Filmi duhet të ketë jetë. Duhet të shfaqet, të diskutohet, të kritikohet dhe të arrijë te njerëzit. Kinemaja nuk është vetëm argëtim. Është edhe kujtesë kombëtare.

Si e shikoni politikën shqiptare pas viteve '90?

Me shumë kriticizëm. Kam parë një luftë të vazhdueshme për pushtet dhe shumë largim nga problemet reale të popullit. Ka probleme me korrupsionin dhe me përdorimin e pushtetit. Pushteti duhet të jetë përgjegjësi, jo privilegj. Më shqetëson edhe niveli kulturor. Një politikan duhet të jetë njeri i dijes, i librit dhe i formimit. Ka raste kur shohim njerëz në politikë që janë shumë larg kulturës dhe leximit. Kjo nuk është shenjë e mirë për një shoqëri.

Po debatet dhe protestat e fundit, përfshirë atë që është quajtur "revolta Flamingo"?

Problemet që ngrihen nga qytetarët duhen dëgjuar. Nëse njerëzit protestojnë, do të thotë se kanë shqetësime dhe kërkojnë përgjigje. Korrupsioni, padrejtësitë dhe largimi i pushtetit nga qytetari janë probleme që nuk mund të anashkalohen. Por revolta duhet të shoqërohet me program. Nuk mjafton vetëm zemërimi. Duhet të dish çfarë kërkon dhe si do ta realizosh. Një shoqëri ka nevojë për alternativa konkrete.

Të flasim për librin. Pse shqiptarët po lexojnë më pak?

Sepse libri nuk është më në qendër të jetës shoqërore si dikur. Dikur shqiptari ishte shumë më i lidhur me librin. Sot botohen shumë libra, por blihen pak. Kjo është një kontradiktë e madhe. Dhe këtu kanë përgjegjësi edhe figurat publike. Nëse politikanët nuk lexojnë, nëse nuk flasin për librin, nëse nuk e vlerësojnë dijen, çfarë shembulli u japin të rinjve?

Po arsimi?

Arsimi shqiptar ndodhet përballë problemeve serioze dhe një prej tyre është mungesa e leximit. Unë bëj një pyetje të thjeshtë: kur vetë mësuesi nuk blen dhe nuk lexon një libër, çfarë mund të presim nga nxënësi? Mësuesi duhet të jetë shembull. Duhet të lexojë më shumë se teksti shkollor, të kërkojë, të studiojë dhe t'i mësojë nxënësit të mendojnë. Pa libër nuk ka dije të thellë. Dhe pa dije të thellë nuk mund të kemi një shoqëri të shëndoshë.

Në 83-vjetorin tuaj, cili është mesazhi që do t'u jepnit të rinjve?

Lexoni. Mos u mjaftoni me atë që shihni në ekran. Mos e matni jetën vetëm me para dhe famë. Lexoni libra, mësoni, pyesni, diskutoni. Mos kini frikë të mendoni ndryshe. Unë kam kaluar një jetë mes librit, gazetës dhe artit. Dhe sot, në moshën 83-vjeçare, mund të them se një nga pasuritë më të mëdha që mund të ketë njeriu është ajo që ka mësuar. Libri nuk të varfëron. Libri të pasuron. Arti nuk të largon nga jeta. Arti të mëson ta kuptosh më mirë atë.

Ju jeni me origjinë nga Lapardhaja e famshme e këngës labe dhe e grupit të Nazif Çelës. Sot, a ka gjallëri në Lapardha?

Eh! Lapardhaja e ka humbur shkëlqimin e dikurshëm. Nuk është më ajo Lapardhaja e zhurmshme, ku çdo darkë mblidheshim dhe këndonim. Nuk janë më ato mbrëmje të bukura kur zëri i Nazif Çelës dëgjohej në të gjithë Labërinë. Ishte një kohë tjetër, një kohë kur kënga na bashkonte, kur njerëzit mblidheshin në odat e shtëpive dhe çdo mbrëmje kishte biseda, humor e këngë. Sot Lapardhaja ndodhet e mpakur, e rrënuar, pa atë gjallëri dhe atë jetë që kishte dikur. Shumë shtëpi janë mbyllur. Të rinjtë kanë ikur, disa jashtë vendit e disa në qytete të tjera, duke kërkuar një jetë më të mirë. Kanë mbetur më shumë të moshuarit, që mbajnë gjallë kujtimet dhe historitë e fshatit. Kur shkon sot në Lapardha, të duket sikur dëgjon jehonën e atyre viteve. Të kujtohen njerëzit, këngët, zërat, dasmat e festat. Të duket sikur nga ndonjë shtëpi do të dalë përsëri një këngë labe, por pastaj kupton se shumëçka ka ndryshuar. Dikur kënga ishte pjesë e jetës së përditshme. Nuk këndonim vetëm në skenë apo në festivale. Këndonim në oda, në gëzime, në dasma, në kuvende burrash. Kënga ishte mënyra jonë për të shprehur gëzimin, mallin, dashurinë për vendlindjen dhe për njerëzit tanë. Dhe kur përmend Lapardhën, nuk mund të mos kujtosh Nazif Çelën. Zëri i tij ishte bërë pjesë e identitetit të atij vendi. Kur këndonte ai, nuk dëgjohej vetëm në Lapardha. Kënga përhapej në gjithë Labërinë. Më vjen keq kur e shoh sot fshatin tim kështu. Por një gjë nuk mund të shuhet: kujtesa. Lapardhaja mund të jetë rrënuar fizikisht, por nuk është rrënuar në kujtesën e njerëzve. Ajo jeton në këngët që janë kënduar, në njerëzit që kanë lindur e janë rritur aty dhe në historitë që ne ua tregojmë brezave të rinj. Ndoshta një ditë Lapardhaja do të rigjallërohet. Do të doja të shihja përsëri shtëpitë me drita, rrugët me njerëz dhe, pse jo, të dëgjoja përsëri një këngë labe që të ngjitet në shpatet e fshatit dhe të përhapet nëpër Labëri. Sepse një vend pa njerëz mund të mbetet në hartë, por një vend me këngë mbetet gjithmonë i gjallë.

– Mendimi juaj për këngën labe?

Ajo është ashtu siç e kam cilësuar edhe në librin tuaj Polifonia shqiptare: magjike, qiellore. Më vjen keq që disa e quajnë "isopolifoni". Për mua ajo quhet polifoni, këngë labe ose vënçe. Pra, është e jona. Nuk rrjedh as nga sirenat dhe as nga Bizanti. Ajo rrjedh nga historia dhe gjaku i shqiptarëve. Kënga labe është një pasuri e jashtëzakonshme shpirtërore e popullit tonë. Ajo ka lindur dhe është përcjellë brez pas brezi, duke mbartur në vetvete historinë, dhimbjet, gëzimet, trimërinë dhe dashurinë për vendin. Prandaj duhet ta ruajmë dhe ta përcjellim te brezat e rinj ashtu siç na e kanë lënë të parët tanë.

– Keni menduar ndonjëherë të jetoni jashtë Shqipërisë, për shembull te vajza juaj në Amerikë?

Kurrë! Unë jam një pensionist me një pension qesharak, por asnjëherë nuk kam menduar të jetoj jashtë. Vajzën e kam në Amerikë, e dua dhe më merr malli për të, por vendi im është këtu.

Njeriu mund të shkojë jashtë për të vizituar fëmijët, për të parë botën, por të jetosh larg vendit tënd është tjetër gjë. Unë jam lidhur me Shqipërinë, me Labërinë, me njerëzit e mi, me këngën dhe me kujtimet e jetës. Këtu kam kaluar jetën dhe këtu dua ta mbyll. Më dhemb vetëm një gjë: politika shqiptare nuk i përfill sa duhet artistët dhe krijuesit. Shumë njerëz që kanë krijuar, kanë shkruar, kanë kënduar dhe kanë pasuruar kulturën shqiptare mbeten në harresë. Ne, krijuesit, shpesh i dhurojmë librat njëri-tjetrit dhe me kaq kënaqemi. Ky është ngushëllimi ynë. Nuk presim shumë, por do të donim të ndienim se puna jonë vlerësohet dhe se ajo që kemi bërë për kulturën shqiptare nuk shkon dëm. Në fund të fundit, çfarë i mbetet një krijuesi? Libri, kënga, kujtimi dhe dashuria e njerëzve. Këto janë pasuria jonë.