Sabile Basha: Anatomia e krizës dhe demonstratat e 1981-it si artikulim i kërkesave kombëtare (6)

ANATOMIA E KRIZËS DHE DEMONSTRATAT E 1981-it SI ARTIKULIM I KËRKESAVE KOMBËTARE (6)

(Broshura e ilegales: Eksploatimi i egër nën prangat e rënda kolonialiste, Zëri i Kosovës, Zvicër, 1987)

Nga Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Kriza e thellë ekonomike në Jugosllavi

Në vijim të trajtimit të tij, autori e zhvendos vëmendjen nga mekanizmat e shpërndarjes dhe akumulimit drejt një panorame më të gjerë, ku kriza shfaqet si gjendje e përgjithshme e sistemit. Ai shkruan për krizën ekonomike që, sipas tij, e kishte kapluar Jugosllavinë në tërësi, por që u ndje me intensitet të veçantë në Kosovë. Në punimin me titull “Kriza e thellë ekonomike”, autori e paraqet ekonominë jugosllave si të futur në një krizë të madhe, e cila nuk mund të lexohet si luhatje e zakonshme ciklike, por si tronditje serioze me pasoja afatgjata. Në këtë lexim, Kosova del si hapësira më e ekspozuar ndaj goditjeve, ajo jo vetëm që e përjeton krizën, por e përjeton në formë të përkeqësuar, me pasoja që autori i cilëson si veçanërisht të rënda dhe madje “të pariparueshme”.

Një element qendror i argumentit është se kjo krizë nuk ishte thjesht “ekonomike” në kuptimin e ngushtë-pra, e reduktueshme në tregues financiarë, prodhim apo punësim. Përkundrazi, autori thekson se kriza ekonomike shoqërohej dhe ndërthurej me një krizë politike[1], duke e kthyer atë në krizë të sistemit si tërësi. Ai e cilëson Jugosllavinë si një shtet të “formuar artificialisht”, dhe në këtë formulim nënkupton se brishtësia e ndërtimit politik e bënte më të prekshëm edhe funksionimin ekonomik. Kur legjitimiteti, kohezioni dhe mekanizmat e vendimmarrjes lëkunden, edhe ekonomia humb aftësinë për koordinim, stabilitet dhe planifikim efektiv. Kështu, kriza paraqitet si simptomë e dyfishtë: e një ekonomie që po hyn në mosfunksionim dhe e një rendi politik që po i humb themelet e tij integruese.

Autori pohon se shenjat e para të krizës ishin të njohura dhe të dallueshme. Ai i rendit ato si tregues që, të marra së bashku, krijojnë profilin e një krize të thellë strukturore, falimentime të shumta të organizatave ekonomike, që sinjalizojnë dobësim të kapaciteteve prodhuese dhe menaxheriale, inflacion i lartë, që shkatërron vlerën reale të të ardhurave dhe e rrit pasigurinë ekonomike, borxhe të mëdha, që ngushtojnë hapësirën fiskale e investuese dhe e vendosin ekonominë në varësi, jo-likuiditet, pra pamundësi qarkullimi normal të pagesave dhe financimit, zvogëlim i aktivitetit ekonomik, që përkthehet në prodhim më të ulët dhe rënie të qarkullimit, mosrealizim i planeve, që tregon se instrumentet e planifikimit nuk po arrinin më ta kontrollonin realitetin, humbje rekord, që flasin për joefikasitet, keqfunksionim dhe përkeqësim të bilanceve, papunësi e lartë, e cila e godet drejtpërdrejt strukturën shoqërore, rritje të dallimeve sociale, si shenjë e polarizimit, ulje e standardit të jetesës dhe varfërim i masave të gjera popullore[2], që shënojnë dimensionin human e social të krizës.

Në këtë renditje, autori synon të tregojë se kriza nuk ishte një dukuri e vetme, por një grumbullim simptomash që ushqenin njëra-tjetrën: inflacioni dobëson standardin, papunësia e rrit varfërinë, jo-likuiditeti rrit falimentimet, humbjet e zvogëlojnë investimin, borxhi e forcon varësinë, e kështu me radhë. Dhe megjithëse këto fenomene kishin përfshirë gjithë Jugosllavinë, autori nënvizon se në Kosovë ato shfaqeshin më të theksuara, sepse ekonomia e saj ishte më e brishtë, me më pak rezerva strukturore për t’i përballuar tronditjet. Me këtë, Kosova paraqitet jo vetëm si pjesë e një krize federative, por si vendi ku kriza bëhej më e dukshme, më e ashpër dhe më shkatërruese në efektet e saj sociale e ekonomike.

Duhet vënë në pah se prapavija ekonomike e Jugosllavisë gjatë viteve ’80 u karakterizua nga një përshpejtim i fortë i inflacionit, i cili shërben si tregues i drejtpërdrejtë i dobësimit strukturor të sistemit financiar dhe të mekanizmave të menaxhimit ekonomik. Në vitin 1982, inflacioni në Jugosllavi llogaritej rreth 30%, megjithatë, vetëm pak vite më pas, në korrik të vitit 1986, ai arriti nivelin alarmues prej 98.8%.[3] Ky ndryshim drastik nuk mund të shihet thjesht si një rritje numerike e çmimeve, ai sinjalizon rënien e besimit në dinar, prishjen graduale të ekuilibrave të tregut, rritjen e pasigurisë për familjet dhe ndërmarrjet, si dhe shtrëngimin e mundësive për investim e planifikim afatgjatë.

Një inflacion i tillë, kur shfaqet në një federatë të ndërtuar mbi ndarje republikash me interesa ekonomike të ndryshme, prodhon pasoja që shkojnë përtej ekonomisë së “ngushtë”. Në kontekstin jugosllav, përkeqësimi i situatës monetare dhe fiskale ndikoi në mënyrë të ndjeshme në marrëdhëniet ndërrepublikane. U rritën tensionet mbi mënyrën e shpërndarjes së burimeve, mbi përgjegjësitë për krizën, si dhe mbi politikat e stabilizimit. Në kushte kur çmimet rriteshin shpejt, ndërsa paga reale dhe kursimet humbnin vlerë, debatet për “kush paguan koston e krizës” fitonin peshë politike dhe shndërroheshin në burim konfliktesh institucionale brenda federatës.

Në këtë sfond të përgjithshëm, gjendja e ekonomisë së Kosovës bëhej edhe më e rëndë për shkak të barrës së borxheve të mëdha, të cilat, në vend se të shërbenin si instrument zhvillimi, ktheheshin në faktor kufizues dhe destabilizues. Obligimet fikse dhe të garantuara ndaj bankave të jashtme, në fund të vitit 1982, arrinin 1.4 miliardë dollarë. Kur këto detyrime llogariteshin sipas kursit të atëhershëm—400 dinarë për një dollar—rezultonte një peshë prej 560 miliardë dinarësh[4]. Kjo shifër e bën të qartë se borxhi i jashtëm nuk ishte vetëm një angazhim në valutë, por një presion i drejtpërdrejtë mbi kapacitetin e brendshëm financiar, mbi bilancet e ndërmarrjeve dhe mbi aftësinë e institucioneve për të siguruar likuiditet e stabilitet.

Situata rëndohet edhe më shumë kur vëzhgohet vijimësia e detyrimeve në vitet pasuese. Në fund të vitit 1987, ekonomia e Kosovës rezultonte t’i kishte borxh Bankës Popullore të Jugosllavisë 217.1 milion dollarë, që e konvertuar në dinarë përbënte 86.8 miliardë dinarë. Ky raport tregon dy dimensione problematike: së pari, varësinë financiare të ekonomisë së Kosovës jo vetëm ndaj kreditorëve ndërkombëtarë, por edhe ndaj institucioneve monetare federale, së dyti, rritjen e akumulimit të borxheve në një kohë kur inflacioni dhe paqëndrueshmëria monetare e bënin shlyerjen reale edhe më të vështirë dhe më të kushtueshme.

Prandaj, në një bilanc të përgjithshëm, Kosova mbante një barrë borxhi prej rreth 1.6 miliardë dollarësh, e cila, e shprehur në dinarë, arrinte 648.8 miliardë dinarë. Kjo shifër sintetizon një realitet të rëndë ekonomik, përballë një inflacioni në rritje të shpejtë dhe një klime politike gjithnjë e më të tensionuar, ekonomia e Kosovës duhej të menaxhonte njëkohësisht presionin e brendshëm të çmimeve dhe presionin e jashtëm të shlyerjes së detyrimeve. Në terma zhvillimorë, një ngarkesë e tillë borxhi kufizon investimet produktive, ngadalëson modernizimin ekonomik, shton varësinë nga kredia dhe, në fund, e redukton hapësirën e politikave publike për të ndërhyrë në mënyrë efektive në përmirësimin e mirëqenies sociale.

Në këtë kuptim, inflacioni i lartë dhe borxhi i madh nuk janë dy fenomene të shkëputura, por të ndërthurura, inflacioni e gërryen stabilitetin financiar dhe e bën ekonominë më të brishtë, ndërkohë borxhi, në kushtet e brishtësisë monetare, e rrit rrezikun dhe thellon krizën. Për pasojë, kriza ekonomike e Jugosllavisë e viteve ’80, e shprehur në këto tregues, ndikoi jo vetëm në treguesit makroekonomikë, por edhe në marrëdhëniet politike e institucionale ndërmjet njësive federale, duke e bërë edhe më të vështirë menaxhimin e kohezionit të brendshëm dhe të stabilitetit shoqëror[5].

Në këtë kuadër analize, vlen të vihet në dukje edhe një dukuri veçanërisht problematike për funksionimin dhe perspektivën zhvillimore të ekonomisë së Kosovës, e lidhur drejtpërdrejt me mënyrën se si organizohej dhe menaxhohej eksporti. Në parim, eksporti përfaqëson një nga mekanizmat kyç për gjenerimin e të ardhurave në valutë, për zgjerimin e tregjeve të prodhimit vendor dhe për rritjen e kapaciteteve konkurruese të një ekonomie. Mirëpo, kur arkitektura institucionale dhe ndërmarrjet ndërmjetësuese nuk i përkasin hapësirës ekonomike që prodhon mallin, eksporti humbet një pjesë të madhe të funksionit të tij zhvillimor, shndërrohet në kanal dalës të vlerës së krijuar, në vend që të jetë motor i konsolidimit financiar të vendit.

Sipas njoftimeve të shtypit zyrtar të kohës, struktura e eksportit të Kosovës ishte e tillë që vetëm rreth 30% e vëllimit të përgjithshëm të eksportit realizohej përmes firmave eksportuese kosovare, ndërsa pjesa dërrmuese-rreth 70%-kalonte përmes firmave eksportuese që kishin selitë e tyre jashtë Kosovës. Kjo nuk është një çështje thjesht e “adresës” së kompanive, por një problem i drejtpërdrejtë i kontrollit ekonomik dhe i përvetësimit të përfitimeve që rrjedhin nga tregtia ndërkombëtare. Kur eksporti ndërmjetësohet kryesisht nga subjekte jashtë Kosovës, atëherë edhe përfitimi financiar, sidomos të ardhurat në valutë (dollarë, marka, franga etj.), priret të kanalizohet jashtë hapësirës ku është prodhuar vlera. Në një formulim më të drejtpërdrejtë, mund të thuhet se valuta e fituar nga puna, lëndët e para dhe kapacitetet prodhuese të Kosovës nuk rikthehej proporcionalisht në ekonominë vendore, por “derdhej” dhe qarkullonte në qendra të tjera financiare e administrative.

Pasoja e kësaj strukture është e shumëfishtë. Së pari, ekonomia e Kosovës dobësohet në aspektin e akumulimit të brendshëm, firmat vendore humbin mundësinë të kapitalizojnë fitimet e eksportit, të investojnë në modernizim teknologjik, të rrisin produktivitetin, si dhe të krijojnë zinxhirë më të plotë të vlerës brenda territorit. Së dyti, dobësohet kapaciteti i institucioneve vendore për të ndërtuar politika tregtare dhe financiare efektive, sepse pika e grumbullimit të valutës dhe e vendimmarrjes mbi të nuk është brenda sistemit ekonomik të Kosovës. Së treti, krijohet një varësi strukturore nga ndërmjetësuesit e jashtëm, e cila, përveçse e zvogëlon autonominë ekonomike, i hap rrugë edhe formave të kontrollit politik mbi mekanizmat financiarë.

Kjo gjendje bëhet edhe më e rëndë kur merret parasysh dimensioni bankar i çështjes. Teksti nënvizon se, nën ndikimin e politikës serbomadhe brenda “Bankkos”-it, kjo bankë mbante devizat e saj jashtë Kosovës. Në rrafsh ekonomik, kjo do të thotë se jo vetëm që të ardhurat valutore nuk kanalizoheshin përmes firmave vendore, por as sistemi bankar që duhej të shërbente si instrument i ndërmjetësimit financiar për zhvillimin e Kosovës nuk i mbante këto mjete brenda ekonomisë lokale. Në praktikë, kjo sjell një lloj “rrjedhjeje” të dyfishtë: valuta largohet si rezultat i ndërmjetësimit të eksportit dhe, njëkohësisht, depozitohet e administrohet jashtë Kosovës edhe kur kalon përmes bankës që formalisht lidhej me hapësirën ekonomike të saj.

Në planin makroekonomik, efekti i një politike të tillë është dobësimi i likuiditetit vendor dhe zvogëlimi i aftësisë së Kosovës për të financuar importet esenciale, për të stabilizuar pagesat e jashtme dhe për të mbështetur sektorët prodhues me kredi e investime. Me fjalë të tjera, ekonomia vendore vendoset në një pozicion periferik: prodhon, eksporton, por nuk e administron plotësisht frytin financiar të kësaj veprimtarie. Kjo krijon një paradoks zhvillimor, ku aktiviteti ekonomik nuk përkthehet në akumulim lokal, por në transferim të resurseve drejt qendrave të tjera të vendimmarrjes.

Prandaj, kjo dukuri nuk duhet parë si një anomali teknike e tregtisë, por si një shprehje e një raporti të pabarabartë ekonomik dhe institucional. Dominimi i firmave eksportuese jashtë Kosovës dhe mbajtja e devizave jashtë territorit përmes mekanizmave bankarë përbëjnë indikatorë të një modeli ku qarkullimi i kapitalit nuk i shërben zhvillimit endogjen të Kosovës, por e kufizon atë, duke e varur nga struktura të jashtme dhe duke e privuar nga instrumentet bazë të vetëfinancimit dhe të konsolidimit ekonomik.

Duhet theksuar se, krahas mekanizmave të brendshëm të kontrollit ekonomik, pushteti jugosllav aplikonte ndaj Kosovës edhe forma të tjera të ndërhyrjes që, në thelb, merrnin trajta të qarta kolonizuese në raport me shfrytëzimin e pasurive natyrore dhe me orientimin e prodhimit strategjik. Një ndër dukuritë më domethënëse në këtë drejtim lidhet me mënyrën se si Jugosllavia siguronte kredi të favorshme në plan ndërkombëtar dhe, paralelisht, i shoqëronte ato me marrëveshje të tilla tregtare që rëndonin drejtpërdrejt mbi ekonominë e Kosovës—veçanërisht mbi sektorët e saj më të rëndësishëm minerarë e metalurgjikë. Pra, në vend që kreditë “e volitshme” të shërbenin si instrument zhvillimi dhe modernizimi i kapaciteteve vendore, ato shndërroheshin në levë politike e ekonomike për të diktuar kushte të pafavorshme eksporti, duke e kanalizuar prodhimin e Kosovës në funksion të interesave federale dhe marrëdhënieve gjeopolitike të Jugosllavisë.

Në këtë logjikë, një shembull domethënës është marrëveshja e datës 2 nëntor 1972, e lidhur me Bashkimin Sovjetik, e cila i vendoste ndërmarrjes “Trepça” detyrime të rënda eksporti, ajo obligohej të eksportonte çdo vit 60.000 ton plumb dhe 35.000 ton zink drejt tregut sovjetik, dhe këtë jo me çmime të përcaktuara nga dinamika normale e tregut ndërkombëtar, por me çmime dukshëm më të ulëta se ato të tregut botëror[6]. Ky element-çmimi nën nivelin e tregut-është thelbësor për ta kuptuar karakterin real të marrëveshjes, nuk kemi të bëjmë thjesht me një kontratë tregtare, por me një lloj transferimi të vlerës ekonomike, ku diferenca ndërmjet çmimit të tregut botëror dhe çmimit të marrëveshjes përfaqëson, në praktikë, një humbje të drejtpërdrejtë për ekonominë që prodhon.

Për “Trepçën”, dhe rrjedhimisht për Kosovën, kjo nënkuptonte një kufizim të mundësisë për të kapitalizuar plotësisht pasuritë e veta minerare. Në kushte normale, një ndërmarrje me prodhim të tillë strategjik do të synonte të maksimizonte të ardhurat nga eksporti, të siguronte valutë, të investonte në teknologji, në përpunim më të thellë dhe në diversifikim të prodhimit. Mirëpo, kur prodhimi i saj lidhet me detyrime të paracaktuara sasior dhe me çmime të ulëta, ndërmarrja humb hapësirën e manovrimit ekonomik, nuk mund të zgjedhë tregjet më të leverdishme, nuk mund të negociojë sipas kushteve më të mira dhe nuk e ka në dorë të konvertojë avantazhin e burimeve natyrore në rritje të qëndrueshme zhvillimore.

Situata bëhet edhe më e qartë kur shihet se skema e marrëveshjeve të tilla nuk kufizohej vetëm në Bashkimin Sovjetik. Me marrëveshje të ngjashme, “Trepça” ishte e detyruar të eksportonte çdo vit në Çekosllovaki një portofol të gjerë të metaleve dhe mineraleve të çmuara: 6.125 ton plumb, 4.025 ton zink, 16 ton kadmium, si dhe 5.8 ton argjend[7]. Këto shifra, të marra së bashku, tregojnë se nuk kemi të bëjmë me transaksione sporadike, por me një orientim sistematik të prodhimit drejt tregjeve të caktuara politikisht, ku Kosovën e vendosnin në rolin e furnizuesit të detyruar me lëndë të para dhe metale strategjike.

Në një analizë më të gjerë, një praktikë e tillë përbën shenjë tipike të një modeli ekonomik periferik: territori prodhues shërben si burim i lëndëve të para dhe i mineraleve, ndërsa qendrat vendimmarrëse përcaktojnë se ku shiten, me çfarë kushtesh shiten dhe kush përfiton nga diferenca e çmimit. Për më tepër, duke qenë se marrëveshjet lidhen në kuadër të politikave të jashtme të federatës, ekonomia e Kosovës bëhet pjesë e “kostos” së diplomacisë ekonomike jugosllave. Kosova kontribuon me pasuri konkrete (plumb, zink, kadmium, argjend), ndërsa përfitimi politik ose financiar i marrëveshjes (p.sh. kreditë e favorshme) menaxhohet në nivel federal, jo domosdoshmërisht në dobi të Kosovës[8].

Nga këndvështrimi i ekonomisë politike, kjo i ngjan një forme të “këmbimit të pabarabartë”, ku vlera reale e prodhimit nuk reflektohet në të ardhurat që kthehen te prodhuesi. Në vend që resurset minerare të shndërrohen në kapital zhvillimor për Kosovën, ato përdoren si garanci materiale për marrëveshje të jashtme, shpesh me çmime të disfavorshme, çka redukton kapacitetin për investime lokale dhe e forcon varësinë ekonomike. Në afatgjatë, kjo e konsolidon një strukturë ku Kosova mbetet furnizuese e lëndës së parë dhe e metaleve, ndërsa mekanizmat e përfitimit dhe të akumulimit financiar kontrollohen jashtë saj.

Prandaj, këto marrëveshje nuk mund të lexohen vetëm si dokumente teknike të tregtisë ndërkombëtare. Ato duhet të kuptohen si pjesë e një politike më të gjerë të organizimit të ekonomisë federale, ku pasuritë strategjike të Kosovës mobilizoheshin për interesa që tejkalonin zhvillimin e saj. Duke e detyruar “Trepçën” të eksportojë sasi të mëdha metalesh me çmime nën treg, Jugosllavia praktikisht e shndërronte një nga asetet më të rëndësishme ekonomike të Kosovës në instrument të politikës së saj ekonomike dhe të jashtme—duke prodhuar një efekt të drejtpërdrejtë: zbehjen e mundësive për akumulim vendor, zvogëlimin e të ardhurave potenciale dhe thellimin e varësisë strukturore të Kosovës në raport me qendrën federale të vendimmarrjes.

Nga tërësia e argumenteve të paraqitura më sipër del qartë se raporti i Jugosllavisë ndaj “Trepçës” dhe, në përgjithësi, ndaj ekonomisë së Kosovës nuk kufizohej vetëm në shfrytëzimin e drejtpërdrejtë të burimeve natyrore. Përkundrazi, krahas eksploatimit të lëndëve të para, ndërtohej edhe një arkitekturë më e gjerë mekanizmash përfitimi, përmes së cilës kontrolli ekonomik shndërrohej në instrument dominimi dhe varësie strukturore. Në këtë kuptim, shfrytëzimi nuk ishte vetëm i natyrës prodhuese (nxjerrje e mineraleve, përpunim i pjesshëm, furnizim me lëndë të parë), por edhe i natyrës institucionale e tregtare, përcaktimi i kanaleve të tregtisë, i çmimeve, i destinacioneve të eksporteve dhe i kufizimeve të vendosura mbi produktet që Kosova mund të shiste jashtë.

Një nga format më domethënëse të kësaj politike ishte eksportimi i lëndëve të para nga Kosova përmes aranzhmaneve tregtare ndër-shtetërore. Në pamje të parë, këto aranzhmane mund të duken si marrëveshje “normale” të diplomacisë ekonomike, por në realitet ato shërbenin si një mekanizëm i përshtatur për të kanalizuar pasuritë kosovare drejt tregjeve dhe interesave të përcaktuara nga qendra federale. Kjo do të thotë se Kosova nuk vepronte si subjekt ekonomik i lirë që zgjedh vetë partnerët, negocion kushtet dhe mbron interesat e veta, por si hapësirë furnizuese, e integruar në një sistem ku vendimmarrja kryesore bëhej jashtë saj. Prandaj, këto eksportime të ndërmjetësuara nuk ishin thjesht rrugë të tregtisë, por një nga shumë mënyrat përmes të cilave realizohej eksploatimi serbo-jugosllav i Kosovës, vlera prodhohej në Kosovë, ndërsa kontrolli mbi vlerën-dhe përfitimi real-zhvendosej jashtë saj[9].

Megjithatë, tabloja bëhet edhe më e mprehtë kur vëzhgohet dimensioni tjetër i kësaj politike- ndalimi ose kufizimi i eksportit për ato produkte dhe lëndë të para të Kosovës që ekonomia serbo-jugosllave i konsideronte jetike për vete. Këtu hasim një paradoks të qëllimshëm- Kosova mund të eksportonte atë që i duhej sistemit të aranzhimeve federale dhe ndër-shtetërore, por nuk lejohej të eksportonte atë që do t’i siguronte asaj përfitimin më të drejtpërdrejtë financiar dhe, sidomos, valutën e domosdoshme për zhvillim dhe stabilitet. Për shembull, Kosova nuk kishte liri të eksportonte energjinë elektrike të kombinatit “Kosova”, pavarësisht potencialit që një eksport i tillë do të kishte për gjenerimin e të ardhurave. Po ashtu, xehja e minierës së “Goleshit” nuk kanalizohej drejt tregjeve ku mund të sillte fitim më të madh, por i shkonte tërësisht “Magnohromit” të Kraljevës-pra, një zinxhir furnizimi i brendshëm i projektuar jo sipas leverdisë së Kosovës, por sipas nevojave të industrive të vendosura jashtë saj[10]. Në këtë kategori përfshiheshin edhe produktet e “Ballkanit” të Suharekës e të tjera njësi prodhuese, të cilat operonin në kushte ku dalja në tregjet e jashtme dhe qasja në valutë nuk varej nga kapaciteti i tyre prodhues, por nga kufizimet politike dhe ekonomike të vendosura nga sistemi.

Pasojat e një politike të tillë ishin të parashikueshme dhe të rënda. Duke mos pasur mundësi të siguronin deviza përmes eksportit të lirë, këto kolektive prodhuese filluan të futeshin në një gjendje kritike ekonomiko-financiare. Në ekonomitë industriale, valuta e fituar nga eksporti nuk është luks, ajo është kusht funksional për mbijetesë dhe zgjerim, sepse shumë procese prodhuese varen nga importi i lëndëve të para, i pjesëve të këmbimit, i teknologjisë dhe i shërbimeve të specializuara. Për ndërmarrje si “Ballkani” i Suharekës, mungesa e devizave përkthehej në pamundësi për të importuar inputet bazë të prodhimit, për të siguruar pjesë ndërrimi, për të mirëmbajtur kapacitetet teknike dhe për të mbajtur ritmin e prodhimit. Me kalimin e kohës, kjo krijon një cikël rënës- prodhimi bie, të ardhurat zvogëlohen, borxhet rriten dhe ndërmarrja futet në varësi edhe më të madhe nga qendrat e financimit jashtë Kosovës.

Në të njëjtën kohë, kjo krizë e brendshme financiare e dobësonte edhe aftësinë e ekonomisë së Kosovës për të përballuar detyrimet ndaj botës së jashtme. Nëse njësi prodhuese nuk gjenerojnë valutë, atëherë kthimi i borxheve ndërkombëtare bëhet edhe më i vështirë, sepse shlyerja e tyre kërkon pikërisht të ardhura në valutë të fortë. Kështu, ndalimi i eksportit nuk është vetëm kufizim tregtar, ai shndërrohet në faktor që përshpejton krizën e likuiditetit, i mbyll ndërmarrjet në një rreth vicioz të mungesës së kapitalit dhe i bën ato më të ekspozuara ndaj kontrollit të jashtëm.

Në fund, nga kjo analizë del se eksploatimi i Kosovës në kuadër të sistemit serbo-jugosllav realizohej përmes një politike të dyfishtë: nga njëra anë, lejohej dhe organizohej eksporti i lëndëve të para përmes aranzhmaneve ndër-shtetërore, duke e transferuar vlerën dhe kontrollin jashtë Kosovës[11], nga ana tjetër, bllokohej eksporti i produkteve dhe burimeve strategjike që do t’i mundësonin Kosovës të siguronte valutë dhe të ndërtonte një autonomi relative ekonomike. Kjo qasje e kombinuar prodhoi dobësim sistematik të kolektivave prodhuese, thellim të krizës ekonomiko-financiare dhe varësi të vazhdueshme nga qendrat federale të vendimmarrjes-duke e shndërruar potencialin ekonomik të Kosovës në instrument të funksionimit dhe të përfitimit të një sistemi që nuk e kishte zhvillimin e Kosovës si prioritet.

Vijon