Sabile Basha: Anatomia e krizës dhe demonstratat e 1981-it si artikulim i kërkesave kombëtare (5)
ANATOMIA E KRIZËS DHE DEMONSTRATAT E 1981-it SI ARTIKULIM I KËRKESAVE KOMBËTARE ( 5 )
(Broshura e ilegales: Eksploatimi i egër nën
prangat e rënda kolonialiste, Zëri i Kosovës, Zvicër, 1987)
Shpërndarja sekondare në
Kosovë
“Shpërndarja
sekondare” paraqitet si punimi pasues që, sipas autorit, meriton vëmendje të
veçantë, sepse e zgjeron analizën nga mekanizmat e shpërndarjes që veprojnë në
vetë aktin e prodhimit e të çmimeve (shpërndarja primare), drejt atyre mekanizmave
që funksionojnë pas krijimit fillestar të të ardhurave-pra, në fazën e
rishpërndarjes institucionale. Në këtë optikë, autori argumenton se, ashtu si
shpërndarja primare, edhe shpërndarja sekondare prodhojnë pasoja të pafavorshme
për ekonominë e Kosovës, duke thelluar pabarazitë dhe duke e dobësuar
kapacitetin e saj për zhvillim autonom.
Në
mënyrë më konkrete, autori e vendos theksin te instrumentet tipike të
shpërndarjes sekondare—tatimet, kontributet, obligimet ligjore, si dhe forma të
tjera detyrimesh financiare—të cilat mblidheshin sistematikisht dhe
kanalizoheshin drejt një qendre të vetme fiskale[1].
Këto mekanizma, në parim, mund të justifikohen si mjete për financimin e
shërbimeve publike dhe të interesit të përgjithshëm; mirëpo, sipas autorit, në
praktikën jugosllave ato funksionuan në mënyrë të tillë që prodhuan grumbullim
të konsiderueshëm mjetesh në nivelin federativ, duke krijuar aty rezerva të
mëdha për “nevoja të përgjithshme dhe të përbashkëta”.
Pikërisht
ky formulim “nevoja të përgjithshme dhe të përbashkëta” merr ngarkesë kritike
në leximin e autorit sepse pyetja që nënkuptohet është se sa “të përbashkëta”
ishin realisht këto nevoja, kush i përcaktonte prioritetet dhe, mbi të gjitha,
si shpërndaheshin më pas këto mjete. Nëse mjetet mblidhen në mënyrë të
centralizuar, por rikthehen në mënyrë të pabarabartë, atëherë shpërndarja
sekondare nuk mbetet instrument neutral rishpërndarjeje, ajo shndërrohet në
kanal të transferimit të resurseve nga ekonomitë më të dobëta drejt strukturave
më të privilegjuara të federatës[2].
Në këtë kuptim, autori e sheh shpërndarjen sekondare si vazhdimësi logjike të
shpërndarjes primare, një fazë tjetër e së njëjtës marrëdhënie asimetrike, ku
mjetet-tashmë përmes sistemit fiskal e ligjor—koncentrohen në nivelin federativ
dhe e lënë ekonominë e Kosovës në pozita të pafavorshme.
Në
vijim të trajtimit të tij, autori e zhvendos vëmendjen nga mekanizmat e
shpërndarjes dhe akumulimit drejt një panorame më të gjerë, ku kriza shfaqet si
gjendje e përgjithshme e sistemit, ai shkruan për krizën ekonomike që, sipas
tij, e kishte kapluar Jugosllavinë në tërësi, por që u ndje me intensitet të
veçantë në Kosovë. Në punimin me titull “Kriza e thellë ekonomike”, autori e
paraqet ekonominë jugosllave si të futur në një krizë të madhe, e cila nuk mund
të lexohet si luhatje e zakonshme ciklike, por si tronditje serioze me pasoja
afatgjata. Në këtë lexim, Kosova del si hapësira më e ekspozuar ndaj goditjeve,
ajo jo vetëm që e përjeton krizën, por e përjeton në formë të përkeqësuar, me
pasoja që autori i cilëson si veçanërisht të rënda dhe madje “të
pariparueshme”.
Një
element qendror i argumentit është se kjo krizë nuk ishte thjesht “ekonomike”
në kuptimin e ngushtë—pra, e reduktueshme në tregues financiarë, prodhim apo
punësim. Përkundrazi, autori thekson se kriza ekonomike shoqërohej dhe
ndërthurej me një krizë politike[3],
duke e kthyer atë në krizë të sistemit si tërësi. Ai e cilëson Jugosllavinë si
një shtet të “formuar artificialisht”, dhe në këtë formulim nënkupton se
brishtësia e ndërtimit politik e bënte më të prekshëm edhe funksionimin
ekonomik: kur legjitimiteti, kohezioni dhe mekanizmat e vendimmarrjes lëkunden,
edhe ekonomia humb aftësinë për koordinim, stabilitet dhe planifikim efektiv.
Kështu, kriza paraqitet si simptomë e dyfishtë: e një ekonomie që po hyn në
mosfunksionim dhe e një rendi politik që po i humb themelet e tij integruese.
Autori
pohon se shenjat e para të krizës ishin të njohura dhe të dallueshme. Ai i
rendit ato si tregues që, të marra së bashku, krijojnë profilin e një krize të
thellë strukturore: falimentime të shumta të organizatave ekonomike, që
sinjalizojnë dobësim të kapaciteteve prodhuese dhe menaxheriale, inflacion i
lartë, që shkatërron vlerën reale të të ardhurave dhe e rrit pasigurinë
ekonomike, borxhe të mëdha, që ngushtojnë hapësirën fiskale e investuese dhe e
vendosin ekonominë në varësi, jo-likuiditet, pra pamundësi qarkullimi normal të
pagesave dhe financimit, zvogëlim i aktivitetit ekonomik, që përkthehet në
prodhim më të ulët dhe rënie të qarkullimit, mosrealizim i planeve, që tregon
se instrumentet e planifikimit nuk po arrinin më ta kontrollonin realitetin,
humbje rekord, që flasin për joefikasitet, keqfunksionim dhe përkeqësim të
bilanceve, papunësi e lartë, e cila e godet drejtpërdrejt strukturën shoqërore,
rritje të dallimeve sociale, si shenjë e polarizimit, ulje e standardit të
jetesës dhe varfërim i masave të gjera popullore[4],
që shënojnë dimensionin human e social të krizës.
Në
këtë renditje, autori synon të tregojë se kriza nuk ishte një dukuri e vetme,
por një grumbullim simptomash që ushqenin njëra-tjetrën- inflacioni dobëson
standardin, papunësia e rrit varfërinë, jo-likuiditeti rrit falimentimet,
humbjet e zvogëlojnë investimin, borxhi e forcon varësinë, e kështu me radhë.
Dhe megjithëse këto fenomene kishin përfshirë gjithë Jugosllavinë, autori
nënvizon se në Kosovë ato shfaqeshin më të theksuara, sepse ekonomia e saj
ishte më e brishtë, me më pak rezerva strukturore për t’i përballuar
tronditjet. Me këtë, Kosova paraqitet jo vetëm si pjesë e një krize federative,
por si vendi ku kriza bëhej më e dukshme, më e ashpër dhe më shkatërruese në
efektet e saj sociale e ekonomike.
Duhet
vënë në pah se prapavija ekonomike e Jugosllavisë gjatë viteve ’80 u
karakterizua nga një përshpejtim i fortë i inflacionit, i cili shërben si
tregues i drejtpërdrejtë i dobësimit strukturor të sistemit financiar dhe të
mekanizmave të menaxhimit ekonomik. Në vitin 1982, inflacioni në Jugosllavi
llogaritej rreth 30%; megjithatë, vetëm pak vite më pas, në korrik të vitit
1986, ai arriti nivelin alarmues prej 98.8%.[5]
Ky ndryshim drastik nuk mund të shihet thjesht si një rritje numerike e çmimeve,
ai sinjalizon rënien e besimit në monedhë, prishjen graduale të ekuilibrave të
tregut, rritjen e pasigurisë për familjet dhe ndërmarrjet, si dhe shtrëngimin e
mundësive për investim e planifikim afatgjatë.
Një
inflacion i tillë, kur shfaqet në një federatë të ndërtuar mbi ndarje
republikash me interesa ekonomike të ndryshme, prodhon pasoja që shkojnë përtej
ekonomisë së “ngushtë”. Në kontekstin jugosllav, përkeqësimi i situatës
monetare dhe fiskale ndikoi në mënyrë të ndjeshme në marrëdhëniet ndërrepublikane,
u rritën tensionet mbi mënyrën e shpërndarjes së burimeve, mbi përgjegjësitë
për krizën, si dhe mbi politikat e stabilizimit. Në kushte kur çmimet rriteshin
shpejt, ndërsa paga reale dhe kursimet humbnin vlerë, debatet për “kush paguan
koston e krizës” fitonin peshë politike dhe shndërroheshin në burim konfliktesh
institucionale brenda federatës.
Në
këtë sfond të përgjithshëm, gjendja e ekonomisë së Kosovës bëhej edhe më e
rëndë për shkak të barrës së borxheve të mëdha, të cilat, në vend se të shërbenin
si instrument zhvillimi, ktheheshin në faktor kufizues dhe destabilizues.
Obligimet fikse dhe të garantuara ndaj bankave të jashtme, në fund të vitit
1982, arrinin 1.4 miliardë dollarë. Kur këto detyrime llogariteshin sipas
kursit të atëhershëm—400 dinarë për një dollar—rezultonte një peshë prej 560
miliardë dinarësh[6].
Kjo shifër e bën të qartë se borxhi i jashtëm nuk ishte vetëm një angazhim në
valutë, por një presion i drejtpërdrejtë mbi kapacitetin e brendshëm financiar,
mbi bilancet e ndërmarrjeve dhe mbi aftësinë e institucioneve për të siguruar
likuiditet e stabilitet.
Situata
rëndohet edhe më shumë kur vëzhgohet vijimësia e detyrimeve në vitet pasuese.
Në fund të vitit 1987, ekonomia e Kosovës rezultonte t’i kishte borxh Bankës
Popullore të Jugosllavisë 217.1 milion dollarë, që e konvertuar në dinarë
përbënte 86.8 miliardë dinarë. Ky raport tregon dy dimensione problematike: së
pari, varësinë financiare të ekonomisë së Kosovës jo vetëm ndaj kreditorëve
ndërkombëtarë, por edhe ndaj institucioneve monetare federale; së dyti, rritjen
e akumulimit të borxheve në një kohë kur inflacioni dhe paqëndrueshmëria
monetare e bënin shlyerjen reale edhe më të vështirë dhe më të kushtueshme.
Prandaj,
në një bilanc të përgjithshëm, Kosova mbante një barrë borxhi prej rreth 1.6
miliardë dollarësh, e cila, e shprehur në dinarë, arrinte 648.8 miliardë
dinarë. Kjo shifër sintetizon një realitet të rëndë ekonomik, përballë një
inflacioni në rritje të shpejtë dhe një klime politike gjithnjë e më të
tensionuar, ekonomia e Kosovës duhej të menaxhonte njëkohësisht presionin e
brendshëm të çmimeve dhe presionin e jashtëm të shlyerjes së detyrimeve. Në
terma zhvillimorë, një ngarkesë e tillë borxhi kufizon investimet produktive,
ngadalëson modernizimin ekonomik, shton varësinë nga kredia dhe, në fund, e
redukton hapësirën e politikave publike për të ndërhyrë në mënyrë efektive në
përmirësimin e mirëqenies sociale.
Në
këtë kuptim, inflacioni i lartë dhe borxhi i madh nuk janë dy fenomene të
shkëputura, por të ndërthurura: inflacioni e gërryen stabilitetin financiar dhe
e bën ekonominë më të brishtë, ndërkohë borxhi, në kushtet e brishtësisë
monetare, e rrit vulnerabilitetin dhe thellon krizën. Për pasojë, kriza
ekonomike e Jugosllavisë e viteve ’80, e shprehur në këto tregues, ndikoi jo
vetëm në treguesit makroekonomikë, por edhe në marrëdhëniet politike e
institucionale ndërmjet njësive federale, duke e bërë edhe më të vështirë
menaxhimin e kohezionit të brendshëm dhe të stabilitetit shoqëror[7].
Në
këtë kuadër analize, vlen të vihet në dukje edhe një dukuri veçanërisht
problematike për funksionimin dhe perspektivën zhvillimore të ekonomisë së
Kosovës, e lidhur drejtpërdrejt me mënyrën se si organizohej dhe menaxhohej
eksporti. Në parim, eksporti përfaqëson një nga mekanizmat kyç për gjenerimin e
të ardhurave në valutë, për zgjerimin e tregjeve të prodhimit vendor dhe për
rritjen e kapaciteteve konkurruese të një ekonomie. Mirëpo, kur arkitektura
institucionale dhe ndërmarrjet ndërmjetësuese nuk i përkasin hapësirës
ekonomike që prodhon mallin, eksporti humbet një pjesë të madhe të funksionit
të tij zhvillimor, shndërrohet në kanal dalës të vlerës së krijuar, në vend që
të jetë motor i konsolidimit financiar të vendit.
Sipas
njoftimeve të shtypit zyrtar të kohës, struktura e eksportit të Kosovës ishte e
tillë që vetëm rreth 30% e vëllimit të përgjithshëm të eksportit realizohej
përmes firmave eksportuese kosovare, ndërsa pjesa dërrmuese—rreth 70%—kalonte
përmes firmave eksportuese që kishin selitë e tyre jashtë Kosovës. Kjo nuk është
një çështje thjesht e “adresës” së kompanive, por një problem i drejtpërdrejtë
i kontrollit ekonomik dhe i përvetësimit të përfitimeve që rrjedhin nga tregtia
ndërkombëtare. Kur eksporti ndërmjetësohet kryesisht nga subjekte jashtë
Kosovës, atëherë edhe përfitimi financiar, sidomos të ardhurat në valutë
(dollarë, marka, franga etj.), priret të kanalizohet jashtë hapësirës ku është
prodhuar vlera. Në një formulim më të drejtpërdrejtë, mund të thuhet se valuta
e fituar nga puna, lëndët e para dhe kapacitetet prodhuese të Kosovës nuk
rikthehej proporcionalisht në ekonominë vendore, por “derdhej” dhe qarkullonte
në qendra të tjera financiare e administrative.
Pasoja
e kësaj strukture është e shumëfishtë. Së pari, ekonomia e Kosovës dobësohet në
aspektin e akumulimit të brendshëm, firmat vendore humbin mundësinë të
kapitalizojnë fitimet e eksportit, të investojnë në modernizim teknologjik, të
rrisin produktivitetin, si dhe të krijojnë zinxhirë më të plotë të vlerës
brenda territorit. Së dyti, dobësohet kapaciteti i institucioneve vendore për
të ndërtuar politika tregtare dhe financiare efektive, sepse pika e
grumbullimit të valutës dhe e vendimmarrjes mbi të nuk është brenda sistemit
ekonomik të Kosovës. Së treti, krijohet një varësi strukturore nga ndërmjetësuesit
e jashtëm, e cila, përveçse e zvogëlon autonominë ekonomike, i hap rrugë edhe
formave të kontrollit politik mbi mekanizmat financiarë.
Kjo
gjendje bëhet edhe më e rëndë kur merret parasysh dimensioni bankar i çështjes.
Shkrimi nënvizon se, nën ndikimin e politikës serbomadhe brenda “Bankkos”-it,
kjo bankë mbante devizat e saj jashtë Kosovës. Në rrafsh ekonomik, kjo do të
thotë se jo vetëm që të ardhurat valutore nuk kanalizoheshin përmes firmave
vendore, por as sistemi bankar që duhej të shërbente si instrument i
ndërmjetësimit financiar për zhvillimin e Kosovës nuk i mbante këto mjete
brenda ekonomisë lokale. Në praktikë, kjo sjell një lloj “rrjedhjeje” të
dyfishtë: valuta largohet si rezultat i ndërmjetësimit të eksportit dhe,
njëkohësisht, depozitohet e administrohet jashtë Kosovës edhe kur kalon përmes
bankës që formalisht lidhej me hapësirën ekonomike të saj.
Në
planin makroekonomik, efekti i një politike të tillë është dobësimi i
likuiditetit vendor dhe zvogëlimi i aftësisë së Kosovës për të financuar
importet esenciale, për të stabilizuar pagesat e jashtme dhe për të mbështetur
sektorët prodhues me kredi e investime. Me fjalë të tjera, ekonomia vendore
vendoset në një pozicion periferik, prodhon, eksporton, por nuk e administron
plotësisht frytin financiar të kësaj veprimtarie. Kjo krijon një paradoks
zhvillimor, ku aktiviteti ekonomik nuk përkthehet në akumulim lokal, por në
transferim të resurseve drejt qendrave të tjera të vendimmarrjes.
Prandaj,
kjo dukuri nuk duhet parë si një anomali teknike e tregtisë, por si një
shprehje e një raporti të pabarabartë ekonomik dhe institucional. Dominimi i
firmave eksportuese jashtë Kosovës dhe mbajtja e devizave jashtë territorit
përmes mekanizmave bankarë përbëjnë indikatorë të një modeli ku qarkullimi i
kapitalit nuk i shërben zhvillimit endogjen të Kosovës, por e kufizon atë, duke
e varur nga struktura të jashtme dhe duke e privuar nga instrumentet bazë të
vetëfinancimit dhe të konsolidimit ekonomik.
Duhet
theksuar se, krahas mekanizmave të brendshëm të kontrollit ekonomik, pushteti
jugosllav aplikonte ndaj Kosovës edhe forma të tjera të ndërhyrjes që, në
thelb, merrnin trajta të qarta kolonizuese në raport me shfrytëzimin e pasurive
natyrore dhe me orientimin e prodhimit strategjik. Një ndër dukuritë më domethënëse
në këtë drejtim lidhet me mënyrën se si Jugosllavia siguronte kredi të
favorshme në plan ndërkombëtar dhe, paralelisht, i shoqëronte ato me
marrëveshje të tilla tregtare që rëndonin drejtpërdrejt mbi ekonominë e
Kosovës—veçanërisht mbi sektorët e saj më të rëndësishëm minerarë e
metalurgjikë. Pra, në vend që kreditë “e volitshme” të shërbenin si instrument
zhvillimi dhe modernizimi i kapaciteteve vendore, ato shndërroheshin në levë
politike e ekonomike për të diktuar kushte të pafavorshme eksporti, duke e
kanalizuar prodhimin e Kosovës në funksion të interesave federale dhe
marrëdhënieve gjeopolitike të Jugosllavisë.
Në
këtë logjikë, një shembull domethënës është marrëveshja e datës 2 nëntor 1972,
e lidhur me Bashkimin Sovjetik, e cila i vendoste ndërmarrjes “Trepça” detyrime
të rënda eksporti, ajo obligohej të eksportonte çdo vit 60.000 ton plumb dhe
35.000 ton zink drejt tregut sovjetik, dhe këtë jo me çmime të përcaktuara nga
dinamika normale e tregut ndërkombëtar, por me çmime dukshëm më të ulëta se ato
të tregut botëror[8].
Ky element—çmimi nën nivelin e tregut—është thelbësor për ta kuptuar karakterin
real të marrëveshjes, nuk kemi të bëjmë thjesht me një kontratë tregtare, por
me një lloj transferimi të vlerës ekonomike, ku diferenca ndërmjet çmimit të
tregut botëror dhe çmimit të marrëveshjes përfaqëson, në praktikë, një humbje
të drejtpërdrejtë për ekonominë që prodhon.
Për
“Trepçën”, dhe rrjedhimisht për Kosovën, kjo nënkuptonte një kufizim të
mundësisë për të kapitalizuar plotësisht pasuritë e veta minerare. Në kushte
normale, një ndërmarrje me prodhim të tillë strategjik do të synonte të
maksimizonte të ardhurat nga eksporti, të siguronte valutë, të investonte në
teknologji, në përpunim më të thellë dhe në diversifikim të prodhimit. Mirëpo,
kur prodhimi i saj lidhet me detyrime të paracaktuara sasiore dhe me çmime të
ulëta, ndërmarrja humb hapësirën e manovrimit ekonomik, nuk mund të zgjedhë
tregjet më të leverdishme, nuk mund të negociojë sipas kushteve më të mira dhe
nuk e ka në dorë të konvertojë avantazhin e burimeve natyrore në rritje të
qëndrueshme zhvillimore.
Situata
bëhet edhe më e qartë kur shihet se skema e marrëveshjeve të tilla nuk
kufizohej vetëm në Bashkimin Sovjetik. Me marrëveshje të ngjashme, “Trepça”
ishte e detyruar të eksportonte çdo vit në Çekosllovaki një portofol të gjerë
të metaleve dhe mineraleve të çmuara: 6.125 ton plumb, 4.025 ton zink, 16 ton
kadmium, si dhe 5.8 ton argjend[9].
Këto shifra, të marra së bashku, tregojnë se nuk kemi të bëjmë me transaksione
sporadike, por me një orientim sistematik të prodhimit drejt tregjeve të
caktuara politikisht, ku Kosovën e vendosnin në rolin e furnizuesit të detyruar
me lëndë të para dhe metale strategjike.
Në
një analizë më të gjerë, një praktikë e tillë përbën shenjë tipike të një modeli
ekonomik periferik, territori prodhues shërben si burim i lëndëve të para dhe i
mineraleve, ndërsa qendrat vendimmarrëse përcaktojnë se ku shiten, me çfarë
kushtesh shiten dhe kush përfiton nga diferenca e çmimit. Për më tepër, duke
qenë se marrëveshjet lidhen në kuadër të politikave të jashtme të federatës,
ekonomia e Kosovës bëhet pjesë e “kostos” së diplomacisë ekonomike jugosllave.
Kosova kontribuon me pasuri konkrete (plumb, zink, kadmium, argjend), ndërsa
përfitimi politik ose financiar i marrëveshjes (p.sh. kreditë e favorshme)
menaxhohet në nivel federal, jo domosdoshmërisht në dobi të Kosovës[10].
Nga
këndvështrimi i ekonomisë politike, kjo i ngjan një forme të “këmbimit të
pabarabartë”, ku vlera reale e prodhimit nuk reflektohet në të ardhurat që
kthehen te prodhuesi. Në vend që resurset minerare të shndërrohen në kapital
zhvillimor për Kosovën, ato përdoren si garanci materiale për marrëveshje të
jashtme, shpesh me çmime të disfavorshme, çka redukton kapacitetin për
investime lokale dhe e forcon varësinë ekonomike. Në afatgjatë, kjo e
konsolidon një strukturë ku Kosova mbetet furnizuese e lëndës së parë dhe e
metaleve, ndërsa mekanizmat e përfitimit dhe të akumulimit financiar
kontrollohen jashtë saj.
Prandaj,
këto marrëveshje nuk mund të lexohen vetëm si dokumente teknike të tregtisë
ndërkombëtare. Ato duhet të kuptohen si pjesë e një politike më të gjerë të
organizimit të ekonomisë federale, ku pasuritë strategjike të Kosovës
mobilizoheshin për interesa që tejkalonin zhvillimin e saj. Duke e detyruar
“Trepçën” të eksportojë sasi të mëdha metalesh me çmime nën treg, Jugosllavia
praktikisht e shndërronte një nga asetet më të rëndësishme ekonomike të Kosovës
në instrument të politikës së saj ekonomike dhe të jashtme—duke prodhuar një
efekt të drejtpërdrejtë, zbehjen e mundësive për akumulim vendor, zvogëlimin e
të ardhurave potenciale dhe thellimin e varësisë strukturore të Kosovës në
raport me qendrën federale të vendimmarrjes.
Nga
tërësia e argumenteve të paraqitura më sipër del qartë se raporti i Jugosllavisë
ndaj “Trepçës” dhe, në përgjithësi, ndaj ekonomisë së Kosovës nuk kufizohej
vetëm në shfrytëzimin e drejtpërdrejtë të burimeve natyrore. Përkundrazi,
krahas eksploatimit të lëndëve të para, ndërtohej edhe një arkitekturë më e
gjerë mekanizmash përfitimi, përmes së cilës kontrolli ekonomik shndërrohej në
instrument dominimi dhe varësie strukturore. Në këtë kuptim, shfrytëzimi nuk
ishte vetëm i natyrës prodhuese (nxjerrje e mineraleve, përpunim i pjesshëm,
furnizim me lëndë të parë), por edhe i natyrës institucionale e tregtare,
përcaktimi i kanaleve të tregtisë, i çmimeve, i destinacioneve të eksporteve
dhe i kufizimeve të vendosura mbi produktet që Kosova mund të shiste jashtë.
Një
nga format më domethënëse të kësaj politike ishte eksportimi i lëndëve të para
nga Kosova përmes aranzhmaneve tregtare ndër-shtetërore. Në pamje të parë, këto
aranzhmane mund të duken si marrëveshje “normale” të diplomacisë ekonomike, por
në realitet ato shërbenin si një mekanizëm i përshtatur për të kanalizuar pasuritë
kosovare drejt tregjeve dhe interesave të përcaktuara nga qendra federale. Kjo
do të thotë se Kosova nuk vepronte si subjekt ekonomik i lirë që zgjedh vetë
partnerët, negocion kushtet dhe mbron interesat e veta, por si hapësirë
furnizuese, e integruar në një sistem ku vendimmarrja kryesore bëhej jashtë
saj. Prandaj, këto eksportime të ndërmjetësuara nuk ishin thjesht rrugë të
tregtisë, por një nga shumë mënyrat përmes të cilave realizohej eksploatimi
serbo-jugosllav i Kosovës: vlera prodhohej në Kosovë, ndërsa kontrolli mbi
vlerën-dhe përfitimi real-zhvendosej jashtë saj[11].
Megjithatë,
tabloja bëhet edhe më e mprehtë kur vëzhgohet dimensioni tjetër i kësaj
politike: ndalimi ose kufizimi i eksportit për ato produkte dhe lëndë të para
të Kosovës që ekonomia serbo-jugosllave i konsideronte jetike për vete. Këtu
hasim një paradoks të qëllimshëm: Kosova mund të eksportonte atë që i duhej
sistemit të aranzhimeve federale dhe ndër-shtetërore, por nuk lejohej të
eksportonte atë që do t’i siguronte asaj përfitimin më të drejtpërdrejtë
financiar dhe, sidomos, valutën e domosdoshme për zhvillim dhe stabilitet. Për
shembull, Kosova nuk kishte liri të eksportonte energjinë elektrike të
kombinatit “Kosova”, pavarësisht potencialit që një eksport i tillë do të
kishte për gjenerimin e të ardhurave. Po ashtu, xehja e minierës së “Goleshit”
nuk kanalizohej drejt tregjeve ku mund të sillte fitim më të madh, por i
shkonte tërësisht “Magnohromit” të Kraljevës—pra, një zinxhir furnizimi i
brendshëm i projektuar jo sipas leverdisë së Kosovës, por sipas nevojave të
industrive të vendosura jashtë saj[12].
Në këtë kategori përfshiheshin edhe produktet e “Ballkanit” të Suharekës e të
tjera njësi prodhuese, të cilat operonin në kushte ku dalja në tregjet e
jashtme dhe qasja në valutë nuk varej nga kapaciteti i tyre prodhues, por nga
kufizimet politike dhe ekonomike të vendosura nga sistemi.
Pasojat
e një politike të tillë ishin të parashikueshme dhe të rënda. Duke mos pasur
mundësi të siguronin deviza përmes eksportit të lirë, këto kolektive prodhuese
filluan të futeshin në një gjendje kritike ekonomiko-financiare. Në ekonomitë
industriale, valuta e fituar nga eksporti nuk është luks, ajo është kusht
funksional për mbijetesë dhe zgjerim, sepse shumë procese prodhuese varen nga
importi i lëndëve të para, i pjesëve të këmbimit, i teknologjisë dhe i
shërbimeve të specializuara. Për ndërmarrje si “Ballkani” i Suharekës, mungesa
e devizave përkthehej në pamundësi për të importuar inputet bazë të prodhimit,
për të siguruar pjesë ndërrimi, për të mirëmbajtur kapacitetet teknike dhe për
të mbajtur ritmin e prodhimit. Me kalimin e kohës, kjo krijon një cikël rënës:
prodhimi bie, të ardhurat zvogëlohen, borxhet rriten dhe ndërmarrja futet në
varësi edhe më të madhe nga qendrat e financimit jashtë Kosovës.
Në
të njëjtën kohë, kjo krizë e brendshme financiare e dobësonte edhe aftësinë e
ekonomisë së Kosovës për të përballuar detyrimet ndaj botës së jashtme. Nëse
njësit prodhuese nuk gjenerojnë valutë, atëherë kthimi i borxheve ndërkombëtare
bëhet edhe më i vështirë, sepse shlyerja e tyre kërkon pikërisht të ardhura në
valutë të fortë. Kështu, ndalimi i eksportit nuk është vetëm kufizim tregtar,
ai shndërrohet në faktor që përshpejton krizën e likuiditetit, i mbyll
ndërmarrjet në një rreth vicioz të mungesës së kapitalit dhe i bën ato më të
ekspozuara ndaj kontrollit të jashtëm.
Në
përmbledhje, nga kjo analizë del se eksploatimi i Kosovës në kuadër të sistemit
serbo-jugosllav realizohej përmes një politike të dyfishtë: nga njëra anë,
lejohej dhe organizohej eksporti i lëndëve të para përmes aranzhmaneve
ndër-shtetërore, duke e transferuar vlerën dhe kontrollin jashtë Kosovës[13],
nga ana tjetër, bllokohej eksporti i produkteve dhe burimeve strategjike që do
t’i mundësonin Kosovës të siguronte valutë dhe të ndërtonte një autonomi
relative ekonomike. Kjo qasje e kombinuar prodhoi dobësim sistematik të
kolektivave prodhuese, thellim të krizës ekonomiko-financiare dhe varësi të
vazhdueshme nga qendrat federale të vendimmarrjes—duke e shndërruar potencialin
ekonomik të Kosovës në instrument të funksionimit dhe të përfitimit të një
sistemi që nuk e kishte zhvillimin e Kosovës si prioritet.
Vijon
