Pilo Zyba: Gozhda e fundit

PILO ZYBA

GOZHDA E FUNDIT

-Tregim-

Mbi qytetin e Pejës binte një dritë e zbehtë mbrëmjeje, e përzier me hijet e maleve dhe heshtjen e rëndë të gurëve shekullorë. Atje, në prehrin e kodrave që kishin parë perandori të ngriheshin e të rrëzoheshin, qëndronte manastiri i vjetër — një trup guri me plagë historie mbi supe.

Dikur kishte qenë kishë katolike shqiptare. Muret e saj kishin dëgjuar lutje në gjuhën e këtyre trojeve, kishin parë kalorës mesjetarë të përkulnin kokën përpara altarit dhe, sipas gojëdhënës, vetë Skënderbeu kishte vendosur kurorë aty, nën dritën e qirinjve dhe hijen e kryqit.

Por historia, si gjithmonë, nuk i lë gjërat të qeta.

Pas pushtimeve dhe rrjedhave të gjata të shekujve, manastiri kishte ndërruar fytyrë. Kryqet ishin zmadhuar. Mbishkrimet ishin zëvendësuar. Gjuha e gurëve ishte detyruar të heshtte. Dhe mbi atë heshtje ishte vendosur një emër tjetër, një flamur tjetër, një kujtesë tjetër.

Serbët e quanin pronë të tyre.

Kosova tashmë ishte shtet më vete, por manastiri qëndronte si një gozhdë e ngulur në trungun e historisë — gozhdë që nuk hiqej dot as me kohë, as me luftë.

Natën, kryqet e mëdhenj fosforeshentë ndriçonin mbi kodër si sy të ftohtë ujqish. Dukeshin nga larg, sikur donin t’u thoshin njerëzve:

“Ne jemi ende këtu.”

Por toka poshtë tyre ruante një kujtesë tjetër.

Një kujtesë që nuk shkruhej në urdhra shtetesh e as në dekretet e pushtuesve, por në gurë, në varre, në gjuhën e këngëve dhe në heshtjen e brezave.

Në atë manastir jetonin tre murgj. Tre burra që nuk i bashkonte besimi, por frika.

Frika nga njëri-tjetri. Frika nga e kaluara. Frika nga sekretet që secili mbante si thikë nën raso.

I pari ishte Zllatko Kopiliçi.

Një burrë i gjatë, me mjekër të ashpër dhe sy të ngrirë si dimrat sllavë. Mosha i kishte rënduar shpatullat, por jo ambicien. Në fytyrën e tij kishte diçka të grisur, sikur jeta t’ia kishte hequr lëkurën me thonj.

I lindur nga një lidhje e fshehtë mes një gruaje serbe dhe një agjenti rus, ai kishte hyrë në jetë si turp dhe kishte mbijetuar si heshtje.

Për të zhdukur gjurmët e skandalit, i ati kishte bërë dy gjëra:

ia kishte prerë trashëgiminë e gjakut dhe ia kishte mbyllur jetën brenda mureve të fesë.

Që atëherë, Kopiliçi kishte jetuar mes ikonave, por pa besuar kurrë në shenjtorë.

I dyti ishte Svjesto Qorroviçi.

Një sy i vetëm i rrinte mbi fytyrë si një dritare e mbijetuar pas zjarrit. Dikur kishte qenë fëmijë i bukur dhe tepër inteligjent. Por një ditë kishte parë atë që nuk duhej parë: nënën e tij në shtratin e sekretarit të partisë.

Që nga ajo ditë, jeta e tij ishte bërë një sy i nxjerrë dhunshëm nga fytyra e pafajësisë.

Ai shikonte pak, por dyshonte shumë.

I treti ishte Sovjet Hajvanoviçi.

I gjatë, i zbehtë dhe me një fytyrë ku budallallëku dhe dinakëria dukeshin sikur ziheshin çdo ditë për të mbajtur fronin.

Ai ishte rritur mes kuajve dhe gomarëve në fermën e gjyshit. Por fati i tij kishte ndryshuar ditën kur një kalë e kishte goditur me shqelm në ballë.

Që nga ajo kohë, diçka në mendjen e tij ishte këputur përgjithmonë.

Kur u zgjua pas muajsh pa ndjenja, përsëriste vetëm një fjalë:

“Hajvani… hajvani…” Dhe kështu mbiemri i familjes u kthye në mallkim.

Tani të tre jetonin në manastirin e Pejës si tre korba mbi një kambanë të vjetër.

Asnjëri nuk i besonte tjetrit. Asnjëri nuk besonte plotësisht te Zoti. Por të tre besonin te frika.

Dhe frika kishte ardhur përsëri atë të premte të zezë.

Ishte mbrëmje e rëndë, me qiell të ulët dhe erë që fërshëllente mes pishave. Në oborrin e manastirit qëndronte mikrobuzi i zi, i larë dhe gati për rrugë.

Perdet ishin mbyllur.

Dyert e manastirit u kyçën ngadalë, sikur vetë guri nuk donte t’i linte të largoheshin.

Mbi portën e rëndë prej druri, era tundte një kambanë të vogël të ndryshkur.

Tingulli i saj dilte i mekur, si zëri i dikujt që kërkon të flasë pas shumë shekujsh heshtjeje.

Tre murgjtë u ngjitën shkallëve dhe hynë në dhomën e igumenit. Brenda mbretëronte heshtja. Një heshtje që kishte peshë.

Kopiliçi hapi librin e madh të shënimeve. Fletët u dëgjuan si krahë lakuriqësh nate.

— Tani duhet të vendosim… — tha ai me zë të ulët. — Kush do të niset me dërgesën?

Askush nuk foli.

Hajvanoviçi fshiu djersët me mëngën e rasos.

Qorroviçi shikonte me syrin e tij të vetëm, herë njërin, herë tjetrin, si një ujk plak që nuhat kurthin.

Ata e dinin se çfarë transportonin. Dëshmi që duheshin zhdukur nga toka ku kishin lindur. Gjithçka duhej çuar në Leskovac. Gjithçka duhej të humbiste gjurmët. Sepse historia e vërtetë ishte armiku më i madh i gënjeshtrës. Por rrugët e natës nuk falin. Sidomos kur historia vendos të hakmerret.

Rruga zgjatej përmes luginave të errëta si një gjarpër i zi që humbiste mes maleve. Mikrobuzi lëvizte ngadalë, me dritat që prisnin terrin dhe me kryqet fosforeshente anash që ndriçonin si plagë nate. Brenda nuk fliste askush.Vetëm zhurma e motorit dhe frymëmarrjet e rënda mbushnin hapësirën.

Kopiliçi mbante timonin fort, sikur donte të shtrëngonte vetë fatin me duar. Mjekra i dridhej lehtë sa herë makina futej nëpër kthesa.

Qorroviçi rrinte gjysmë i mbështetur në sedilje, por syri i tij i vetëm nuk pushonte së lëvizuri. Ai shikonte errësirën jashtë sikur priste që nga pylli të dilte dikush. Ndërsa Hajvanoviçi pinte herë pas here nga shishja e rakisë, me duar që i dridheshin.

Mali kishte heshtjen e tij. Një heshtje që nuk ngjante me paqen, por me pritën.

Diku larg dëgjohej uji i një ujvare. Herë pas here frynte era dhe degët përplaseshin mbi çatinë e makinës si gishta të vdekurish.

Pas mesnate ndaluan pranë një burimi. Zbritën pa folur. Uji binte nga shkëmbi i ftohtë dhe shkëlqente nën dritën e zbehtë të hënës.

Kopiliçi mbushi grushtet me ujë dhe lau fytyrën. Për një çast iu duk sikur po pastronte mëkatet, por kur ngriti kokën, pa hijen e vet në ujë dhe u step. Hijet nuk pastrohen.

Hajvanoviçi ndezi një cigare dhe hodhi sytë nga pylli.

— Nuk më pëlqen kjo rrugë… — murmuriti.

— Rrugët nuk janë bërë për t’u pëlqyer — ia ktheu Kopiliçi. — Janë bërë për t’u kaluar.

Qorroviçi qeshi thatë.

— Po disa rrugë të çojnë drejt greminës.

Askush nuk foli më. U nisën përsëri. Sa më shumë hynin nëpër male, aq më shumë nata dukej sikur afrohej mbi ta. Diku në rrugë u shfaq një korb i madh. I zi. Mbi trupin e një kafshe të shtypur.

Ai ngriti kokën drejt dritave të makinës, por nuk lëvizi.

Hajvanoviçi bëri kryqin menjëherë.

— Korbët nuk dalin kot natën…

— Mos fol si plakë — tha Kopiliçi, por zëri nuk i doli i sigurt.

Makina kaloi pranë korbit dhe për një çast të tre kthyen kokën pas.

Korbi vazhdonte t’i shikonte. Si roje e vdekjes.

Më tej u dëgjua krisma e një pushke. Të tre u drodhën.

Qorroviçi frenoi fort. Makina rrëshqiti pak mbi asfaltin e lagësht.

— Na kanë ndjekur… — tha Hajvanoviçi me buzë që i dridheshin.

— Askush nuk di gjë — u përpoq të fliste qetë Kopiliçi, por djersa i kishte mbuluar ballin.

Pastaj nga errësira doli një ujk. Një ujk i madh, me qime gri dhe gjak mbi shpinë. Ai kaloi rrugën me një kërcim të rëndë dhe humbi në pyll.

— E qëlluan… — tha Qorroviçi.

Kopiliçi shtrëngoi nofullat.

— Stanet kanë zot tani.

Fjalët mbetën pezull në makinë si një mallkim.

Sepse secili prej tyre e kuptoi se nuk flitej më për ujkun. Po flitej për ta. Rruga vazhdoi. Nata po mbaronte. Në horizont po zbardhte një dritë e ftohtë mëngjesi.

Hajvanoviçi mori timonin për të zbritur qafën e malit. Duart i kishte të lodhura, por nuk donte ta tregonte. Dy të tjerët dremisnin. Vetëm motori gumëzhinte. Kthesat bëheshin gjithnjë e më të ngushta. Poshtë hapej humnera. Lart rrinin shkëmbinjtë si fytyra gjigantësh. Dhe pikërisht aty ndodhi.

Nga një ferrë anash rrugës u hodh papritur një dhelpër. Sytë i ndritën në dritat e makinës. Hajvanoviçi bërtiti dhe rrotulloi timonin. Mikrobuzi humbi drejtimin.

Një përplasje metalike shpërtheu në ajër. Makina goditi hekurat mbrojtëse. Për një çast u duk sikur u ndal mbi boshllëk. Pastaj humnera i hapi krahët. Makina u rrotullua një herë…dy herë…tre herë…

Britmat u përzien me zhurmën e hekurave. Xhamat shpërthyen si akull. Dhe pastaj…heshtje.Vetëm era frynte nëpër humnerë.

Kur makina e parë mbërriti aty pranë, agimi kishte nisur të zbardhte malin. Shoferi zbriti i tmerruar.

Poshtë, mes ferrave dhe gurëve, dukej mikrobuzi i zi i manastirit.

Ai mori menjëherë policinë.

— Te qafa e Grishtës… makina e manastirit ka rënë në greminë…

Brenda pak minutash mbërritën policia, ambulanca dhe banorë të zonës. Askush nuk fliste shumë.Vetëm shikonin.

Zbritja drejt humnerës ishte e vështirë. Kur arritën poshtë, panë trupat. Tre murgjit kishin vdekur.

Sytë u kishin ende hapur. Në fytyrat e tyre kishte mbetur ajo frikë që i kishte ndjekur gjithë jetën. Frika nuk i kishte lënë as në çastin e fundit.

Policët nisën kontrollin e mjetit. Njëri prej tyre hapi derën e pasme. Dhe mbeti pa frymë. Brenda nuk kishte ushqime. As mjete kishe. As ilaçe. As rroba. Ishte mbushur me arka druri. Me ikona. Me kryqe të vjetër. Me dorëshkrime. Me objekte arkeologjike. Me copëza historie të nxjerra nga trojet e Kosovës. Dëshmi të vjetra shqiptare. Gjurmë që dikush kishte dashur t’i zhdukte.

Polici preku një ikonë të lashtë ku dukej një mbishkrim i vjetër në shqip. Për një çast heshti. Sikur po dëgjonte zërin e shekujve.

Një erë e lehtë mëngjesi fryu mbi humnerë. Dhe për herë të parë pas shumë kohësh, dukej sikur vetë mali po merrte frymë i çliruar.

Lajmi shpërtheu shpejt.

Televizionet mbërritën.

Kamerat filmuan humnerën.

Populli nisi të fliste. Dhe bashkë me lajmin doli në dritë edhe e vërteta.

Historia po vidhej. Prej vitesh. Natën. Në heshtje. Nën hijen e kryqeve dhe rasove të zeza.

Por historia ka një ligj të vetin.

Ajo mund të plagoset. Mund të mbulohet për një kohë. Mund të burgoset nëpër manastire e arkiva. Por nuk vdes. Sepse toka i njeh bijtë e saj. Dhe gurët flasin, edhe kur njerëzit heshtin.