Lekë Mrijaj: Këndvështrim analitik-letrar mbi librin “Rruga, e Vërteta dhe Jeta” në përkthimin shqip të Don Fran Sopit

47m më parë

Këndvështrim analitik-letrar mbi librin “Rruga, e Vërteta dhe Jeta” në përkthimin shqip të Don Fran Sopit

Shkruan: Lekë Mrijaj

Libri “Rruga, e Vërteta dhe Jeta” i autorit Marijan Radanovic, i përkthyer nga kroatishtja në gjuhën shqipe nga Don Fran Sopi, është një vepër me peshë të veçantë në fushën e formimit fetar, katekistik, moral dhe shpirtëror. Libri në fjalë nuk mund të lexohet thjeshtë si një tekst mësimor, as vetëm si një doracak i të vërtetave themelore të fesë së krishterë. Përkundrazi, kjo vepër paraqitet si një udhërrëfyes i brendshëm, si një hartë shpirtërore që e orienton njeriun drejt kuptimit të jetës, drejt njohjes së vetvetes dhe drejt takimit personal me Hyjin.

Që në titull, libri mbart një ngarkesë të fortë teologjike, shpirtërore dhe letrare. Shprehja “Rruga, e Vërteta dhe Jeta” e vendos menjëherë lexuesin përballë figurës qendrore të krishterimit-Jezu Krishtit. Këtu nuk kemi të bëjmë vetëm me një formulim të njohur ungjillor, por me boshtin e tërë veprës. Krishti paraqitet si rruga që i jep drejtim hapave të njeriut, si e vërteta që e çliron mendjen nga errësira e paqartësisë dhe si jeta që e mbush ekzistencën njerëzore me kuptim, hir dhe shpresë.

Në këtë këndvështrim, libri fiton një dimension të dyfishtë: nga njëra anë është vepër katekistike, sepse shpjegon themelet e fesë; nga ana tjetër është vepër formuese dhe edukative, sepse e ndihmon lexuesin të mos mbetet vetëm në nivelin e njohjes, por të kalojë drejt përvetësimit të brendshëm të besimit. Autori nuk synon vetëm ta informojë lexuesin për Hyjin, Kishën, sakramentet dhe moralin e krishterë; ai synon ta formojë atë, ta zgjojë, ta udhëheqë dhe ta ndihmojë të ndërtojë një vetëdije më të pjekur fetare e njerëzore.

Nga pikëpamja letrare, vepra dallohet për qartësinë e saj. Gjuha nuk është e rënduar nga abstraksione të panevojshme dhe as nga një terminologji e ftohtë akademike. Ajo ruan një thjeshtësi të ndershme, një qetësi pedagogjike dhe një ritëm të përshtatshëm për lexuesin e ri, veçanërisht për gjimnazistët dhe për ata që janë në fazën e parë të formimit më të ndërgjegjshëm fetar. Kjo thjeshtësi nuk është varfëri mendimi, por shenjë e një metode të kujdesshme: të thuhet qartë ajo që është e thellë dhe të bëhet e afërt ajo që, në pamje të parë, mund të duket e largët.

Një nga meritat kryesore të veprës është se feja nuk paraqitet si barrë, si frikë apo si një sistem i thatë urdhërimesh. Ajo paraqitet si dritë. Nëpër faqet e librit, besimi shfaqet si hapësirë lirie të brendshme, si rrugë edukimi dhe si forcë që e ndihmon njeriun ta kuptojë më mirë vetveten, tjetrin dhe botën. Kjo është shumë e rëndësishme për të rinjtë, sepse ata shpesh gjenden përballë dilemave të shumta: identitetit, lirisë, së mirës dhe së keqes, suksesit, dashurisë, përgjegjësisë, fajit, faljes dhe kuptimit të jetës.

Libri i afrohet këtyre pyetjeve jo me ton moralizues, por me një ndjeshmëri baritore dhe edukative. Ai nuk e gjykon të riun për pyetjet e tij, por e merr për dore dhe e udhëheq drejt përgjigjeve. Në këtë pikë, vepra ka një vlerë të madhe psikologjike dhe njerëzore, sepse e pranon se njeriu rritet përmes kërkimit, përmes dyshimit të ndershëm, përmes përballjes me veten dhe përmes nevojës për një dritë më të madhe se vetja.

Në qendër të librit qëndron dinjiteti i njeriut. Njeriu nuk paraqitet si një qenie e rastësishme, e hedhur në botë pa kuptim, por si krijesë e dashur nga Hyji, e pajisur me vlerë, ndërgjegje dhe thirrje. Ky vizion është themelor për edukimin e të rinjve. Në një kohë kur shumë të rinj preken nga pasiguria, vetmia, kriza e vetëbesimit, ndikimi i rrjeteve sociale dhe presioni i krahasimit me të tjerët, mesazhi i librit është shërues: njeriu ka vlerë, sepse burimi i vlerës së tij nuk është fama, suksesi apo pamja e jashtme, por Hyji që e ka krijuar me dashuri.Po aq i rëndësishëm është trajtimi i mëkatit dhe i dobësisë njerëzore.

Libri nuk e fsheh realitetin e mëkatit, por nuk e paraqet atë si fund të historisë së njeriut. Mëkati shfaqet si plagë, si largim, si çrregullim i brendshëm, por mbi të vendoset drita e mëshirës. Fjala e fundit nuk i përket rënies, por ngritjes; nuk i përket fajit, por faljes; nuk i përket humbjes, por shëlbimit. Kjo e bën librin veçanërisht të përshtatshëm për të rinjtë, të cilët në rrugën e rritjes përballen me gabime, tundime, pasiguri dhe ndjenja faji. Mesazhi është i qartë: njeriu mund të rifillojë gjithmonë kur kthehet me sinqeritet te Hyji.

Nga ana katekistike, vepra është shumë e dobishme, sepse ofron një strukturë të rregullt të të vërtetave të fesë. Ajo trajton Hyjin si Krijues dhe Atë, Zbulesën Hyjnore, Shkrimin e Shenjtë, Jezu Krishtin si Shëlbues, Kishën si bashkësi të popullit të Hyjit, sakramentet si shenja të hirit dhe moralin e krishterë si mënyrë jete. Këto tema nuk qëndrojnë të shkëputura nga njëra-tjetra, por ndërtojnë një trup të vetëm mendimi dhe besimi. Lexuesi nuk merr copa të shpërndara njohurish, por një vizion të lidhur, ku doktrina, jeta dhe përvoja shpirtërore ndërthuren natyrshëm.

Një vend të veçantë zë kuptimi i Kishës. Për shumë të rinj, Kisha mund të duket ndonjëherë si një institucion i largët, si një hapësirë ritesh apo si një traditë e trashëguar familjare. Por libri ndihmon për ta kuptuar Kishën si bashkësi të gjallë, si familje shpirtërore, si vend ku njeriu dëgjon Fjalën, ushqehet me sakramente dhe nuk ecën i vetëm në udhën e besimit. Kjo qasje është shumë e rëndësishme, sepse e zhvendos kuptimin e Kishës nga formaliteti i jashtëm drejt përkatësisë së brendshme.

Edhe sakramentet paraqiten me një qartësi të veçantë. Ato nuk janë thjesht ceremoni, zakone apo rite të trashëguara, por takime reale me hirin e Hyjit. Përmes tyre, njeriu preket nga dashuria e Hyjit në mënyrë konkrete. Pagëzimi, rrëfimi, kungimi dhe sakramentet e tjera nuk shfaqen si episode të ndara të jetës fetare, por si burime që e ushqejnë, e pastrojnë dhe e forcojnë jetën shpirtërore. Kjo është një nga pikat më të rëndësishme të librit për formimin e besimtarëve dhe të katekistëve.

Dimensioni moral i veprës është po ashtu i thellë. Libri e bën të qartë se të jesh i krishterë nuk do të thotë vetëm të njohësh disa të vërteta, por të jetosh në përputhje me to. Besimi duhet të shihet në zgjedhje, në fjalë, në sjellje, në marrëdhënie, në ndershmëri, në dashuri dhe në përgjegjësi. Morali i krishterë nuk paraqitet si mohim i gëzimit, por si rrugë drejt lirisë së vërtetë. Liria nuk është të bësh gjithçka që dëshiron, por të jesh i aftë të zgjedhësh të mirën, të drejtën dhe të vërtetën.

Në këtë drejtim, vepra ka një vlerë të madhe edukative. Ajo mund të ndihmojë të rinjtë të ndërtojnë karakterin, të dallojnë të mirën nga e keqja, të formojnë ndërgjegjen dhe të kuptojnë se jeta nuk është vetëm një grumbull dëshirash të çastit, por një thirrje për pjekuri, përgjegjësi dhe dashuri. Libri u mëson të rinjve katolik se njeriu nuk bëhet i madh vetëm duke fituar njohuri, por duke u bërë i mirë, i drejtë dhe i aftë për të dashur.

Një meritë e veçantë i takon përkthimit shqip të Don Fran Sopit. Përkthimi nuk është vetëm një veprim gjuhësor; është edhe një shërbim kulturor, baritor dhe shpirtëror. Të përkthesh një vepër fetare do të thotë ta kalosh një përvojë mendimi dhe besimi nga një gjuhë në tjetrën, por pa ia humbur frymën. Don Fran Sopi ka bërë pikërisht këtë: e ka sjellë tekstin në gjuhën shqipe në mënyrë të natyrshme, të kuptueshme dhe të afërt me lexuesin shqiptar. Kjo e bën veprën më të përdorshme në mjediset katekistike, edukative dhe familjare.

Përkthimi i tillë është një urë. Ai lidh traditën teologjike dhe katekistike kroate me lexuesin shqiptar katolik. Në këtë kuptim, puna e Don Fran Sopit nuk është vetëm punë përkthyesi, por edhe vepër meshtari, edukatori dhe shërbestari të Fjalës. Ai e bën të mundur që besimtari shqiptar, sidomos i riu, të ketë në duar një tekst formues në gjuhën e vet amtare. Dhe gjuha amtare, kur bëhet bartëse e fesë, nuk është vetëm mjet komunikimi; ajo bëhet shtëpi shpirtërore.

Në aspektin letrar, libri ka një ton të qetë, të matur dhe të ndriçuar. Ai nuk përdor dramatizime të tepruara, por ecën me një ritëm të brendshëm pedagogjik. Mendimi ndërtohet shkallë-shkallë, sikur lexuesi të ngjitet në një kodër nga ku, dalëngadalë, horizonti bëhet më i gjerë. Kjo e bën veprën të përshtatshme jo vetëm për lexim individual, por edhe për përdorim në orë katekizmi, në takime rinore, në grupe formimi dhe në familje.

Në kohën e sotme, kur të rinjtë jetojnë mes një morie zërash, imazhesh, informacionesh dhe shpesh edhe hutimesh shpirtërore, një libër i tillë ka rëndësi të veçantë. Ai nuk konkurron me zhurmën e botës, por ofron qetësi. Nuk e tërheq lexuesin me efekt të jashtëm, por me thellësi. Ai është si një busull e vogël në dorën e një udhëtari të ri: nuk ia heq rrugën, por ia tregon drejtimin.

Për besimtarin, kjo vepër mund të bëhet një mik i heshtur i formimit të tij. Për katekistin, një ndihmës i sigurt në punën edukative dhe shpirtërore. Për familjen, një tekst që mund të lexohet, të diskutohet dhe të përkthehet në jetë të përditshme. Për bashkësinë kishtare, një mjet i dobishëm për ndërtimin e një feje më të vetëdijshme, më të pjekur dhe më të jetuar.

Në një plan më të thellë, “Rruga, e Vërteta dhe Jeta” na kujton se jeta e njeriut nuk mund të matet vetëm me sukses, nota, profesion, karrierë apo arritje të jashtme. Këto kanë rëndësinë e tyre, por nuk mjaftojnë për ta mbushur zemrën njerëzore. Njeriu ka nevojë për kuptim, për paqe, për falje, për dashuri dhe për një horizont që shkon përtej së përkohshmes. Libri e drejton lexuesin pikërisht drejt këtij horizonti: drejt Krishtit, në të cilin rruga, e vërteta dhe jeta nuk mbeten ide, por bëhen prani e gjallë.

Prandaj, kjo vepër mund të vlerësohet si një tekst i rëndësishëm formues, sidomos për besimtarët dhe katekistët. Ajo bashkon doktrinën me jetën, qartësinë me thellësinë, mësimin me përvojën, fenë me realitetin konkret të njeriut. Nuk është thjesht një libër që jep përgjigje të gatshme, por një vepër që zgjon pyetje të mëdha dhe e ndihmon lexuesin t’i përballojë ato me dritën e Ungjillit dhe me mësimin e Kishës.

Në përfundim, “Rruga, e Vërteta dhe Jeta”, në përkthimin shqip të Don Fran Sopit, mbetet një vepër e çmuar për edukimin fetar dhe shpirtëror. Ajo është libër i qartë, i dobishëm, i matur dhe i nevojshëm. Për të rinjtë, është një ndihmë në kohën e formimit të personalitetit dhe ndërgjegjes. Për katekistët, është një mjet i fortë në shërbim të mësimit të fesë. Për Kishën dhe familjen shqiptare katolike, është një dritë e vogël, por e qëndrueshme, që ndihmon njeriun të kuptojë se Krishti nuk është vetëm kujtim i së kaluarës, por udhë e gjallë, e vërtetë ndriçuese dhe jetë që nuk sshuhet.

Klinë, 5 maj 2026