Isuf B. Bajrami: Sovraniteti i Kosovës dhe kufijtë e legjitimitetit të ndërhyrjes politike nga aktorët e jashtëm

Sovraniteti i Kosovës dhe kufijtë e legjitimitetit të ndërhyrjes politike nga aktorët e jashtëm

Nga Isuf B. Bajrami

Hyrje

Republika e Kosovës, si shtet i pavarur dhe sovran, ushtron autoritetin e saj kushtetues dhe juridik në përputhje me parimet themelore të së drejtës ndërkombëtare. Në këtë kuptim, çdo debat që lidhet me marrëveshjet ndërkombëtare, dialogun me Serbinë apo orientimin strategjik të shtetit duhet të analizohet përmes prizmit të sovranitetit shtetëror dhe të së drejtës së popullit të Kosovës për të përcaktuar vetë fatin e tij politik.

Deklaratat e liderëve të huaj, përfshirë edhe ato të kryeministrit të Shqipërisë, Edi Rama, mund të jenë pjesë e debatit diplomatik rajonal.

Megjithatë, kur këto deklarata perceptohen si përpjekje për të orientuar ose kushtëzuar vendimmarrjen e institucioneve të Kosovës, lind nevoja për të rikujtuar parimet themelore të rendit juridik ndërkombëtar, sipas të cilave vendimmarrja për çështjet e brendshme dhe për interesat kombëtare i përket ekskluzivisht shtetit sovran.

Parimi i sovranitetit në të drejtën ndërkombëtare

Sovraniteti shtetëror përbën gurthemelin e sistemit modern ndërkombëtar. Neni 2(1) i Kartës së Kombeve të Bashkuara përcakton parimin e barazisë sovrane të të gjitha shteteve.¹ Ky parim nënkupton se asnjë shtet nuk gëzon autoritet juridik mbi një shtet tjetër dhe se secili shtet ka të drejtën të organizojë jetën e tij politike, juridike dhe institucionale pa imponime të jashtme.

Po ashtu, neni 2(7) i Kartës së OKB-së ndalon ndërhyrjen në çështjet që i përkasin juridiksionit të brendshëm të shteteve.² Edhe pse ky parim nuk përjashton dialogun diplomatik apo shprehjen e qëndrimeve politike, ai vendos kufij të qartë ndaj çdo forme presioni që synon të zëvendësojë vullnetin e institucioneve kombëtare.

Në jurisprudencën e saj, Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë në çështjen Nicaragua kundër Shteteve të Bashkuara (1986) theksoi se parimi i mosndërhyrjes ndalon çdo formë ndërhyrjeje që synon të ndikojë në zgjedhjet politike të një shteti sovran.³

E drejta e vetëvendosjes dhe legjitimiteti demokratik

Një tjetër parim themelor i së drejtës ndërkombëtare është e drejta e popujve për vetëvendosje. Ky parim është sanksionuar në nenin 1 të Kartës së Kombeve të Bashkuara dhe në nenin 1 të të dy Pakteve Ndërkombëtare për të Drejtat e Njeriut të vitit 1966.?

Në rastin e Kosovës, e drejta e vetëvendosjes ka marrë një rëndësi të veçantë historike dhe juridike. Pavarësia e Kosovës dhe ndërtimi i institucioneve demokratike janë rezultat i vullnetit politik të qytetarëve të saj dhe i një procesi të gjatë ndërkombëtar. Për këtë arsye, çdo vendim që prek statusin, sovranitetin apo rendin kushtetues të Kosovës duhet të buronte nga institucionet e saj legjitime dhe nga vullneti demokratik i qytetarëve.

Kushtetuta e Republikës së Kosovës

Kushtetuta e Republikës së Kosovës e përcakton qartë Kosovën si shtet sovran, demokratik, unik dhe të pandashëm. Neni 1 i Kushtetutës deklaron se sovraniteti buron nga populli dhe ushtrohet në përputhje me Kushtetutën.?

Kjo dispozitë kushtetuese ka rëndësi themelore, sepse përcakton se burimi i vetëm i autoritetit politik në Kosovë është qytetari i Kosovës.

Rrjedhimisht, asnjë aktor i jashtëm nuk mund të pretendojë legjitimitet politik për të marrë vendime në emër të institucioneve kosovare.

Neni 2 i Kushtetutës më tej përcakton se integriteti territorial, sovraniteti dhe rendi kushtetues i Republikës së Kosovës janë të pacenueshme.?

Konventa e Vjenës dhe marrëdhëniet ndërmjet shteteve

Konventa e Vjenës për Marrëdhëniet Diplomatike e vitit 1961 parashikon se personeli diplomatik ka detyrimin të respektojë ligjet dhe rregulloret e shtetit pritës dhe të mos ndërhyjë në punët e brendshme të tij.?

Megjithëse kjo dispozitë i referohet drejtpërdrejt diplomatëve, ajo pasqyron një normë më të gjerë të së drejtës ndërkombëtare: respektimin e pavarësisë politike dhe juridike të shteteve.

Në praktikën ndërkombëtare, marrëdhëniet e mira fqinjësore nuk ndërtohen mbi diktimin e zgjidhjeve politike, por mbi respektin reciprok për sovranitetin dhe proceset demokratike të secilit shtet.

Sovraniteti nuk delegohet: kufijtë e legjitimitetit politik në raport me Kosovën

Në kontekstin e deklaratave të bëra gjatë takimeve ndërkombëtare, përfshirë edhe paraqitjet publike të kryeministrit të Shqipërisë Edi Rama në prani të presidentit francez Emmanuel Macron, është e nevojshme të rikujtohet se asnjë lider rajonal, pavarësisht pozitës së tij politike apo afërsisë historike me Kosovën, nuk gëzon mandat politik apo juridik për të artikuluar vullnetin shtetëror të Republikës së Kosovës.

Ky parim nuk buron nga ndonjë ndjeshmëri politike kalimtare, por nga vetë themeli i rendit ndërkombëtar modern. Sovraniteti është atribut i patjetërsueshëm i shtetit. Ai nuk mund të transferohet, të delegohet apo të ushtrohet nga palë të treta pa autorizim kushtetues dhe demokratik.

Pikërisht për këtë arsye, çdo përpjekje për të paraqitur qëndrime politike të Kosovës para partnerëve ndërkombëtarë si rezultat i një interpretimi personal, apo për të sugjeruar se institucionet e Kosovës kanë gabuar duke mos ndjekur një rrugë të caktuar politike, duhet parë me rezervë kritike. Këto nuk janë çështje që i takojnë liderëve të shteteve të tjera, por institucioneve të Republikës së Kosovës dhe qytetarëve të saj.

Në të drejtën ndërkombëtare ekziston një dallim i qartë ndërmjet diplomacisë dhe paternalizmit politik.

Diplomacia nënkupton dialog ndërmjet subjekteve të barabarta. Paternalizmi politik nënkupton pretendimin se një palë e di më mirë se pala tjetër se çfarë është në interesin e saj.

Për një shtet sovran, ky dallim është esencial.

Kur Kosovës i sugjerohet se duhet të pranojë një marrëveshje sepse kështu e kërkojnë partnerët ndërkombëtarë, pa u adresuar në mënyrë të barabartë detyrimet e palës tjetër, atëherë debati nuk është më thjesht diplomatik.

Ai prek drejtpërdrejt parimin e barazisë sovrane të shteteve.

Paradoksi i përfaqësimit pa mandat

Një nga paradokset më të mëdha politike në diskursin rajonal është tendenca që disa liderë të flasin për Kosovën sikur të gëzonin një mandat politik mbi të.

Mirëpo, në një rend demokratik, mandati politik është i pandashëm nga sovraniteti popullor.

Edi Rama është kryeministër i Republikës së Shqipërisë.

Mandati i tij rrjedh nga qytetarët e Shqipërisë. Ai nuk buron nga qytetarët e Kosovës dhe për pasojë nuk mund të shtrihet mbi vendimmarrjen e institucioneve kosovare. Ky nuk është argument kundër të drejtës së tij për të shprehur mendime, por kundër çdo perceptimi se ato mendime duhet të kenë peshë normative mbi vendimmarrjen e Kosovës.

Në aspektin kushtetues dhe juridik, opinioni i një lideri të huaj mbetet pikërisht opinion. Ai nuk krijon detyrime juridike dhe nuk mund të zëvendësojë procedurat demokratike të një shteti tjetër.

Kosova si subjekt dhe jo si objekt i politikës ndërkombëtare

Një problem që ka shoqëruar historikisht raportet ndërkombëtare të Kosovës është trajtimi i saj si objekt negociatash dhe jo si subjekt sovran i tyre.

Ky mentalitet bie ndesh me realitetin juridik të krijuar pas shpalljes së pavarësisë dhe me Opinionin Këshillimor të Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë të vitit 2010, i cili konstatoi se shpallja e pavarësisë së Kosovës nuk kishte shkelur të drejtën ndërkombëtare.?

Prandaj, çdo qasje që e trajton Kosovën si palë që duhet të ndjekë udhëzimet e aktorëve të jashtëm, ndërsa vetë institucionet e saj reduktohen në rol pasiv, është konceptualisht problematike dhe juridikisht e papajtueshme me parimin e sovranitetit.

Shtetet sovrane konsultohen me aleatët; ato nuk qeverisen prej tyre.

Respekti për Kosovën nuk dëshmohet duke folur në emër të saj

Miqësia ndërmjet Shqipërisë dhe Kosovës është vlerë historike dhe kombëtare.

Megjithatë, respekti më i madh që mund t'i jepet Kosovës nuk është të flitet në emër të saj, por të respektohet e drejta e saj për të folur vetë.

Sovraniteti nuk mbrohet vetëm nga kërcënimet e jashtme. Ai mbrohet edhe nga tendenca, sado të mirëqena qofshin ato, për ta zëvendësuar zërin e institucioneve legjitime të një shteti me interpretime të aktorëve të tjerë.

Në fund, pyetja themelore nuk është nëse Edi Rama, Emmanuel Macron apo cilido lider tjetër ka të drejtë të shprehë mendime për Kosovën. Sigurisht që po. Pyetja është nëse ata kanë të drejtë të përcaktojnë se çfarë duhet të bëjë Kosova. Në aspektin juridik, kushtetues dhe ndërkombëtar, përgjigjja është e qartë: jo.

Përfundim

Kosova është shtet i pavarur dhe sovran. Kjo nuk do të thotë se ajo është e izoluar nga opinioni ndërkombëtar apo nga këshillat e partnerëve strategjikë.

Megjithatë, ekziston një dallim thelbësor ndërmjet këshillimit diplomatik dhe imponimit politik.

Parimet e Kartës së Kombeve të Bashkuara, jurisprudenca ndërkombëtare, Konventa e Vjenës dhe vetë Kushtetuta e Republikës së Kosovës mbështesin idenë se vendimet për të ardhmen e Kosovës duhet të merren nga institucionet e saj kushtetuese dhe nga qytetarët e saj. Respektimi i sovranitetit nuk nënkupton mungesë dialogu me aleatët, por njohjen e faktit se autoriteti përfundimtar për të vendosur mbi çështjet e Kosovës i takon vetëm Republikës së Kosovës.

Fusnota:

¹ Karta e Kombeve të Bashkuara – Barazia Sovrane e Shteteve

¹ United Nations, Charter of the United Nations, signed at San Francisco on 26 June 1945, entered into force on 24 October 1945, Article 2(1), 1 UNTS XVI.

Neni 2(1) i Kartës së Kombeve të Bashkuara përcakton se Organizata "bazohet në parimin e barazisë sovrane të të gjithë anëtarëve të saj". Ky parim konsiderohet themeli i rendit juridik ndërkombëtar pas Luftës së Dytë Botërore dhe nënkupton se çdo shtet, pavarësisht madhësisë, fuqisë ushtarake apo ndikimit politik, gëzon status të barabartë juridik në marrëdhëniet ndërkombëtare. Shih gjithashtu: Malcolm N. Shaw, International Law, 9th ed. (Cambridge: Cambridge University Press, 2021), 153–156.

² Karta e Kombeve të Bashkuara – Parimi i Mosndërhyrjes

² United Nations, Charter of the United Nations, Article 2(7), 1945.

Neni 2(7) përcakton se asnjë dispozitë e Kartës nuk autorizon ndërhyrjen në çështjet që i përkasin juridiksionit të brendshëm të shteteve. Ky parim ka evoluar në një normë themelore të së drejtës zakonore ndërkombëtare dhe përbën garanci juridike kundër imponimit të vendimeve politike nga shtetet e tjera. Shih: Ian Brownlie, Principles of Public International Law, 8th ed. (Oxford: Oxford University Press, 2012), 289–293.

³ Çështja Nicaragua kundër Shteteve të Bashkuara

³ International Court of Justice, Military and Paramilitary Activities in and against Nicaragua (Nicaragua v. United States of America), Merits, Judgment, ICJ Reports 1986, pp. 14–150, paras. 202–205.

Në këtë vendim historik, Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë konfirmoi se parimi i mosndërhyrjes është pjesë e së drejtës zakonore ndërkombëtare dhe ndalon çdo shtet të ndërhyjë, drejtpërdrejt ose tërthorazi, në çështjet që i përkasin kompetencës sovrane të një shteti tjetër. Gjykata deklaroi se:

"The principle of non-intervention involves the right of every sovereign State to conduct its affairs without outside interference."

Ky vendim konsiderohet autoriteti më i rëndësishëm gjyqësor mbi përmbajtjen juridike të sovranitetit shtetëror.

? E Drejta e Vetëvendosjes së Popujve

? United Nations General Assembly, International Covenant on Civil and Political Rights (ICCPR), adopted 16 December 1966, entered into force 23 March 1976, Article 1; United Nations General Assembly, International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights (ICESCR), adopted 16 December 1966, entered into force 3 January 1976, Article 1.

Të dy instrumentet ndërkombëtare njohin të drejtën e popujve për vetëvendosje dhe përcaktojnë se:

"All peoples have the right of self-determination. By virtue of that right they freely determine their political status and freely pursue their economic, social and cultural development."

Parimi i vetëvendosjes konsiderohet një normë themelore e së drejtës ndërkombëtare bashkëkohore dhe një nga bazat normative mbi të cilat mbështetet legjitimiteti demokratik i shteteve moderne.

? Kushtetuta e Republikës së Kosovës – Sovraniteti

? Republika e Kosovës, Kushtetuta e Republikës së Kosovës, miratuar më 9 prill 2008, hyrë në fuqi më 15 qershor 2008, Neni 1.

Neni 1 i Kushtetutës përcakton se:

"Republika e Kosovës është shtet i pavarur, sovran, demokratik, unik dhe i pandashëm."

Po ashtu, i njëjti nen sanksionon se:

"Sovraniteti buron nga populli dhe ushtrohet në përputhje me Kushtetutën."

Kjo dispozitë përjashton çdo pretendim që autoriteti politik mbi Republikën e Kosovës mund të rrjedhë nga burime të tjera përveç qytetarëve dhe institucioneve kushtetuese të saj.

? Kushtetuta e Republikës së Kosovës – Integriteti Territorial

? Republika e Kosovës, Kushtetuta e Republikës së Kosovës, Neni 2.

Ky nen përcakton se:

"Sovraniteti dhe integriteti territorial i Republikës së Kosovës janë të pacenueshme, të patjetërsueshme dhe të pandashme."

Në doktrinën kushtetuese, kjo dispozitë konsiderohet një garanci themelore kundër çdo cenimi të kompetencave shtetërore dhe një afirmim i vazhdimësisë juridike të shtetit.

? Konventa e Vjenës për Marrëdhëniet Diplomatike

? United Nations, Vienna Convention on Diplomatic Relations, adopted in Vienna on 18 April 1961, entered into force on 24 April 1964, Article 41(1), 500 UNTS 95.

Konventa përcakton:

"It is the duty of all persons enjoying diplomatic privileges and immunities not to interfere in the internal affairs of that State."

Kjo normë pasqyron një parim të konsoliduar të së drejtës ndërkombëtare sipas të cilit marrëdhëniet diplomatike duhet të bazohen në respektimin e sovranitetit dhe të juridiksionit të shtetit pritës.

? Opinioni Këshillimor i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë për Kosovën

? International Court of Justice, Accordance with International Law of the Unilateral Declaration of Independence in Respect of Kosovo, Advisory Opinion, ICJ Reports 2010, pp. 403–479, Judgment of 22 July 2010.

Gjykata konkludoi se shpallja e pavarësisë së Kosovës më 17 shkurt 2008 nuk kishte shkelur asnjë normë të së drejtës ndërkombëtare. Në arsyetimin e saj, Gjykata konstatoi se e drejta ndërkombëtare nuk përmban ndalim të përgjithshëm ndaj deklaratave të pavarësisë.

Ky opinion përbën dokumentin më autoritativ juridik ndërkombëtar lidhur me statusin e Kosovës dhe ka rëndësi të veçantë për afirmimin e subjektivitetit të saj ndërkombëtar.

? Deklarata për Marrëdhëniet Miqësore ndërmjet Shteteve (Rezoluta 2625)

? United Nations General Assembly, Resolution 2625 (XXV), Declaration on Principles of International Law concerning Friendly Relations and Co-operation among States in accordance with the Charter of the United Nations, adopted 24 October 1970.

Rezoluta deklaron:

"No State or group of States has the right to intervene, directly or indirectly, for any reason whatever, in the internal or external affairs of any other State."

Kjo rezolutë konsiderohet nga shumica e autorëve si interpretimi më autoritativ i parimeve të sovranitetit dhe mosndërhyrjes të përfshira në Kartën e Kombeve të Bashkuara.

¹? Akti Final i Helsinkit

¹? Conference on Security and Co-operation in Europe (CSCE), Helsinki Final Act, Helsinki, 1 August 1975.

Akti Final i Helsinkit afirmon parimet e barazisë sovrane, integritetit territorial, mosndërhyrjes në punët e brendshme dhe të drejtës së popujve për vetëvendosje. Këto parime përbëjnë një pjesë të rëndësishme të arkitekturës juridike dhe politike evropiane pas vitit 1975.

Vendi i Lekës, 25.06.2026