Isuf B. Bajrami: Kufijtë e ndikimit individual politik në një shtet juridik

Kufijtë e ndikimit individual politik në një shtet juridik

Debati rreth zgjedhjes së Presidentit të Shtetit të Kosovës po zhvillohet në një terren ku përplasen jo vetëm interesa të momentit politik, por edhe dy mënyra të ndryshme të kuptimit të pushtetit: njëra që e lidh autoritetin me institucionin dhe mandatin, dhe tjetra që tenton ta mbështesë ndikimin politik në peshën personale, në historinë e një individi dhe në autoritetin e fituar gjatë një periudhe të mëhershme.

Kjo nuk është një çështje që mund të reduktohet në përplasjen ndërmjet emrave konkretë. Është çështje e kulturës institucionale dhe e kufijve që një shtet juridik duhet t'u vendosë të gjithë aktorëve politikë, pa përjashtim. Në një sistem kushtetues, përvoja politike është e vlefshme, autoriteti moral mund të jetë i rëndësishëm dhe kontributi historik duhet të njihet. Por asnjëra prej tyre nuk përbën burim të kompetencës juridike. Kompetenca ekziston vetëm kur buron nga Kushtetuta, ligji ose një mandat institucional i vlefshëm.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme kur në debatin publik ndërhyjnë persona që kanë ushtruar më parë funksione të larta shtetërore ose partiake. Një ish-funksionar mund të ketë përvojë më të madhe politike se shumë prej bartësve aktualë të funksioneve. Mund të ketë njohuri të rëndësishme mbi institucionet dhe të ketë të drejtë të japë mendimin e tij për çdo çështje publike. Por e drejta për të folur nuk duhet të ngatërrohet me të drejtën për të vendosur, ndërsa ndikimi politik nuk mund të shndërrohet në kompetencë institucionale vetëm për shkak të peshës së figurës që e ushtron atë ndikim.

Kufiri është i qartë në vetë rendin kushtetues. Neni 4 i Kushtetutës përcakton parimin e ndarjes së pushteteve dhe të kontrollit e balancimit ndërmjet tyre. Kjo nuk është vetëm një formulë teknike e organizimit të shtetit. Është një garanci kundër përqendrimit të pushtetit dhe kundër zëvendësimit të institucioneve me vullnetin e individëve.¹ Nëse kompetenca i është dhënë një institucioni, ajo duhet të ushtrohet nga ai institucion dhe jo nga një autoritet informal që, për shkak të së kaluarës politike, kërkon të ketë peshë të veçantë mbi të.

Në rastin e zgjedhjes së Presidentit, Kushtetuta nuk lë hapësirë për paqartësi mbi bartësin e kompetencës. Neni 65, pika 7, përcakton se Kuvendi zgjedh dhe mund të shkarkojë Presidentin në pajtim me Kushtetutën. Neni 86 përcakton mënyrën e zgjedhjes, kandidimin dhe shumicat e nevojshme për zgjedhjen e tij.² Kjo do të thotë se përgjegjësia kushtetuese për këtë proces i takon Kuvendit dhe deputetëve që ushtrojnë mandatin e tyre, ndërsa partitë dhe figurat politike mund të ndikojnë politikisht në proces, por nuk mund ta marrin në dorë kompetencën që Kushtetuta ia ka atribuar Kuvendit.

Këtu duhet bërë një dallim që në diskursin politik shpesh mjegullohet: një gjë është të ndikosh në një vendim dhe krejt tjetër është të kesh kompetencë për ta marrë atë vendim. Në demokraci, ndikimi politik është i ligjshëm. Kompetenca institucionale, ndërkaq, është e përcaktuar juridikisht. Të dyja mund të bashkëjetojnë, por nuk mund të identifikohen.

Pikërisht për këtë arsye, pretendimi se një proces është "antikushtetues" nuk mund të mbetet vetëm në nivelin e deklarimit politik. Nëse një aktor politik pretendon se një marrëveshje, një kandidaturë ose një mënyrë e veprimit cenon Kushtetutën, argumenti duhet të lidhet me një dispozitë konkrete kushtetuese dhe me një veprim konkret që pretendohet se e shkel atë dispozitë. Përndryshe, terminologjia kushtetuese rrezikon të përdoret si instrument politik për të legjitimuar një qëndrim, në vend se të shërbejë si standard juridik.

Edhe koncepti i konsensusit duhet të vendoset në vendin e vet. Konsensusi politik është i dobishëm për funksionimin e institucioneve dhe marrëveshjet ndërpartiake janë pjesë normale e demokracisë parlamentare. Por konsensusi politik nuk mund të krijojë një kusht kushtetues që Kushtetuta nuk e ka paraparë. Neni 86 përcakton shumicat dhe procedurën e zgjedhjes së Presidentit.³ Nëse subjektet politike arrijnë marrëveshje për ta siguruar shumicën e kërkuar, ajo është pjesë e procesit politik. Por marrëveshja nuk e zëvendëson procedurën kushtetuese dhe as nuk krijon një kompetencë të re mbi Kuvendin.

Në këtë kuadër merr rëndësi edhe statusi i deputetit. Neni 70, paragrafi 1, përcakton se deputetët janë përfaqësues të popullit dhe nuk i nënshtrohen asnjë mandati detyrues.? Kjo dispozitë vendos një kufi të rëndësishëm ndaj çdo forme të varësisë juridike të deputetit nga një individ. Partia mund të ketë qëndrim politik, kryetari mund të japë udhëzim politik, ish-kryetari mund të shprehë qëndrim dhe një figurë historike mund të ushtrojë ndikim. Por asnjëri prej tyre nuk e zëvendëson mandatin kushtetues të deputetit.

Kjo nuk nënkupton se partitë politike janë të parëndësishme. Përkundrazi, ato janë mekanizma themelorë të demokracisë përfaqësuese. Por roli i tyre duhet të kuptohet brenda kufijve të sistemit kushtetues. Partia organizon dhe orienton politikisht. Kuvendi vendos nëpërmjet procedurave të veta. Deputeti ushtron mandatin e tij. Kushtetuta përcakton kufijtë e të gjithë këtij procesi.

Problemi fillon atëherë kur autoriteti politik i një individi fillon të paraqitet sikur të ishte autoritet institucional.

Ky fenomen nuk është i lidhur vetëm me një person. Është një dukuri më e gjerë e kulturës politike: tendenca për t'i dhënë figurës politike një vazhdimësi të autoritetit edhe pasi funksioni formal ka përfunduar. Në shoqëri ku personalitetet politike kanë luajtur rol të madh për periudha të gjata, ndikimi i tyre mund të vazhdojë edhe pas largimit nga detyra. Por pikërisht për këtë arsye nevojitet një kulturë më e fortë institucionale.

Mandati përfundon. Ndikimi mund të vazhdojë. Kompetenca nuk vazhdon automatikisht.

Ky është parimi që duhet të vlejë për të gjithë.

Në këtë kontekst duhet parë edhe roli i figurave politike të gjeneratave të mëparshme. Isa Mustafa, për shembull, është pjesë e historisë politike dhe institucionale të Kosovës. Burime historike dokumentojnë se ai ka qenë Ministër i Financave në Qeverinë e Kosovës në ekzil të drejtuar nga Bujar Bukoshi.? Ky është një fakt historik dhe institucional që mund të shqyrtohet në kuadër të analizës së asaj periudhe. Por fakti se një person ka qenë pjesë e një strukture të rëndësishme politike në të kaluarën nuk i jep atij një status të përhershëm mbi institucionet e së tashmes.

Pikërisht këtu duhet të shmanget personalizimi i debatit. Çështja nuk është nëse një individ duhet të lejohet të flasë. Ai ka të drejtë të flasë. Çështja është nëse opinioni i tij duhet të trajtohet si standard mbi të cilin duhet të përshtaten institucionet. Përgjigjja është jo. Në një sistem kushtetues, autoriteti i një deklarimi matet me argumentin e tij dhe jo me funksionin që autori ka mbajtur dikur.

Kjo është edhe mënyra më serioze për ta trajtuar fenomenin e ndërhyrjes së autoriteteve të së kaluarës në politikën aktuale. Nuk ka nevojë për sulm personal dhe as për delegjitimim të biografisë së askujt. Mjafton të përcaktohet kufiri institucional: kushdo mund të ndikojë përmes argumentit, por askush nuk mund të pretendojë kompetencë vetëm për shkak të së kaluarës politike.

Ky standard duhet të zbatohet edhe ndaj historisë. Përplasjet politike e financiare të viteve të nëntëdhjeta ndërmjet strukturave të ndryshme politike të Kosovës janë pjesë e historisë dhe duhet të studiohen me dokumente, jo me kujtesë selektive. Burimet ndërkombëtare të kohës dokumentojnë ekzistencën e ndarjeve politike dhe institucionale ndërmjet Qeverisë në ekzil dhe strukturave të lidhura me Ibrahim Rugovën, si dhe rolin e Isa Mustafës në strukturën qeveritare të asaj kohe.?

Por historia duhet të përdoret si burim mësimi, jo si instrument për krijimin e autoriteteve të përhershme. Nëse një periudhë historike kërkon rivlerësim, ajo duhet të rivlerësohet përmes dokumenteve dhe burimeve. Nëse ekzistojnë përgjegjësi konkrete, ato duhet të identifikohen konkretisht. Nëse ekzistojnë vetëm interpretime politike, ato duhet të trajtohen si të tilla. Standardi i një shteti juridik nuk mund të jetë më i ulët kur flitet për figura historike.

Në këtë pikë qëndron edhe përgjegjësia e politikës së sotme. Një shtet që dëshiron institucione të qëndrueshme duhet të jetë në gjendje t'i vendosë edhe figurat e veta më të njohura brenda kufijve të së njëjtës normë. Nuk mund të kërkohet respekt për Kushtetutën vetëm nga ata që janë aktualisht në pushtet. Kushtetuta duhet të respektohet edhe nga ata që kanë qenë në pushtet, nga ata që synojnë të rikthehen në të dhe nga ata që vazhdojnë të kenë ndikim politik jashtë funksioneve zyrtare.

Kjo është pika ku demokracia ndahet nga personalizimi i pushtetit.

Demokracia nuk kërkon që ish-udhëheqësit të heshtin. Kërkon që ata të pranojnë se fjala e tyre është pjesë e debatit, jo burim i kompetencës institucionale. Nuk kërkon që historia të harrohet. Kërkon që historia të mos shndërrohet në privilegj politik. Nuk kërkon që partitë të dobësohen. Kërkon që ato të funksionojnë brenda rendit kushtetues.

Prandaj, debati për zgjedhjen e Presidentit duhet të shihet si një provë e pjekurisë institucionale të Shtetit të Kosovës. Kuvendi duhet të veprojë brenda kompetencave të veta. Deputetët duhet ta ushtrojnë mandatin e tyre kushtetues. Partitë duhet të negociojnë dhe të kërkojnë mbështetje politike. Ndërsa figurat jashtë institucioneve duhet ta ushtrojnë ndikimin e tyre përmes argumentit dhe jo përmes pretendimit të një autoriteti që nuk buron nga mandati aktual.

Rregullorja e Kuvendit e lidh procedurën e zgjedhjes së Presidentit me Kushtetutën dhe Ligjin për Presidentin dhe përcakton rregullat procedurale për shqyrtimin e kandidaturave dhe procesin e votimit.? Kjo është pikërisht mënyra se si duhet të funksionojë një shtet juridik: norma përcakton procedurën, institucioni e zbaton atë dhe aktorët politikë veprojnë brenda saj.

Asnjë figurë politike nuk është mbi këtë mekanizëm.

Asnjë mandat i kaluar nuk krijon mandat të ri.

Asnjë autoritet moral nuk mund të zëvendësojë kompetencën kushtetuese.

Dhe asnjë ndikim politik, sado i madh të jetë, nuk mund të barazohet me pushtetin juridik të institucionit.

Në fund, çështja nuk është se kush ka pasur më shumë ndikim në të kaluarën dhe as kush ka ndërtuar biografinë më të gjatë politike. Çështja është shumë më e thjeshtë dhe shumë më serioze: a do të funksionojë Shteti sipas institucioneve dhe normave të veta, apo do të vazhdojë të funksionojë përmes autoriteteve personale që i tejkalojnë kufijtë e mandateve të tyre?

Përgjigjja ndaj kësaj pyetjeje nuk duhet të varet nga emri i individit.

Duhet të varet nga parimi.

Në një shtet juridik, kontributi historik mund të nderohet, përvoja mund të dëgjohet dhe ndikimi politik mund të ushtrohet. Por kompetenca nuk trashëgohet.

Ajo buron nga Kushtetuta.

Dhe aty ku Kushtetuta ia jep kompetencën institucionit, asnjë autoritet personal nuk mund ta marrë atë vend për vete.

Fusnotat

[1] Kushtetuta e Republikës së Kosovës, Neni 4, "Forma e Qeverisjes dhe Ndarja e Pushtetit", veçanërisht paragrafët 1 dhe 6. Teksti kushtetues përcakton ndarjen e pushtetit legjislativ, ekzekutiv dhe gjyqësor, si dhe parimin e kontrollit dhe balancimit ndërmjet tyre.

[2] Kushtetuta e Republikës së Kosovës, Neni 65, pika 7, dhe Neni 86. Neni 65(7) përcakton kompetencën e Kuvendit për zgjedhjen dhe shkarkimin e Presidentit në pajtim me Kushtetutën, ndërsa Neni 86 përcakton procedurën kushtetuese të zgjedhjes së Presidentit.

[3] Kushtetuta e Republikës së Kosovës, Neni 86, paragrafët përkatës mbi kandidimin dhe shumicat e nevojshme për zgjedhjen e Presidentit.

[4] Kushtetuta e Republikës së Kosovës, Neni 70, paragrafi 1: deputetët janë përfaqësues të popullit dhe nuk i nënshtrohen mandatit detyrues. Ky parim është relevant për dallimin ndërmjet orientimit politik partiak dhe mandatit kushtetues të deputetit.

[5] International Crisis Group, Kosovo Spring, 1998. Raporti identifikon Bujar Bukoshin si Kryeministër dhe Isa Mustafën si Ministër të Financave në Qeverinë në ekzil.

[6] International Crisis Group, Kosovo Spring, 1998, për strukturat politike dhe institucionale të shqiptarëve të Kosovës dhe përçarjet ndërmjet strukturave të ndryshme politike të asaj periudhe.

[7] Rregullorja e Kuvendit të Republikës së Kosovës, Neni 106, "Zgjedhja e Presidentit të Republikës së Kosovës", lidhur me procedurën parlamentare të zgjedhjes së Presidentit.

Prishtinë, 02.09.2026