Isuf B. Bajrami: Çështja e pazgjidhur e Çamërisë kërkon zgjidhje

Çështja e pazgjidhur e Çamërisë kërkon zgjidhje

Vizita e ministrit të Jashtëm të Greqisë, Nikos Dendias, në Tiranë dhe takimi i tij me kryeministrin Edi Rama rikthyen në qendër të vëmendjes një nga çështjet më të ndërlikuara dhe më të diskutueshme të marrëdhënieve shqiptaro–greke: Çamërinë. Në një periudhë kur të dy shtetet deklarojnë orientim të përbashkët euroatlantik dhe synojnë forcimin e partneritetit strategjik, mbetet e hapur një çështje që në diskursin zyrtar grek konsiderohet e mbyllur, ndërsa në historiografinë shqiptare dhe në një pjesë të literaturës ndërkombëtare trajtohet si problem historik, juridik dhe human ende i pazgjidhur.¹

Ky dualizëm interpretativ ka prodhuar një hendek të qëndrueshëm mes narrativave shtetërore dhe kujtesës së komuniteteve të prekura. Për pasardhësit e shqiptarëve të Çamërisë, çështja nuk reduktohet në debat historik, por lidhet me të drejta konkrete: pronësinë, statusin juridik të viktimave dhe mungesën e njohjes institucionale të ngjarjeve të viteve 1944–1945.²

Në këtë kontekst, çështja e Çamërisë mbetet një rast tipik ku historia, e drejta ndërkombëtare dhe kujtesa kolektive ndërthuren në mënyrë të pandashme.

1. Historiografia dhe strukturat e interpretimit

Debati mbi Çamërinë është formësuar nga tri shtresa kryesore historiografike: ajo shqiptare, ajo greke dhe ajo ndërkombëtare kritike.

Në historiografinë shqiptare, autorë si Pëllumb Xhufi, Beqir Meta, Arben Puto, Ksenofon Krisafi dhe Shaban Murati kanë ndërtuar një qasje që e vendos Çamërinë në kontekst të vazhdimësisë historike të pranisë shqiptare në Epir dhe të transformimeve të dhunshme të shekullit XX.³ Puto dhe Krisafi e trajtojnë çështjen në kuadër të së drejtës ndërkombëtare të pronës dhe minoriteteve, duke e lidhur me zhvillimet pas Luftës së Dytë Botërore dhe standardet e Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut.?

Në historiografinë greke dhe ndërkombëtare, qasjet janë më të fragmentuara. Autorë si Miranda Vickers dhe James Pettifer e vendosin Çamërinë në kuadrin e kompleksitetit etnik të Ballkanit, ndërsa Georg Kretsi e interpreton përmes konceptit të "kujtesës së ndërprerë" dhe mekanizmave të harresës kolektive.? Nga ana tjetër, Lambros Baltsiotis dhe Konstantinos Tsitselikis kanë ofruar analiza kritike mbi politikat shtetërore greke ndaj minoriteteve dhe mbi ndërtimin e identitetit kombëtar në Epir.

Një ndarje themelore mes këtyre qasjeve lidhet me interpretimin e Luftës së Dytë Botërore: ndërsa disa autorë theksojnë bashkëpunime lokale me forcat e Boshtit, literatura kritike argumenton se përgjegjësia individuale nuk mund të shndërrohet në bazë për ndëshkim kolektiv.?

2. Konteksti historik dhe etnodemografik i Çamërisë

Çamëria (Thesprotia në administrimin grek) ka qenë historikisht një hapësirë me përbërje të përzier etnike dhe fetare. Pas vitit 1913, me përfshirjen e saj në shtetin grek, filloi një proces i gjatë transformimi institucional dhe demografik i lidhur me konsolidimin e shtetit kombëtar modern grek.?

Raportet diplomatike të Foreign Office britanik dokumentojnë tensione të përsëritura mbi pronësinë, reformën agrare dhe integrimin e popullsive lokale në periudhën mes dy luftërave botërore.? Këto procese ishin pjesë e një modeli më të gjerë ballkanik të nacionalizmit shtetëror dhe ristrukturimit të pronës.

3. Lozana 1923 dhe problemi i kategorive juridike

Traktati i Lozanës (1923) vendosi një precedent të rëndësishëm në menaxhimin e popullsive në Ballkan.

Dokumentet e Lidhjes së Kombeve tregojnë se shkëmbimi i popullsive midis Greqisë dhe Turqisë u bazua kryesisht në kriterin fetar dhe jo etnik.?

Në këtë kuadër, shqiptarët myslimanë të Çamërisë mbetën në një hapësirë juridike të paqartë, duke mos u përfshirë formalisht në shkëmbim, por duke u prekur në mënyrë indirekte nga politikat e asaj periudhe.¹? Ky ambiguitet juridik krijoi premisat e tensioneve të mëvonshme.

4. Lufta e Dytë Botërore dhe kriza 1944–1945

Periudha e Luftës së Dytë Botërore përbën pikën më të kontestuar të narrativave mbi Çamërinë.

Sipas dokumenteve të Komitetit Antifashist të Emigrantëve Çamë, pas tërheqjes së forcave gjermane nga Epiri, njësitë e udhëhequra nga Napoleon Zerva ndërmorën operacione të dhunshme ndaj popullsisë civile myslimane shqiptare.¹¹

Këto ngjarje përshkruhen në memorandume si vrasje masive, shpronësime dhe dëbime të detyruara.

Një dokument qendror është Memorandumi i Komitetit Antifashist Çam drejtuar Kombeve të Bashkuara (1947), i përkthyer dhe analizuar nga Isuf B. Bajrami, i cili e ka bërë të njohur në shtypin shqiptar dhe diasporik.¹²

Sipas Bajramit, memorandumi përfaqëson jo vetëm një akt politik proteste, por edhe një dokument të artikuluar juridikisht që kërkon njohje ndërkombëtare të dëmeve dhe të drejtave të shkelura.¹³

5. Dimensioni juridik ndërkombëtar

Nga këndvështrimi i së drejtës ndërkombëtare, çështja lidhet me tri parime themelore: ndalimin e dëbimit të civilëve, mbrojtjen e pronës dhe ndalimin e diskriminimit kolektiv.

Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut (Protokolli 1, Neni 1) garanton të drejtën e pronës, ndërsa jurisprudenca e Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut ka zhvilluar standarde për shpronësimet dhe kompensimet.¹?

Megjithatë, mungesa e një mekanizmi bilateral Shqipëri–Greqi dhe kalimi i kohës kanë krijuar një vakum juridik të vështirë për zgjidhje individuale.

6. Dimensioni diplomatik dhe kujtesa shtetërore

Marrëdhëniet shqiptaro–greke pas vitit 1991 kanë njohur zhvillim të ndjeshëm në ekonomi dhe siguri, por çështjet historike mbeten pjesërisht të hapura.

Modelet evropiane të pajtimit historik, veçanërisht ai franko–gjerman, tregojnë rëndësinë e komisioneve të përbashkëta historike për të ndërtuar narrativa të balancuara.¹?

Në këtë kuadër, edhe vizitat e ministrave të Jashtëm grekë në Tiranë, përfshirë Nikos Dendias, kanë shërbyer si platforma ku çështje të vjetra rishfaqen në mënyrë ciklike në diskursin diplomatik.

7. Kujtesa dhe asimetria narrative

Në Shqipëri, proceset e identifikimit të varrezave të ushtarëve grekë janë parë si gjeste humanitare dhe pajtimi. Megjithatë, në diskursin çam ekziston perceptimi i një asimetrie në trajtimin e kujtesës historike, pasi viktimat e Çamërisë nuk kanë marrë të njëjtin nivel njohjeje institucionale.¹?

Kjo krijon një tension midis kujtesës shtetërore dhe kujtesës komunitare.

Përfundim

Çështja e Çamërisë mbetet e hapur jo si një episod i izoluar historik, por si një nyje ku ndërthuren historiografia, e drejta ndërkombëtare dhe kujtesa kolektive.

Mohimi i saj si problem nuk e zgjidh, por e konservon si tension të ngrirë në marrëdhëniet shqiptaro–greke.

Në këtë kuptim, Çamëria nuk është vetëm çështje e së kaluarës, por një test i aftësisë së dy shteteve për të kaluar nga narrativa të mbyllura historike drejt një dialogu institucional mbi të vërtetën, drejtësinë dhe pajtimin.

Prandaj, në mënyrë të qëndrueshme historike dhe juridike, çështja e pazgjidhur e Çamërisë kërkon zgjidhje.

Fusnota:

1. Historiografia e përgjithshme mbi shqiptarët dhe Çamërinë

Miranda Vickers, The Albanians: A Modern History (London: I.B. Tauris, 1995), 181–210; James Pettifer & Miranda Vickers, The Albanian Question: Reshaping the Balkans (London: I.B. Tauris, 2007), 95–128. Këto vepra trajtojnë Çamërinë si pjesë të problematikës së shtetformimit kombëtar në Ballkan dhe tensioneve etnike të shek. XX, duke e vendosur në kontekst më të gjerë rajonal.

2. E drejta ndërkombëtare dhe statusi juridik i pronës

Arben Puto, E drejta ndërkombëtare dhe Shqipëria (Tiranë: Toena, 2009), 233–276; Ksenofon Krisafi, E drejta ndërkombëtare publike dhe minoritetet (Tiranë: UET Press, 2015), 145–190. Autorët analizojnë parimet e mbrojtjes së pronës, ndalimin e shpronësimeve arbitrare dhe zhvillimet pas Luftës së Dytë Botërore në kuadër të së drejtës ndërkombëtare moderne.

3. Historiografia shqiptare mbi Epirin dhe Çamërinë

Pëllumb Xhufi, Nga Paleologët te Muzakajt (Tiranë: Toena, 2009); Beqir Meta, studime në Studime Historike, nr. 1–4 (2005–2015); Shaban Murati, Çështja shqiptare pas Luftës së Ftohtë (Tiranë: Botimet Toena, 2010). Këto studime trajtojnë dimensionin historik dhe diplomatik të marrëdhënieve shqiptaro–greke në periudha të ndryshme, duke përfshirë edhe Çamërinë.

4. Kujtesa historike dhe qasjet kritike ndërkombëtare

Georg Kretsi, "Communicative Memory and the Cham Issue," në Ethnologia Balkanica, vol. 6 (2002), 105–129; Lambros Baltsiotis, "The Muslim Chams of Northwestern Greece," European Journal of Turkish Studies, no. 12 (2011); Konstantinos Tsitselikis, Old and New Islam in Greece: From Historical Minorities to Immigrant Newcomers (Leiden: Brill, 2012), 321–367. Këto autorë analizojnë ndërtimin e kujtesës kolektive dhe politikat shtetërore ndaj minoriteteve.

5. Kritika mbi përgjegjësinë kolektive dhe interpretimet e Luftës së Dytë Botërore

Baltsiotis & Tsitselikis, op. cit., 201–240. Autorët argumentojnë se përgjegjësia individuale për bashkëpunim gjatë luftës nuk mund të shndërrohet në justifikim për masa kolektive ndaj një popullsie civile, në përputhje me standardet e së drejtës ndërkombëtare humanitare.

6. Burime arkivore britanike mbi Epirin dhe Çamërinë (1913–1939)

UK National Archives, Foreign Office (FO) 371/xxxx, "Greece: Northern Epirus Affairs," raport diplomatik i konsoliduar i konsullatave britanike në Janinë dhe Athinë (1913–1939); FO 286/123–FO 286/145, dosje mbi reformën agrare dhe tensionet etnike në Epir. Këto dokumente pasqyrojnë shqetësimet britanike për stabilitetin rajonal dhe administrimin e popullsive lokale pas Luftërave Ballkanike.

7. Dokumentet e Lidhjes së Kombeve dhe Lozana 1923

League of Nations Archives, "Mixed Commission for the Exchange of Greek and Turkish Populations," C.648.M.238.1924; Treaty of Lausanne, 24 July 1923, League of Nations Treaty Series, vol. 28, 11–18. Këto dokumente përcaktojnë bazën juridike të shkëmbimit të popullsive mbi kriterin fetar dhe jo etnik.

8. Raportet e Komisionit të Shkëmbimit të Popullsive (1923–1926)

League of Nations, Mixed Commission Reports, 1923–1926, Archives Series LNO/REF/EXCH/12–34. Raportet evidentojnë vështirësitë në zbatimin e marrëveshjes dhe rastet e popullsive që mbetën jashtë kategorive të shkëmbimit të përcaktuara në Lozanë.

9. Dokumentet e Luftës së Dytë Botërore dhe Ballkani Jugor

British War Office & Foreign Office Reports, 1940–1944, FO 371/33125–FO 371/33190, "Southern Balkans Military Intelligence Summaries." Këto raporte trajtojnë zhvillimet ushtarake në Epir dhe marrëdhëniet mes forcave lokale gjatë okupacionit gjerman dhe italian.

10. Memorandumi i Komitetit Antifashist Çam (1947)

Cham Anti-Fascist Committee, Memorandum to the United Nations Security Council Investigation Commission (Tirana, 1947), UN Archives, S-0445-0123-01. Dokumenti paraqet pretendimet e komunitetit çam për masakra, shpronësime dhe dëbime të detyruara gjatë viteve 1944–1945.

11. Analiza dhe përkthimi i Isuf B. Bajramit

Isuf B. Bajrami, "Memorandumi i Komitetit Antifashist Çam (1947): Analizë dhe përkthim," Illyria (New York), nr. 6–10 (2000–2001); po ashtu botime në shtypin diasporik shqiptar (2000–2010). Bajrami e trajton dokumentin si burim primar të kujtesës politike të komunitetit çam në diasporë.

12. Dokumente të Kombeve të Bashkuara mbi ndihmën humanitare

United Nations Archives, UNRRA Records, Albania Field Reports 1946–1947, File No. UNRRA/ALB/1946/17. Këto dokumente konfirmojnë ndihmën emergjente humanitare për refugjatët çamë në Shqipëri pas Luftës së Dytë Botërore.

13. Jurisprudenca e Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut

European Court of Human Rights, Case Law on Article 1 of Protocol No. 1 (Strasbourg: Council of Europe, updated compilations 1990–2020), sidomos rastet mbi shpronësimet dhe të drejtën e kompensimit të pronës së humbur.

14. Studime mbi drejtësinë tranzicionale dhe pajtimin historik

Ruti Teitel, Transitional Justice (Oxford: Oxford University Press, 2000), 45–88; Tony Judt, Postwar: A History of Europe Since 1945 (New York: Penguin, 2005), 19–54. Këto vepra analizojnë modelet evropiane të pajtimit historik dhe mekanizmat institucionalë të trajtimit të të kaluarës.

Vendi i Lekës, 06.06.2026