Fejzulla Berisha: Pushteti që buron nga qytetari dhe shteti në shërbim të lirisë

PUSHTETI QË BURON NGA QYTETARI DHE SHTETI NË SHËRBIM TË LIRISË

Analizë e së drejtës kushtetuese dhe të së drejtës ndërkombëtare me raste komparative në perspektivën shqiptare (Shqipëri, Kosovë dhe hapësira shqiptare në rajon)

Qytetari si themel i rendit juridik modern

Në zhvillimin historik të shtetit modern, një parim ka mbetur i pandryshueshëm: pushteti politik buron nga qytetari dhe jo nga vetë shteti. Ky parim përbën themelin e demokracisë kushtetuese dhe kufirin ndarës midis rendit demokratik dhe atij autoritar.

Në hapësirën shqiptare – në Shqipëri dhe Kosovë – ky parim ka marrë dimension të veçantë historik dhe politik. Në Shqipëri, kalimi nga sistemi monist në demokraci pas vitit 1991 shënoi rikthimin e sovranitetit te qytetari. Në Kosovë, ky parim u materializua përmes procesit të vetëvendosjes dhe shtetformimit, i kurorëzuar me pavarësinë e vitit 2008.

Në këtë kuptim, shteti nuk është subjekt dominues, por strukturë juridike e krijuar përmes vullnetit të qytetarëve. Kjo ide, e formuluar nga John Locke dhe Jean-Jacques Rousseau, është shndërruar në parim kushtetues universal.

Shteti i së drejtës dhe kufizimi i pushtetit

Shteti i së drejtës (Rechtsstaat) nënkupton se çdo autoritet publik është i kufizuar nga Kushtetuta dhe ligji. Asnjë institucion nuk qëndron mbi normën supreme juridike.

Në këtë drejtim, zhvillimi i jurisprudencës kushtetuese në SHBA përmes rastit Marbury v. Madison vendosi kontrollin gjyqësor mbi pushtetin politik.

Rast krahasues në Gjermani: Gjykata Federale Kushtetuese ka zhvilluar doktrinën e "identitetit kushtetues", duke kufizuar edhe vetë ligjvënësin kur cenon thelbin e demokracisë dhe dinjitetit njerëzor.

Në këtë kuptim, në sistemet e konsoliduara demokratike, shteti nuk është mbi qytetarin, por i nënshtruar Kushtetutës.

Sovraniteti popullor: nga teoria në realitetin shqiptar

Sovraniteti popullor nënkupton se pushteti buron nga qytetari përmes zgjedhjeve të lira dhe përfaqësimit institucional.

Në Shqipëri, ky parim u afirmua pas vitit 1991 me rrëzimin e sistemit monist dhe ndërtimin e pluralizmit politik. Në Kosovë, ai u realizua përmes rezistencës politike, procesit të ndërkombëtarizimit të çështjes së saj dhe shpalljes së pavarësisë në vitin 2008.

Rasti i Francës pas Revolucionit të 1789-tës tregon transformimin nga monarkia absolute në shtet të bazuar në vullnetin qytetar.

Krahasim modern: në Skandinavi (Suedia, Norvegjia, Danimarka), legjitimiteti politik mbështetet në transparencë institucionale dhe besim të lartë qytetar ndaj shtetit.

Kontrata shoqërore dhe kufijtë e pushtetit

Kontrata shoqërore nuk është akt formal, por marrëdhënie e vazhdueshme juridiko-politike midis qytetarit dhe shtetit.

Në hapësirën shqiptare, kjo kontratë mbetet e ndërlidhur me sfidën e forcimit të institucioneve, luftës kundër korrupsionit dhe garantimit të barazisë para ligjit.

Kur shteti dështon të mbrojë të drejtat themelore, ai humb bazën e legjitimitetit.

Rasti krahasues: rënia e regjimeve autoritare në Amerikën Latine (Argjentinë, Kili) dëshmon se shkeljet sistematike të të drejtave të njeriut çojnë në delegjitimim të shtetit.

Gjyqësia kushtetuese si garanci e qytetarit

Gjykatat kushtetuese janë mekanizmi më i lartë mbrojtës i qytetarit ndaj pushtetit shtetëror.

Në Kosovë, Gjykata Kushtetuese ka luajtur rol të rëndësishëm në interpretimin e rendit kushtetues në situata krizash institucionale. Në Shqipëri, ajo ka ndihmuar në balancimin e pushteteve dhe mbrojtjen e rendit kushtetues.

Doktrina e proporcionalitetit kërkon që çdo kufizim i të drejtave të jetë i ligjshëm, i domosdoshëm dhe proporcional.

Rast krahasues: Gjykata Kushtetuese e Austrisë ka rrëzuar masa qeveritare që kufizonin lirinë e tubimit pa justifikim proporcional.

E drejta ndërkombëtare dhe kufizimi i sovranitetit

Pas Luftës së Dytë Botërore, sovraniteti shtetëror u transformua në sovranitet të kufizuar nga e drejta ndërkombëtare dhe standardet e të drejtave të njeriut.

Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut ka vendosur standarde detyruese për shtetet, duke e vendosur individin në qendër të sistemit juridik ndërkombëtar.

Rast krahasues: në Mbretërinë e Bashkuar, shumë akte ligjore janë ndryshuar pas vendimeve të kësaj gjykate për të garantuar të drejtat themelore.

Vetëvendosja dhe transformimi i së drejtës ndërkombëtare

Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë në opinionin mbi Kosovën konstatoi se e drejta ndërkombëtare nuk ndalon deklaratat e pavarësisë.

Në kontekstin shqiptar, ky vendim ka rëndësi historike, pasi afirmon legjitimitetin ndërkombëtar të procesit të shtetformimit të Kosovës.

Rast krahasues: Timori Lindor dhe Sudani i Jugut tregojnë se vetëvendosja është bërë instrument juridik i pranuar ndërkombëtarisht në raste të veçanta historike.

Lëvizjet qytetare dhe rikthimi i legjitimitetit politik

Ngjarjet e Arab Spring treguan fuqinë e qytetarit si burim i ndryshimit politik.

Në Europën Lindore në vitin 1989, rrëzimi i regjimeve komuniste u realizua përmes mobilizimit qytetar dhe jo vetëm reformave institucionale.

Në hapësirën shqiptare, ndryshimet politike në Shqipëri dhe Kosovë kanë qenë të lidhura ngushtë me presionin qytetar dhe kërkesën për shtet funksional.

Ndërveprimi midis së drejtës së brendshme dhe asaj ndërkombëtare

Në sistemin modern juridik, e drejta kushtetuese dhe e drejta ndërkombëtare janë të integruara në një sistem të vetëm normativ.

Në Kosovë, Kushtetuta inkorporon standardet ndërkombëtare të të drejtave të njeriut. Në Shqipëri, procesi i integrimit evropian e forcon këtë ndërvarësi juridike.

Rast krahasues: Holanda dhe Gjermania i japin përparësi normave ndërkombëtare në rast konflikti me ligjin e brendshëm.

Shteti si instrument shërbimi publik

Shteti nuk është qëllim në vetvete, por instrument për mbrojtjen e lirisë dhe dinjitetit njerëzor.

Në Shqipëri dhe Kosovë, sfida themelore mbetet forcimi i institucioneve dhe shndërrimi i shtetit në shërbim të plotë të qytetarit.

Krahasim: shtetet nordike përfaqësojnë modelin e shtetit të mirëqenies, ku qytetari është në qendër të politikave publike.

Qytetari si burim i rendit juridik global dhe shqiptar

Analiza kushtetuese dhe ndërkombëtare dëshmon se qytetari është burimi i vetëm i legjitimitetit politik.

Në rastin shqiptar, ky parim ka dy dimensione: shtetformues në Kosovë dhe demokratizues në Shqipëri.

Kur ky parim respektohet, lind demokracia kushtetuese. Kur shkelet, lind autoritarizmi dhe dobësimi institucional.