Dom Fran Sopi: Drama shqiptare e lirisë së besimit në Pashallëkun e Prizrenit

NJË DRAMË SHQIPTARE E LIRISË SË BESIMIT, E NDËRGJEGJES NJERËZORE DHE E QËNDRESËS KISHTARE NË PASHALLËKUN OSMAN TË PRIZRENIT

Libri “Relacion Sinoptik – Rreth ngjarjeve të ndodhura në Pashallëkun e Prizrenit nga data 26 gusht 1866 deri më 6 mars 1868”, i hartuar nga Dario Bucciarelli, Arqipeshkëv i Shkupit me seli në Prizren, dhe i përgatitur për botim nën kujdesin e studiuesit Mark Palnikaj, është një ndër dëshmitë më të rëndësishme dokumentare për gjendjen politike, juridike, shoqërore dhe fetare në Kosovën e gjysmës së dytë të shekullit XIX.

Vepra në fjalë, e botuar në Tiranë më 2022, nuk përmban vetëm një kronologji trazirash, grabitjesh dhe konfliktesh, por paraqet edhe dramën e një gruaje shqiptare, Maria Kaçinarit, e cila u bë simbol i qëndresës së ndërgjegjes dhe i së drejtës së njeriut për ta zgjedhur e dëshmuar lirisht besimin e vet. Relacioni është shkruar nga një bari i Kishës, që ndodhej brenda ngjarjeve, dhe jo nga një historian që i vrojtonte ato nga largësia e kohës.

Bucciarelli komunikonte drejtpërdrejt me autoritetet osmane, me famullitarët, me konsujt e huaj, me përfaqësuesit kishtarë në Stamboll dhe me familjet e dëmtuara. Ai vetë pohon se nuk synonte të krijonte një vepër letrare me stil të përpunuar, por t’u linte pasardhësve një dëshmi mbi atë që quhej tolerancë, siguri, drejtësi dhe qeverisje në Pashallëkun e Prizrenit. Për të, rëndësia e relacionit nuk qëndronte në bukurinë e frazës, por në vërtetësinë e fakteve që kishte parë, dëgjuar dhe dokumentuar.

Në qendër të kësaj vepre ndodhet çështja e Maria Kaçinarit, e cila në tekstin e librit herë paraqitet me emrin Maria dhe në traditën shqiptare mund të jetë njohur edhe si Mrika. Duhet bërë një sqarim i domosdoshëm lidhur me emrin e bashkëshortit të saj. Në fillim të relacionit përmendet një Prenk Kaçinari, katolik me prejardhje nga Mirdita, i vendosur në fshatin Kramovikë, në distriktin e Prizrenit dhe në juridiksionin e Famullisë së Gjakovës. Prenka përshkruhet si kolon relativisht i pasur, pronar bagëtish dhe zotërues i një punishteje bakri dhe armësh. Autori pohon se prej rreth dy vjetësh ai jetonte në një martesë të rregullt kishtare me një grua të quajtur Maria. Mirëpo, në shënimin redaktorial të vendosur në të njëjtën pjesë përmendet emri Mark Llesh Kaçinari si bashkëshorti i Mrikës, ndërsa në shënimin përfundimtar të relacionit thuhet shprehimisht se Maria u kthye në shtëpinë e saj dhe jetoi në paqe me burrin e saj, Marka Lleshin.

Kjo mospërputhje duhet trajtuar me kujdes shkencor. Duke u mbështetur vetëm në tekstin e botuar, nuk mund të pohohet me siguri absolute nëse Prenk Kaçinari dhe Mark Llesh Kaçinari janë i njëjti person, i shënuar me emra të ndryshëm, nëse Prenka ishte kryefamiljari, ndërsa Mark Lleshi bashkëshorti i drejtpërdrejtë i Marisë, apo nëse kemi një pasaktësi të kopjimit, përkthimit ose redaktimit të dorëshkrimit. Megjithatë, shënimi përfundimtar është i qartë se burri me të cilin Maria u ribashkua pas kthimit nga Stambolli quhej Mark Lleshi. Prandaj, në një trajtim kritik është më e drejtë që ajo të quhet Maria ose Mrika Kaçinari, bashkëshortja e Mark Llesh Kaçinarit, duke shënuar se në fillim të rrëfimit familja lidhet edhe me emrin e Prenk Kaçinarit.

Para martesës, Maria kishte kaluar një jetë të vështirë dhe të trazuar. Nga rrëfimi që ajo vetë i paraqiti Arqipeshkvit, kuptohet se kishte lindur në një familje myslimane. Sipas deklarimit të saj, nuk ishte përgjegjëse për përkatësinë fetare të fëmijërisë, sepse atë e kishin përcaktuar prindërit dhe vëllezërit. Me rritjen e saj, ajo kishte filluar të shprehte dëshirën për t’iu kthyer besimit të paraardhësve të saj dhe për t’u bërë e krishterë. Ky vendim nuk ishte rezultat i një presioni të jashtëm, por një bindje që ishte pjekur në ndërgjegjen e saj.

Familjarët nuk e pranuan vendimin e saj. Sipas dëshmisë së Marisë, sa herë që ajo shprehte dëshirën për ta përqafuar besimin e krishterë, përballej me fyerje, trajtim të ashpër dhe mbikëqyrje të shtuar. Ajo u kishte thënë familjarëve se, sapo t’i jepej mundësia, do të largohej për t’u pagëzuar dhe për të jetuar si e krishterë. Më në fund, arriti të ikte, qëndroi për një kohë e fshehur dhe mori Pagëzimin e shenjtë. Kjo periudhë e jetës së saj nuk paraqitet në relacion me hollësi të plota kronologjike, por dëshmia e saj është e qartë: kthimi në krishterim kishte ndodhur përpara martesës dhe ishte zgjedhje e lirë personale. Pasi u largua nga familja e saj, Maria endej nëpër zona malore, duke kërkuar një vend ku mund të jetonte e sigurt. Në një shtëpi ku ishte strehuar, u hap biseda për martesën. Ajo deklaroi se do të pranonte të martohej vetëm me një burrë që, edhe nëse do të ishte i varfër, do ta kishte frikën e Zotit dhe do të jetonte me ndershmëri.

Pikërisht në atë kohë, në të njëjtën shtëpi mbërriti burri që më vonë do të bëhej bashkëshorti i saj. Sipas rrëfimit, ata nuk njiheshin më parë. As ai nuk e dinte historinë e saj të plotë, por ndërmjet tyre lindi një vlerësim i ndërsjellë. Maria pa tek ai një burrë të përvuajtur dhe me frikën e Hyjit, ndërsa ai pranoi ta merrte me vete në familjen e tij.

Në shtëpinë e re, ajo u trajtua fillimisht si bijë e familjes. Kur erdhi koha, martesa u kremtua publikisht, sipas normave të Kishës Katolike. Vetë Maria dëshmoi se kurora ishte vënë në kishë dhe se në martesë kishin qenë të pranishëm si katolikë, ashtu edhe myslimanë. Prej asaj kohe, ajo njihej në fshat me emrin Maria, një emër i dallueshëm i traditës së krishterë, dhe askush nga fqinjët nuk e kishte kundërshtuar haptazi statusin e saj deri në shpërthimin e ngjarjeve të gushtit 1866.

Mëngjesin e 26 gushtit 1866, kur ende po zbardhte dita, shtëpia e familjes Kaçinari në Kramovikë u rrethua nga disa qindra burra të armatosur. Sipas Bucciarellit, ata drejtoheshin nga bajraktarë të zonave të Cërmjanit, të Pejës dhe të Polluzhës, ndërsa në krye ishte Hiqmet Hoxha, i quajtur në dorëshkrim edhe Hakmet Hoggia. Sulmuesit hynë me dhunë në shtëpi, kërkuan nëpër të gjitha dhomat dhe vendet e fshehta, morën armë dhe pasuri, keqtrajtuan familjarët dhe i morën peng burrat, gratë dhe fëmijët. Pas një pjese të rrugës, shumica e pengjeve u liruan, por Maria u mbajt. Ajo u pyet vazhdimisht nëse ishte e krishterë apo myslimane. Maria u përgjigj qartë se ishte e krishterë. Edhe familjarët deklaruan se e kishin marrë si grua duke e ditur se ishte e krishterë, se kurora ishte lidhur në kishë dhe se ajo njihej publikisht me emrin Maria. Megjithatë, këto dëshmi nuk u morën parasysh.

Maria u dërgua në Cërmjan dhe u mbyll në katin e sipërm të kullës së Hiqmet Hoxhës. Synimi ishte që, nëpërmjet kërcënimeve, izolimit, lodhjes dhe presionit psikologjik, ajo të deklaronte se ishte myslimane dhe ta mohonte besimin e krishterë. Relacioni pohon se mbi të u ushtruan edhe presione të lidhura me nderin e saj si grua dhe me besnikërinë martesore. Përballë tyre, Maria përsëriste se ishte dhe do të mbetej e krishterë, edhe sikur ta vrisnin ose ta mbanin të burgosur gjithë jetën.

Për një lexues të krishterë, qëndrimi i saj kujton fjalët e Ungjillit: “Kush do të qëndrojë deri në fund, ai do të shëlbohet”. Maria nuk ishte teologe e shkolluar dhe nuk kishte autoritet shoqëror. Ajo ishte një grua e thjeshtë, por, në çastin e provës, dëshmoi një forcë shpirtërore që as burgimi, as kërcënimet dhe as premtimet nuk mundën ta thyenin. Në të, ndërgjegjja u bë altar i brendshëm, ku njeriu qëndron vetëm përpara Hyjit dhe ku pushteti tokësor nuk mund të hyjë pa kryer dhunë mbi dinjitetin njerëzor.

E mbyllur në një kullë, Maria filloi të mendonte për arratisjen. Dritarja ishte në lartësi të madhe dhe kërcimi prej saj mund të ishte vdekjeprurës. Dera ruhej dhe nuk kishte mjet për ta shpërthyer. Në një qoshe të qelisë ajo gjeti një samar me një litar. Litari ishte vetëm sa gjysma e lartësisë së kullës, por ajo e lidhi në një dërrasë, u lëshua poshtë dhe, në fund, u detyrua të hidhej. Gjatë zbritjes, duart iu çanë dhe iu gjakosën nga fërkimi me litarin, ndërsa nga rënia pësoi lëndime dhe filloi të çalonte. Megjithatë, ajo u ngrit dhe vazhdoi rrugën, duke u fshehur nëpër gropa, male dhe vende të thepisura.

Më 2 shtator 1866, pas disa ditësh arratisjeje, Maria arriti në Prizren dhe u paraqit para Dario Bucciarellit, Arqipeshkëvit të Shkupit. Ajo i kërkoi të ndërhynte pranë qeverisë dhe t’i siguronte mbrojtjen e ligjit. Bucciarelli mbeti i tronditur kur e pa, sepse e dinte se ajo mbahej e burgosur dhe ruhej me rreptësi. Ai e interpretoi shpëtimin e saj në dritën e Provanisë Hyjnore, duke e krahasuar me lirimin e Shën Pjetrit nga burgu i Herodit.

Arqipeshkvi nuk e fshehu Marinë dhe as nuk e largoi fshehurazi nga territori. Ai e njoftoi qeverinë, duke besuar se ligjet perandorake të shpallura nga Sulltani garantonin lirinë e ndërgjegjes. Ky veprim është me rëndësi të madhe për ta kuptuar figurën e Bucciarellit. Ai nuk veproi si nxitës i rebelimit dhe nuk kërkoi ta zgjidhte çështjen përmes forcës. Ai hyri në rrugën ligjore dhe e vendosi qeverinë përballë detyrimit për ta respektuar ligjin e vet.

Më 4 shtator 1866, me kërkesën e Pashës, Maria u paraqit para Këshillit qeverisës, të njohur si Megjlisi. Ajo shoqërohej nga një meshtar. Para guvernatorit dhe anëtarëve të këshillit, Maria deklaroi me zë të qartë se ishte e krishterë, se këtë besim e kishte zgjedhur lirisht dhe se do të qëndronte e krishterë deri në vdekje. Këshilltarët përdorën pyetje të përsëritura, formulime të dykuptimta dhe forma të ndryshme presioni, me qëllim që të nxirrnin prej saj ndonjë deklaratë që mund të përdorej kundër saj. Megjithatë, ajo nuk e ndryshoi dëshminë. Pas Megjlisit, Maria u dërgua edhe para organit hetues ose gjyqësor, të quajtur në tekst Isintak. Edhe aty ajo përsëriti të njëjtën deklaratë. Kryetari i këtij organi, sipas relacionit, pohoi se nuk e kuptonte përse çështja ishte dërguar para tij: nëse gruaja donte të ishte e krishterë, duhej të lihej e tillë, sepse këtë e kërkonte ligji. Kjo deklaratë duhej ta kishte përfunduar çështjen, por ndërhyrjet politike dhe fetare të autoriteteve vendore e penguan lirimin e plotë të saj.

Duke parë se vendimi i qartë i Marisë nuk po respektohej, Arqipeshkvi i shkroi zyrtarisht Pashës më 16 shtator 1866. Ai ia kujtoi se Maria kishte dëshmuar para Megjlisit dhe Isintakut se ishte bërë e krishterë me vullnet të lirë, pa u detyruar nga askush, dhe se ishte martuar me një katolik. Bucciarelli e konsideronte përpjekjen për ta detyruar të mohonte deklaratën e saj si veprim të kundërt me ligjin dhe si shkak të mundshëm për trazira të rënda.

Në takimet e mëtejshme me Nazif Pashën, konflikti ndërmjet pushtetit vendor dhe Arqipeshkvit u bë gjithnjë më i hapur. Pasha kërkonte që gruaja t’i dorëzohej qeverisë, ndërsa Bucciarelli kundërshtonte, duke thënë se nuk mund ta braktiste një të krishterë, faji i vetëm i së cilës ishte dëshira për të qenë e krishterë. Ai deklaroi se ishte i gatshëm të humbiste shtëpinë dhe madje jetën, por jo ta dorëzonte vullnetarisht një person të pambrojtur në duart e atyre që mund ta detyronin të mohonte ndërgjegjen e saj.

Arqipeshkvi e vendosi çështjen mbi parimin themelor se askush nuk është mbi ligjin. Ai i tha Pashës se, sikurse një i krishterë kishte të drejtë të bëhej mysliman, po ashtu edhe një mysliman duhet të kishte të drejtë ta zgjidhte besimin e krishterë. Ligji nuk mund të vlente vetëm në një drejtim. Nëse lejonte kalimin në Islam, por ndalonte kalimin në krishterim, atëherë nuk ishte më ligj i lirisë, por instrument i privilegjit.

Bucciarelli nuk ia dorëzoi Marinë vullnetarisht. Ai i tha Pashës se qeveria mund ta merrte vetëm duke përdorur forcën. “Unë dhe Ju jemi nën ligjin e jo mbi ligjin”, ishte thelbi i qëndrimit të tij. Ai deklaroi se mund t’ia digjnin ose shkatërronin shtëpinë, por nuk do ta braktiste një grua që i ishte drejtuar Kishës për mbrojtje.

Çështja e Marisë u përcoll më pas në Stamboll. Këtu duhet korrigjuar shprehja “gjyqi i Sulltanit”. Nga dokumenti nuk rezulton se Maria është paraqitur personalisht para Sulltanit dhe se vetë Sulltani ka kryesuar një gjykim të drejtpërdrejtë. Rrjedha e dokumentuar tregon një proces administrativ dhe juridik të zhvilluar në emër të pushtetit perandorak, përmes Portës së Lartë, Ministrisë së Brendshme, të quajtur në tekst Babalia, autoriteteve qeveritare dhe përfaqësive diplomatike në Stamboll. Prandaj, më saktë duhet të flitet për shqyrtimin e çështjes nga autoritetet qendrore të Perandorisë Osmane në Stamboll, nën sovranitetin dhe ligjin e Sulltanit.

Fillimisht, Nazif Pasha i kishte dërguar Stambollit një raport, të quajtur mosbatë, ku çështja paraqitej sikur trazirat kishin shpërthyer për shkak të një gruaje myslimane të bërë e krishterë pas grabitjes. Bucciarelli dyshonte se raporti shtrembëronte faktet dhe i paraqiste të krishterët si pjesëmarrës në trazira. Ai druhej se autoritetet qendrore do të merrnin vendim duke u mbështetur mbi informacione të njëanshme.

Nga Stambolli erdhi urdhri që Maria t’i dorëzohej qeverisë dhe të dërgohej në kryeqytet. Bucciarelli kërkoi që urdhri t’i jepej me shkrim. Ai nuk e kundërshtoi parimin që çështja të shqyrtohej në Stamboll, sepse besonte se atje mund të dilte e vërteta dhe të respektohej ligji. Kërkoi, megjithatë, që Maria të shoqërohej nga ai vetë ose nga një person i besueshëm dhe që udhëtimi të bëhej me siguri.

Në praninë e Pashës dhe të këshillit, Maria e ndërpreu diskutimin dhe deklaroi se nuk kishte frikë të dërgohej në Stamboll apo kudo tjetër, sepse do të mbetej gjithmonë e krishterë, edhe sikur ta bënin copë. Kjo deklaratë përmbledh tërë dramën e saj: pushteti mund ta zhvendoste trupin e saj nga Prizreni në Stamboll, por nuk mund ta zhvendoste ndërgjegjen nga besimi që ajo kishte zgjedhur.

Maria u mor nga qeveria dhe u nis për në Stamboll. Bucciarelli protestoi se kjo po bëhej jo sipas forcës së së drejtës, por sipas “së drejtës së forcës”. Ai shkoi menjëherë në zyrën e telegrafit dhe njoftoi ambasadorët e Austrisë dhe Francës, përfaqësuesit konsullorë, Imzot Hassunin, primatin armen në Stamboll, dhe famullitarin latin në Selanik.

Në telegramet e tij, Arqipeshkvi theksonte se Maria ishte një grua e krishterë dhe e martuar, se ishte marrë me forcë vetëm për shkak të besimit dhe se fliste vetëm shqip. Kjo e fundit ishte veçanërisht e rëndësishme, sepse Maria mund të merrej në pyetje në një gjuhë që nuk e kuptonte dhe dëshmia e saj mund të përkthehej ose interpretohej gabimisht. Bucciarelli kërkonte që ajo të vihej nën mbrojtjen e përfaqësuesve kishtarë dhe diplomatikë.

Frika e Arqipeshkvit nuk ishte e pabazë. Ai kujtonte internimin e të krishterëve të Karadakut në vitin 1846, gjatë të cilit shumë njerëz kishin vdekur nga torturat, sëmundjet dhe kushtet e rënda të udhëtimit. Prandaj, druhej se Maria mund të zhdukej gjatë rrugës, të vritej ose të paraqitej në Stamboll si person që vullnetarisht kishte hequr dorë nga krishterimi.

Ndërhyrja diplomatike rezultoi vendimtare. Imzot Hassuni, përfaqësuesit e Ambasadës Austriake, Paolo Holas, murgeshat e dashurisë dhe persona të tjerë në Stamboll e morën Marinë nën mbrojtje. Dokumenti nuk jep një procesverbal të plotë të marrjes së saj në pyetje në kryeqytet dhe as tekstin e një vendimi të posaçëm të firmosur personalisht nga Sulltani. Megjithatë, rezultati përfundimtar tregon se përpjekja për ta detyruar të kthehej në Islam dështoi. Maria u njoh në praktikë si e krishterë dhe iu lejua të kthehej te bashkëshorti dhe familja e saj.

Shënimi përfundimtar i relacionit, i vendosur pas përmbylljes së tekstit, e plotëson historinë e saj. Aty thuhet se, pasi u kapërcyen vështirësitë në Stamboll, në muajin maj të vitit 1867 u morën masat për kthimin e Marisë. Ajo iu dorëzua xhaxhait të burrit të saj dhe një personi tjetër që do ta shoqëronte gjatë rrugës. Deri atëherë kishte qëndruar nën kujdesin e Paolo Holasit dhe të mbrojtësve të saj në kryeqytetin osman.

Më 22 qershor 1867, Maria dhe dy shoqëruesit e saj u nisën nga Stambolli. Më 27 qershor arritën në Durrës. Atje ajo u sëmur dhe u detyrua të qëndronte disa ditë. Konsulli i Nderit i Austrisë në Durrës, Vincenzo Ballarini, u kujdes për shëndetin e saj dhe bëri përpjekje që ajo të merrte ndihmën e nevojshme. Pasi u shërua, Maria vazhdoi udhëtimin.

Më 4 korrik 1867 arriti në Tivar, ndërsa më 5 korrik mbërriti në Shkodër. Të nesërmen u vu nën shoqërimin e një roje të Konsullatës Austriake, e cila e përcolli drejt shtëpisë së saj. Në fund, pas gati një viti ndarjeje, burgimi, udhëtimi dhe pasigurie, Maria u kthye pranë bashkëshortit. Relacioni pohon se ajo vazhdoi të jetonte “në paqe e në dashuri” me burrin e saj, Mark Lleshin.

Kështu, fundi i çështjes së Marisë nuk ishte rikthimi i saj me dhunë në Islam, siç kishte shpresuar Nazif Pasha, por kthimi si grua e krishterë në familjen dhe martesën e saj. Në planin juridik, kjo ishte një fitore e ndërgjegjes mbi arbitraritetin. Në planin kishtar, ishte një fitore e shërbesës baritore që nuk e braktisi personin e dobët. Në planin diplomatik, ishte dëshmi se dokumentimi, komunikimi dhe ndërhyrja ndërkombëtare mund ta pengonin një padrejtësi që autoritetet vendore përpiqeshin ta kryenin ose ta fshihnin.

Në këtë dramë, edhe bashkëshorti i Marisë duhet parë si figurë e vuajtjes. Teksti nuk jep një biografi të plotë të tij pas largimit të së shoqes, por fakti se martesa e tyre ishte lidhur publikisht në Kishë dhe se Maria u kthye për të jetuar me të, tregon se ai e kishte pranuar atë si të krishterë dhe i kishte qëndruar besnik lidhjes martesore. Shtëpia e tij u sulmua, prona u grabit, familja u poshtërua dhe gruaja iu rrëmbye. Për të, çështja nuk ishte vetëm konflikt fetar, por plagosje e familjes dhe e sakramentit të martesës.

Sipas frymës së teologjisë katolike, martesa nuk është vetëm marrëveshje shoqërore, por besëlidhje e shenjtë ndërmjet burrit dhe gruas para Hyjit. Kur autoritetet përpiqeshin ta ndanin Marinë nga burri dhe ta detyronin të mohonte besimin, ato cenonin njëkohësisht ndërgjegjen e saj dhe shenjtërinë e martesës. Prandaj, Bucciarelli nuk e trajtoi rastin si një çështje të vogël private, por si një provë të së drejtës, të fesë dhe të rendit moral.

Figura e Arqipeshkvit Dario Bucciarelli del në këtë rrëfim me një madhësi të veçantë. Ai nuk kishte ushtri dhe as pushtet politik. Fuqia e tij ishte fjala, ligji, autoriteti moral dhe përgjegjësia baritore. Ai ndërmjetësoi që të krishterët të mos hakmerreshin, sepse e dinte se hakmarrja do ta përshkallëzonte dhunën dhe do t’u jepte autoriteteve pretekst për shtypje të re. Në të njëjtën kohë, ai nuk e ngatërroi paqen me heshtjen. Paqja e krishterë nuk është pajtim me padrejtësinë, por përpjekje që e keqja të ndalet pa u shtuar një e keqe tjetër.

Bucciarelli i kujtonte pushtetit se ligji nuk mund të ishte dekor i zyrave perandorake, por duhej të mishërohej në mbrojtjen konkrete të njeriut. Ai pohonte se çdo qytetar i mirë kishte detyrën t’i njoftonte autoritetet kur ndodhnin veprime kriminale dhe se, si i krishterë, ishte i detyruar ta respektonte rrugën ligjore, ta pengonte të keqen dhe ta nxiste të mirën e popullsive.

Pikërisht në këtë pikë libri merr rëndësi të veçantë për një meshtar të sotëm të Dioqezës Prishtinë–Prizren. Historia e Marisë dhe e familjes Kaçinari nuk është vetëm një kujtim i vuajtjeve të katolikëve në shekullin XIX. Ajo është mësim mbi detyrën e Kishës për ta mbrojtur personin njerëzor, lirinë e ndërgjegjes, familjen dhe të drejtën.

Meshtari i Kishës Katolike nuk është vetëm ai që kremton Meshën dhe administron sakramentet. Ai, me fjalë të tjera, është edhe bari që duhet ta njohë plagën e grigjës, të qëndrojë pranë të përndjekurit, t’i drejtohet ligjit, të kërkojë drejtësi dhe të ndalojë hakmarrjen. Në figurën e Bucciarellit shihet modeli i një bariu që nuk e lëshon gruan e pambrojtur edhe kur kërcënohet shtëpia dhe jeta e tij.

Megjithatë, libri duhet lexuar me përgjegjësi kritike. Gjuha e Bucciarellit është nganjëherë e fortë dhe polemike. Ai shkruan i zemëruar nga dhuna që kishte parë dhe përdor disa përgjithësime fetare, që nuk duhet të shkëputen nga konteksti i shekullit XIX e të përdoren kundër myslimanëve të sotëm. Përgjegjësia për krimet u takon autorëve konkretë, grupeve të armatosura, zyrtarëve të korruptuar dhe atyre që shtrembëruan ligjin, jo një bashkësie të tërë fetare.

Edhe vetë relacioni dëshmon se kishte myslimanë që e njihnin Marinë si të krishterë, që dëshmuan të vërtetën dhe që, në komisione ose në organe të ndryshme, pranuan parimin e ligjit. Prandaj, vepra duhet të shërbejë jo për kultivimin e armiqësisë, por për të kuptuar se çfarë ndodh kur feja përdoret nga pushteti, kur ligji zbatohet në mënyrë të pabarabartë dhe kur njeriu gjykohet jo për veprat, por për ndërgjegjen e tij.

Në të vërtetë, Maria nuk luftoi kundër një populli dhe as kundër një bashkësie fetare. Ajo luftoi për të drejtën për të qenë vetvetja. Dëshmia e saj nuk ishte thirrje për konflikt, por pohim i lirisë së brendshme. Ajo nuk kërkoi hakmarrje ndaj familjes që e kishte kundërshtuar dhe as ndaj njerëzve që e burgosën. Kërkoi vetëm që të lejohej të jetonte si e krishterë dhe si bashkëshorte në familjen që kishte zgjedhur.

Në këtë kuptim, historia e Maria Kaçinarit është një nga dëshmitë më prekëse të ndërgjegjes femërore shqiptare në shekullin XIX. Ajo qëndron krahas atyre grave të panjohura që e ruajtën fenë, familjen dhe dinjitetin në kohë përndjekjeje. Jeta e saj tregon se historia nuk shkruhet vetëm nga pashallarët, konsujt dhe ipeshkvijtë. Ajo shkruhet edhe nga gratë e thjeshta, të cilat, në çastin vendimtar, bëhen më të forta se institucionet që kërkojnë t’i nënshtrojnë.

Rrjedha e çështjes së saj mund të përmblidhet kronologjikisht në këtë mënyrë: Maria lindi në një familje myslimane; me vetëdije të lirë dëshiroi të përqafonte krishterimin; u largua nga familja, mori Pagëzimin dhe u martua në Kishën Katolike; më 26 gusht 1866 u rrëmbye nga shtëpia e familjes Kaçinari; u burgos në kullën e Hiqmet Hoxhës në Cërmjan; u arratis dhe më 2 shtator mbërriti te Arqipeshkvi Bucciarelli në Prizren; më 4 shtator u mor në pyetje para Megjlisit dhe Isintakut; gjatë shtatorit u zhvilluan debatet ndërmjet Arqipeshkvit dhe Nazif Pashës; më pas u mor me forcë dhe u dërgua në Stamboll; atje u vu nën mbrojtjen e përfaqësuesve kishtarë dhe diplomatikë; në maj të vitit 1867 u përgatit kthimi i saj; më 22 qershor u nis nga Stambolli, më 27 qershor arriti në Durrës, më 4 korrik në Tivar, më 5 korrik në Shkodër dhe më pas u shoqërua deri në shtëpi, ku u ribashkua me Mark Llesh Kaçinarin.

Fakti që relacioni e përfundon këtë histori me kthimin e Marisë “në paqe e në dashuri” me burrin e saj ka një kuptim të thellë biblik. Pas natës së frikës, kullës, burgut, detit dhe rrugës së gjatë, ajo kthehet në vatër. Shtëpia që ishte dhunuar bëhet përsëri vend i bashkimit. Martesa që pushteti deshi ta copëtonte mbijeton. Besimi që kërkuan t’ia merrnin mbetet i paprekur.

Kështu, libri “Relacioni Sinoptik” nuk është thjeshtë një raport mbi ngjarjet e viteve 1866–1868. Ai është një dokument i ndërgjegjes së plagosur të një kohe. Në të, Maria Kaçinari përfaqëson personin e pambrojtur që refuzon të tradhtojë vetveten; Mark Lleshi përfaqëson familjen e dëmtuar, por të ribashkuar; Dario Bucciarelli përfaqëson Kishën Katolike që nuk e braktis grigjën; ndërsa procesi i Prizrenit dhe shqyrtimi në Stamboll përfaqësojnë përplasjen e përhershme ndërmjet ligjit të shkruar dhe vullnetit arbitrar të pushtetarit.

Vlera më e madhe e veprës qëndron pikërisht këtu: ajo na kujton se liria fetare nuk është dhuratë e një sunduesi, por e drejtë e lindur e personit njerëzor; se ligji humbet kuptimin kur nuk mbron të dobëtin; dhe se Kisha e përmbush misionin e saj vetëm kur, krahas shpalljes së Ungjillit, bëhet strehë për të përndjekurin, zë për të heshturin dhe mbrojtëse e dinjitetit të çdo njeriu.

Krejt nê fund nga këndvështrimi im meshtarak e përmbyll me një mesazh duke thënë se historia e Maria Kaçinarit dhe qëndrimi baritor i Dario Bucciarellit na mësojnë se besimi i vërtetë nuk imponohet me forcë, por dëshmohet në liri; se ndërgjegjja e njeriut nuk mund të burgoset, edhe kur trupi i tij mbyllet në kullë; dhe se Kisha nuk duhet të heshtë kur cenohet dinjiteti i personit. Kujtimi i kësaj gruaje shqiptare nuk duhet të përdoret për të mbjellë armiqësi ndërmjet njerëzve e besimeve, por për të mbrojtur të drejtën e secilit që ta jetojë fenë e vet pa frikë, pa kërcënim dhe pa dhunë. Vetëm aty ku respektohen ndërgjegjja, familja, feja dhe ligji, mund të ndërtohet një paqe e drejtë, e qëndrueshme dhe e denjë për njeriun.

Pejë, më 30 korrik 2026