Albert Vataj: Tef Palushit, ylli që nuk pranoi të shuhej në qiellin e humorit shkodran

Në përvjetorin e kalimit në amshim të Tef Palushit, yllit që nuk pranoi të shuhej në qiellin e humorit shkodran

Para se ta mbyllte sytë përgjithmonë, ai kishte fituar atë privilegj që pak njerëz e arrijnë, të mos jetojë vetëm në kujtesë, por në buzëqeshjen e një qyteti të tërë. Shtjefën Palushi – Tefa nuk ishte thjesht një humorist, një satirist apo një karikaturist. Ai ishte një mënyrë e të menduarit, një mënyrë e të jetuarit, një frymë që Shkodra e lindi dhe e bëri pjesë të identitetit të saj.

Sot, në përvjetorin e ndarjes së tij nga jeta, nuk kujtojmë vetëm një njeri. Kujtojmë një epokë të humorit shkodran, një ndër figurat më të ndritura të atij universi shpirtëror ku e qeshura nuk ishte argëtim, por mbijetesë, nuk ishte zbavitje, por rezistencë.

Shkodra është një qytet që e ka ngritur humorin në rang kulture. Ajo ka trashëguar dhe kultivuar satirën, bejtet, barcaletën, sarkazmën, karikaturën dhe atë të qeshur të mençur që lind nga përballja me jetën. Në këtë qytet, humori nuk ka qenë luks, por një antitrup i shpirtit, një mënyrë për të mos u mposhtur nga fatkeqësia, nga padrejtësia, nga frika dhe nga pushteti.

Siç shkruante me të drejtë Pjetër Logoreci, një nga madhështitë e Shkodrës është humori popullor. Në çdo kohë dhe në çdo sprovë, qytetari shkodran ka ditur t'i përballojë plagët e jetës me një batutë, me një shpoti, me një lojë pa zarar, të sajuar aty për aty. Edhe në vitet më të errëta të diktaturës, në fatkeqësi familjare, në përmbytje, në varfëri, në eksod, në rrëmujat e vitit 1997 apo në zhgënjimet e demokracisë, Shkodra ka marrë frymë përmes humorit.

Në këtë traditë të jashtëzakonshme, Tef Palushi zë një vend krejt të veçantë.

Ai nuk ishte produkt i akademive dhe as i skenave të mëdha. Ishte një komik i lindur, një talent që nuk u krijua nga shkolla, por nga vetë fryma e qytetit. Humori i tij ishte spontan, i mprehtë, i pamëshirshëm ndaj marrëzisë dhe hipokrizisë. Ai vinte aty ku askush nuk guxonte të fliste, duke përdorur armën më fisnike: të qeshurën.

Tefa bëri të qeshnin ata që nuk kishin më fuqi të qanin.

Në vitet e diktaturës, kur fjala mund të kushtonte lirinë, shumë barcaleta antikomuniste mbetën pa autor. Populli ua veshi emrin e tij. Nuk kishte rëndësi nëse i kishte thënë apo jo Tefa; ato tingëllonin si të tijat, sepse kishin shpirtin, ritmin, ironinë dhe guximin e tij. Edhe vigjilenca e pushtetit shpesh mbetej pa gjurmë, ndërsa njerëzit buzëqeshnin fshehurazi dhe thoshin me lehtësi: "E ka thënë Tefa."

Kështu, ai u bë më shumë se një njeri.

U bë një legjendë.

Edhe sot, pas më shumë se katër dekadash nga largimi i tij, Tefa vazhdon të jetojë në çdo batutë shkodrane, në çdo ironi të hollë, në çdo histori që rrëfehet në oda, kafene, gëzime e madje edhe në mort. Emri i tij është bërë sinonim i humorit, aq sa kufiri mes njeriut dhe mitit është shuar prej kohësh.

Por Tef Palushi nuk ishte vetëm mjeshtër i fjalës.

Ai ishte edhe një karikaturist i jashtëzakonshëm. Krahas punës në Fabrikën e Pëlhurave dhe realizimit të skenografive teatrore, ai krijoi një univers të spikatur artistik përmes karikaturës. Talentit të tij nuk iu desh shumë kohë për të kapërcyer kufijtë e Shkodrës dhe për të mbërritur në faqet e revistës legjendare "Hosteni". Në fundin e viteve '70 dhe fillimin e viteve '80, punimet e tij u bënë ndër më të vlerësuarat e revistës, duke zënë shpesh vend edhe në kopertinat e saj. Brenda kufizimeve ideologjike të kohës, ai dinte të krijonte figura me një finesë artistike dhe një nëntekst satirik që vetëm talentet e rralla arrijnë ta realizojnë.

Shkodra ka qenë bujare me humorin.

Ajo i dha kulturës shqiptare emra që mbetën monumente të së qeshurës: Pjetër Gjini, Bik Pepa, Gjosho Vasia, Tano Banushi, Paulin Preka, Gëzim Kruja, Paulin Selimi, Mërgim Muhja, Nexho Shabani e shumë të tjerë. Secili prej tyre ndezi një dritë në qiellin e artit shqiptar.

Mes tyre, Tefa ishte një yll me dritën e vet.

Një yll që nuk shuhet.

Një yll që vazhdon të ndriçojë kujtesën e një qyteti.

Shtjefën Palushi lindi në Shkodër më 28 qershor 1943 dhe u nda nga jeta më 18 korrik 1985, vetëm 41 vjeç. Nuk krijoi familje dhe nuk la pasardhës gjaku. Shëndeti nuk ia dha këtë mundësi. Por ai la diçka shumë më të madhe se një trashëgimi familjare.

La një trashëgimi shpirtërore.

La një pasuri që nuk plaket, sepse jeton në kujtesën kolektive të një qyteti dhe të një kombi.

Jeta nuk qe bujare me të. I dha pak vite, por ai arriti ta mundë kohën. Sepse nuk matet me vitet ai që bëhet i pavdekshëm në kujtesën e njerëzve. Ai ndërtoi për veten një tempull që nuk është prej guri, por prej buzëqeshjesh; nuk është prej mermeri, por prej dashurisë së një populli.

Dhe kjo është pavdekësia më e lartë.

Sot, në përvjetorin e ndarjes së tij nga jeta, nuk përulemi vetëm para kujtimit të Shtjefën Palushit. Përulemi para fuqisë së humorit që ai mishëroi, para dinjitetit të njeriut që sfidoi dhimbjen me buzëqeshje dhe para artistit që e ktheu të qeshurën në art e artin në kujtesë.

Sepse Tef Palushi nuk ishte vetëm një emër.

Ai ishte dhe mbetet një fenomen.

Një institucion i humorit shkodran.

Një legjendë që vazhdon të jetojë sa herë që Shkodra qesh.