Albert Vataj: Protesta si shkurorëzim i autoritetit të nënshtrimit, anatomia e një zgjimi

Protesta si shkurorëzim i autoritetit të nënshtrimit, anatomia e një zgjimi

Sot dita e 17-të e protestës. E njëjta pjesmarrje, e njëjta energji, e njëjta narrativë.

Historia e shoqërive shpesh shkruhet përmes thyerjeve dramatike në marrëdhënien midis pushtetit dhe individit. Megjithatë, kthesat më të rëndësishme nuk ndodhin kur ndryshojnë kodet ligjore, por kur përmbyset kodi psikologjik i një kombi. Ajo që po dëshmojmë sot në rrugët e Tiranës dhe në hapësirat ku frymon rinia shqiptare, i kapërcen kufijtë e një pakënaqësie thjesht politike apo ekonomike. Ky vrull përfaqëson një mutacion ekzistencial, tranzicionin e dhimbshëm, por të domosdoshëm, nga psikologjia e 'fëmijës së ndrydhur' që kërkon miratimin e autoritetit, te lindja e individit sovran që merr përgjegjësi për fatin e tij. Është fillimi i një epoke ku miti i autoritetit të pacënueshëm po bie, duke çliruar jo vetëm bijtë që rebelohen, por edhe vetë etërit që e ndërtuan atë burg.

Parë në prizmin e psikologjisë kolektive, ajo që po ndodh në Tiranë dhe në shumë vende të tjera ku jetojnë shqiptarë, nuk është thjesht një reagim i rinisë ndaj një politike të caktuar, ndaj një vendimi administrativ apo ndaj një padrejtësie konkrete. Kjo është vetëm sipërfaqja e dukshme e një procesi shumë më të thellë. Në thelb, kemi të bëjmë med një përplasje mes dy mënyrave të të kuptuarit të botës: asaj që e sheh autoritetin si burim të së vërtetës dhe asaj që kërkon të drejtën për ta ndërtuar vetë të vërtetën e saj.

In rrugët e Tiranës mund të dëgjosh parulla, thirrje dhe zemërim. Por, nëse përpiqesh të dëgjosh më thellë, përtej zhurmës së protestës, aty flet një brez që refuzon të jetë më objekt i historisë dhe kërkon të bëhet subjekt i saj. Flet një brez që nuk pranon më të jetojë nën hijen e autoriteteve të trashëguara, qofshin ato politike, familjare, morale apo kulturore.

Ky është një fenomen që psikologu Carl Gustav Jung do ta konsideronte si çastin kur pavetëdija kolektive shpërthen në vetëdije. Për dekada me radhë, brezat kanë bartur në heshtje dhe nënshtrim frikëra, komplekse dhe ndjenja pafuqie të trashëguara. Frika nga ndëshkimi, frika nga turpi, frika nga dështimi dhe frika nga autoriteti nuk janë thjesht përvoja individuale; ato, me kalimin e kohës, bëhen pjesë e karakterit të një kombi.

Në Shqipëri, kjo trashëgimi është veçanërisht e rëndë. Ne vijmë nga një histori e gjatë pushtimesh, sundimesh, diktaturash dhe autoritarizmash. Për shekuj me radhë, mbijetesa ka kërkuar bindje. Njeriu mësohej të mos fliste, të mos binte në sy, të mos kundërshtonte. Diktatura komuniste nuk e shpiku këtë refleks, por e ngriti atë në sistem. Ajo prodhoi atë që filozofi francez Michel Foucault e quante "trupi i disiplinuar", individin që kontrollon vetveten sepse e ka përvetësuar syrin e pushtetit (panoptikonin) brenda ndërgjegjes së tij.

Prandaj, edhe pas rrëzimit të diktaturës, shumë prej nesh vazhduan të jetonin me frikën e trashëguar. Ndryshuan institucionet, por jo gjithmonë psikologjia, ndryshuan flamujt, por jo marrëdhënia me pushtetin. Shpesh, ne vazhduan të kërkonim një "baba" politik, një figurë shpëtimtare, një autoritet që të mendonte për ne. Kjo është ajo që Erich Fromm e përshkruante te “Arratisja nga liria” (1941) si paradoksin e frikës nga liria. Njeriu që është rritur në nënshtrim nuk e dëshiron thjesht lirinë, ai njëkohësisht i frikësohet asaj. Liria kërkon përgjegjësi, vetëpërcaktim dhe kurajë. Atij që nuk i janë dhënë asnjëherë instrumentet e kësaj kuraje, shpesh zgjedh, me vetëdije ose pavetëdije, "autoritetin e rehatshëm" për t'i ikur ankthit të zgjedhjes.

Kjo shpjegon atë që mund ta quajmë "rebelim në burgje". Brezat e mëparshëm kundërshtuan brenda kufijve të sistemit, pa e sfiduar themelin e tij. Ishte njësoj si të protestoje për rregullat e qelisë, pa vënë në pyetje ekzistencën e burgut vetë. Paulo Freire, në veprën “Pedagogjia e të shtypurve” (1968), e emërtoi këtë fenomen si "introjeksion të shtypësit". Sipas tij, viktima e autoritetit internalizon zërin e atij që e shtyp dhe bëhet rojtari i vetes në burgun e vet. Edukimi si nënshtrim, dhe jo si zgjim, është pikërisht mekanizmi që ushqen këtë qerthull.

Në këtë kuptim, protestat e sotme janë më shumë se protesta, ato janë simptoma të një transformimi rrënjësor kulturor. Brezi Z duket se ka lindur me një raport krejt tjetër ndaj autoritetit. Ai nuk e konsideron moshën si argument, nuk e konsideron pozitën si meritë dhe nuk e konsideron pushtetin si të shenjtë. Kjo është arsyeja pse shpesh ky brez shihet si arrogant, i padisiplinuar apo i papërgjegjshëm nga gjeneratat më të vjetra. Në të vërtetë, ai po vë në diskutim vetë themelet, mbi të cilat u ndërtua kultura e bindjes.

Ky fenomen nuk kufizohet vetëm në Tiranë. E kemi parë në protestat studentore në Serbi, në mobilizimet e të rinjve në Greqi pas tragjedisë së Tempit, në demonstratat e Francës kundër reformave të pensioneve, në lëvizjet klimatike të udhëhequra nga të rinjtë në Europë, në protestat universitare amerikane dhe në revoltën e brezave të rinj në Amerikën Latine. Kudo vërehet i njëjti mekanizëm: refuzimi për t'iu nënshtruar autoritetit vetëm sepse ai ekziston.

Filozofi José Ortega y Gasset shkruante se "çdo brez është një mision historik". Brezat nuk mjaftohen me trashëgiminë e botës, ata e gjykojnë atë, ata vendosin nëse do ta pranojnë apo do ta ndryshojnë. Erik Erikson, teoricieni i madh i zhvillimit të identitetit, tregoi se adoleshenca dhe rinia e hershme janë fazat kur njeriu kalon krizën e identitetit përballë konfuzionit të roleve. Kjo fazë kërkon domosdoshmërisht kundërshtim. Nëse nuk lejohet ky konflikt, individi mbetet i bllokuar, i papjekur psikologjikisht dhe i varur nga figura e autoritetit. Brezat që vuajtën nën diktaturë dhe tranzicion, "etërit" e sotëm, e kaluan këtë fazë në mënyrë të kequdhëhequr, u detyruan të bëheshin "të rritur para kohe" duke hequr dorë nga rebelimi formues. Pasoja e këtij gjymtimi ishte se ata u kthyen në autoritete të bazuara te frika, dhe jo te urtësia.

Gjenerata e Mileniumit dhe Gjenerata Z trashëguan këtë frikë (pothuajse në nivel epigjenetik), trashëguan ankthin, mosbesimin dhe nënshtrimin si refleks, por njëkohësisht u ndeshën me një botë globale ku alternativat ishin qartësisht të dukshme. Ky kontrast i egër midis trashëgimisë shtypëse dhe horizontit të hapur përbën energjinë e rebelimit aktual.

Edhe Fridrih Niçe do ta shihte këtë si një çast krijues. Sipas tij, qytetërimet përparojnë kur dikush gjen guximin të thotë "jo" ndaj vlerave që e kanë humbur kuptimin, jo thjesht për të shkatërruar, por për të hapur rrugë për një kuptim të ri. Niçe e pa rebelimin kundër autoritetit si një kusht të domosdoshëm për vetërealizimin. Në konceptin e tij të "vullnetit për pushtet", njeriu nuk mund të bëhet ai që është pa kaluar nëpër fazën e kundërshtimit, pa thyer tabelat e vlerave të imponuara. Etërit, në këtë optikë, shndërrohen shpesh në bartës të "moralit të tufës", të vlerave që mbytin individualitetin. Gjenerata që ngrihet sot është ajo që guxon të thotë "Po" ndaj vetvetes, duke thënë "Jo" ndaj trashëgimisë së vjetër.

Ky konflikt u konceptualizua gjithashtu nga Sigmund Frojd në terma të kompleksit të Edipit dhe luftës kundër figurës atërore. Në veprën “Totem dhe Tabu” (1913), ai argumenton se çdo qytetërim fillon simbolikisht me një "vrasje të atit", me rrëzimin e autoritetit primordial. Shoqëria vetë është e ndërtuar mbi këtë tension, mbi paktin midis atyre që sundojnë dhe atyre që kërkojnë të çlirohen. Nënshtrimi nuk është natyral, ai është i mësuar, i imponuar dhe i ngulitur thellë si refleks mbrojtës.

Në këtë pikë, Hannah Arendt, në esenë e saj “Çfarë është autoriteti?” (1954), bën një dallim themelor. Sipas saj, autoriteti legjitim buron nga respekti i lirë, nga njohja vullnetare e kompetencës dhe integritetit. Autoritarizmi, përkundrazi, buron nga frika, nga hierarkia e imponuar dhe nga pamundësia e dialogut. Arendt argumenton se kriza moderne është pikërisht humbja e autoritetit të vërtetë, jo e autoritetit si forcë, por si besueshmëri. Kur etërit nuk e meritojnë autoritetin, por thjesht shfrytëzojnë pozicionin e tyre të pushtetit, çarja bëhet e pashmangshme.

Ndoshta mendimtari më i afërt me frymën e këtij procesi është Albert Kamy me konceptin e tij të "njeriut rebel" (L'Homme Révolté, 1951). Për Kamy, rebelimi nuk është thjesht një mospranim i verbër, por një afirmim i dinjitetit. Kur njeriu thotë "Mjaft!", ai njëkohësisht deklaron se "ka diçka brenda meje që meriton të mbrohet".

Rebelimi zbulon vlerën. Rinia shqiptare në sheshe nuk po thotë vetëm "rrëzoni sistemin", ky apo ai në burg, “Shqipëria nuk është në shitje, etj, që përbëjnë narrativën; ajo po dëshmon se beson te ekzistenca e diçkaje të denjë për të cilën ia vlen të luftosh. Ky është momenti kur rebelimi shndërrohet nga një reagim instinktiv në një projekt të mirëfilltë ekzistencial.

Por ndoshta kuptimi më i thellë i asaj që po ndodh nuk qëndron te të rinjtë, por te ne, etërit. Ky rebelim po na vendos përpara pasqyrës sonë, duke na detyruar të pyesim veten, se sa nga ajo që quajtëm edukim ishte në të vërtetë kontroll? Sa nga ajo që quajtëm mbrojtje ishte frikë? Sa nga ajo që quajtëm autoritet ishte thjesht pasiguri e maskuar? Shpesh prindërit, mësuesit, drejtuesit dhe politikanët nuk mbrojnë të rinjtë nga rreziku, por mbrojnë veten nga humbja e pushtetit. Prandaj rebelimi i brezit të ri shihet si kërcënim, ai rrëzon fronin simbolik mbi të cilin kemi qëndruar komodë.

Megjithatë, kjo ngritje krye i bijve përmban një përmasë edhe më të thellë, ajo çliron vetë etërit. Kjo ide rezonon fuqishëm me dialektikën e Hegelit mbi "Zotin dhe Skllavin" (Dialektika e Masterit dhe Skllavit), sipas të cilit, skllavëria e njërit nuk është liri për tjetrin, por një robëri e dyfishtë. Zoti që sundon përmes frikës është vetë rob i nevojës së tij për të sunduar. Kur biri sfidon autoritetin, ai nuk këput vetëm zinxhirët e veta, por çliron edhe atin nga barra e një autoriteti fals. Jean-Paul Sartre do ta quante këtë "autenticitet reciprok", njeriu autentik nuk kërkon të sundojë tjetrin, sepse e kupton se liria e tij është e kushtëzuar patjetër nga liria e tjetrit.

Ajo që kapet këtu me forcë poetike dhe saktësi psikologjike është se rebelimi i të rinjve shqiptarë nuk është thjesht një ngjarje politiko-institucionale, është një maturim i vonuar i psikës sonë kolektive. Është momenti kur një shoqëri kalon nga faza e nënshtrimit të internalizuar (Freud, Fromm) në fazën e identitetit të lirë (Erikson); nga pedagogjia e shtypjes (Freire) në pedagogjinë e çlirimit, nga autoritarizmi i frikës (Arendt) në autoritetin e merituar.

Historia tregon se asnjë shoqëri nuk është bërë më e lirë duke heshtur dhe asnjë qytetërim nuk ka përparuar përmes bindjes së verbër. Përparimi ka ardhur gjithmonë kur dikush ka pasur guximin të pyesë, të kundërshtojë dhe të refuzojë përgjigjet e gatshme. Kjo është arsyeja pse protestat e të rinjve kanë korrur tashmë një fitore që nuk mund t'ua marrë askush. Edhe nëse kërkesat e tyre nuk përmbushen menjëherë, edhe nëse sistemi reziston, diçka ka ndryshuar përgjithmonë, është thyer miti i autoritetit të pacënueshëm.

Dhe kur bie ky mit, bie edhe frika. Çdo epokë e re nuk fillon atëherë kur ndryshojnë ligjet, por kur ndryshon marrëdhënia e njeriut me frikën. Ky është momenti historik që po shohim sot, lindja e një ndërgjegjeje të re, e gatshme për të deklaruar se askush nuk ka të drejtë të vendosë për fatin e saj pa pëlqimin e saj. Jo më si fëmijë të bindur të historisë, por si autorë të saj.

Në fund të fundit, deklarata se "nuk ka autoritet që nuk sfidohet" nuk është thjesht një konstatim sociologjik, ajo është një deklaratë e fuqishme antropologjike, njeriu, në thelb, është një qenie që nuk i pranon dot zinxhirët si gjendje natyrore. Dhe kjo mbetet shenja më e qartë, më e pastër, e dinjitetit njerëzor.

E trashëguam këtë nga Kopshti i Edenit, ku refuzuam pajtueshmërinë me autoritetin dhe parajsën e dhuruar, në këmbim të mosbindjes që solli dëbimin. Ishte i lartë çmimi i lirisë, por ne atë zgjodhëm atëditë e sot.