Albert Vataj: Djali që luante violinë në shi – homazh për Eliasin dhe tingullin që i mbijetoi terrorit të Holokaustit

Djali që luante violinë në shi – homazh për Eliasin dhe tingullin që i mbijetoi terrorit të Holokaustit

Në histori, në atë rrugëtim fatesh të njerëzve dhe kombete, kah dete të trazimta mësyjnë me shtërngatë brigjet, dhe qiej të mrrylët ndërsejnë si shtazë të tërbuara, ka data që bien si kambana mortore mbi ndërgjegjen e njerëzimit, data që nuk mbahen mend vetëm për numrin e viktimave, por për heshtjen që lanë pas.

Por ka edhe tinguj që nuk vdesin kurrë, sepse shndërrohen në gjakun që vërshon në deje, dhe pulsin që gjëmimshëm mëton.

Ka melodi që mbeten pezull mbi rrënojat e kohës si një lutje e pa thënë, një zë shpirti që del nga tingujt e një harmonie të trishtë. Një prej tyre u bë altar blatimi i hyjtë më 17 tetor 1941, në Lvivin e pushtuar nga nazistët, kur një djalë hebre, Elias, në shiun e ftohtë dhe nën hijen e terrorit, luajti violinën e tij për herë të fundit, pak çaste para se të zhdukej përgjithmonë në humnerën e Holokaustit.

Nuk kemi një fotografi të tij.

Nuk kemi asnjë letër, asnjë ditar, asnjë fjali të shkruar nga dora e tij. Historia nuk i ruajti fytyrën. Por ruajti tingullin. Dhe ndonjëherë, tingulli është më i fortë se çdo monument prej guri, se gjithë ngjizjet që dhimbja mbrujti në sulemnitetin e zgripit të botës.

Rrëfimi për Eliasin mbijetoi në kujtesën e atyre që shpëtuan. Ata nuk kujtuan vetëm britmat, çizmet, urdhrat, trenat apo të shtënat. Kujtuan një violinë që qante nën shi. Kujtuan një djalë që nuk kishte asgjë tjetër për të mbrojtur përveç shpirtit të tij. Dhe në atë çast, muzika e tij u bë më shumë se art, u bë një akt dinjiteti njerëzor.

Ai nuk ngriti armë.

Nuk bërtiti.

Nuk mallkoi.

Ai protestoi me melodi.

Në një botë që po humbiste fytyrën njerëzore, Elias u kthye në atë që filozofi Emmanuel Levinas do ta quante “fytyra e tjetrit”, ajo prani që të detyron të ndalosh përballë vuajtjes dhe të kuptosh se indiferenca është forma më e rrezikshme e vdekjes morale. Përmes violinës së tij, Elias nuk kërkoi të shpëtonte jetën. Ai kërkoi të shpëtonte kuptimin e saj.

Ai na kujton figurën mitike të Orfeut, që zbriste në ferr me muzikën si të vetmen fuqi kundër humnerës. Por ndryshe nga miti, Elias nuk kishte zotat në anën e tij. Kishte vetëm violinën, shiun dhe pak minuta jetë. Megjithatë, ai guxoi të luante. Dhe ky guxim është një nga format më të pastra të rezistencës njerëzore.

Elias i përket atij panteoni të heshtur shpirtrash që e kthyen jetën e tyre të shkurtër në përjetësi morale. Si Anne Frank, që mbajti gjallë dritën e shpresës mes errësirës; si Janusz Korczak, që nuk i braktisi jetimët në marshimin drejt vdekjes; si Edith Stein, që e shndërroi mendimin në martirizim; edhe Elias nuk mundi të shpëtonte veten, por shpëtoi diçka më të madhe: kujtesën e shpirtit njerëzor.

Edhe Leonard Cohen do të shkruante dikur:

“There is a crack in everything, that’s how the light gets in.”

Në çarjen e tmerrit, Elias ishte ajo dritë.

Në shiun e acartë të Lvivit, ai ishte një flakë e brishtë që refuzoi të shuhej pa lënë një shenjë.

Në heshtjen e ferrit, ai krijoi poezi me tinguj që vibron në kurbin e drobitur të kujtesë dhe shpërbëhet në psherëtima teksa rrëzohet në tokën e hirit të trupave të djegur.

Dhe ndoshta ky është triumfi më i madh i artit, ai nuk e ndal dot vdekjen, por i mohon asaj fjalën e fundit.

Sepse Elias është kujtesa se arti është akt rezistence.

Se dinjiteti nuk pushkatohet.

Se muzika mund të jetë më e fortë se frika.

Se edhe në orët më të errëta të historisë, fëmijëria ka të drejtën të mos heshtë.

Dhe sa herë që bota rrezikon të harrojë njeriun, diku në ndërgjegjen tonë, ende bie ajo violinë nën shi.