Zef Mulaj: Injoranca e masivizuar - rruga më e shkurtër drejt primitivizmit shoqëror

INJORANCA E MASIVIZUAR: RRUGA MË E SHKURTËR DREJT PRIMITIVIZMIT SHOQËROR

Një reflektim filozofik, sociologjik dhe demokratik mbi rrezikun e degradimit të arsyes publike

Historia e qytetërimeve njerëzore dëshmon se rënia e një shoqërie nuk fillon domosdoshmërisht me krizën ekonomike, me luftërat apo me katastrofat natyrore. Shpesh ajo fillon shumë më herët: në momentin kur arsyeja humbet autoritetin e saj dhe zëvendësohet nga injoranca e organizuar.

Injoranca individuale është një fenomen normal i ekzistencës njerëzore. Askush nuk mund të dijë gjithçka. Problemi lind kur injoranca nuk mbetet më një kufizim personal, por shndërrohet në një fenomen kolektiv, masiv dhe politik. Atëherë ajo fiton fuqi, ndikim dhe aftësi për të orientuar vendimmarrjen publike.

Shoqëritë moderne ndërtohen mbi dijen, shkencën, arsimin dhe mendimin kritik. Kur këto shtylla dobësohen, shoqëria fillon të largohet nga qytetërimi dhe të afrohet drejt formave primitive të organizimit social, ku dominon emocioni, instinkti dhe forca e turmës.

Injoranca si fenomen social

Sociologët kanë argumentuar prej kohësh se injoranca nuk është thjesht mungesë informacioni. Ajo është paaftësia për të dalluar të vërtetën nga mashtrimi, faktin nga propaganda dhe dijen nga opinioni.

Në shoqëritë tradicionale, mungesa e informacionit ishte pasojë e kushteve objektive. Në shekullin XXI situata është paradoksale. Njeriu ka më shumë informacion se kurrë më parë, por jo domosdoshmërisht më shumë dije.

Rrjetet sociale kanë demokratizuar komunikimin, por njëkohësisht kanë krijuar mundësinë që çdo opinion, pavarësisht vlerës së tij, të paraqitet si e vërtetë absolute. Kështu krijohet iluzioni se të gjitha mendimet kanë të njëjtën peshë, edhe kur ato nuk mbështeten në asnjë argument racional.

Në këtë mjedis, injoranca nuk fshihet më. Ajo organizohet, përhapet dhe fiton legjitimitet përmes numrave. Një ide e gabuar, e përsëritur nga mijëra njerëz, mund të duket më bindëse se një e vërtetë e mbështetur nga shkenca.

Kur shumica nuk është garanci e së vërtetës

Demokracia bazohet mbi parimin e shumicës, por e vërteta nuk përcaktohet nga votimi.

Në histori ka pasur shumë raste kur shumica ka gabuar. Shumica ka mbështetur luftëra të padrejta, ka legjitimuar diskriminimin dhe ka ndjekur udhëheqës që më vonë janë konsideruar katastrofikë për kombet e tyre.

Filozofi grek Sokrati paralajmëronte se demokracia pa edukim mund të degjenerojë në sundim të turmës. Sipas tij, vota ka vlerë vetëm kur shoqërohet me dije dhe përgjegjësi qytetare.

Edhe filozofi francez Alexis de Tocqueville fliste për "tiraninë e shumicës", një situatë ku numrat mund të shtypin arsyen dhe mendimin kritik.

Prandaj, një shoqëri demokratike nuk duhet të matë cilësinë e ideve me numrin e mbështetësve, por me forcën e argumenteve që ato përmbajnë.

Masivizimi i injorancës dhe lindja e primitivizmit modern

Primitivizmi nuk nënkupton kthimin në epokën e gurit. Ai mund të shfaqet edhe në shoqëri teknologjikisht të avancuara.

Një shoqëri bëhet primitive kur:

•         emocionet zëvendësojnë arsyen;

•         propaganda zëvendëson faktet;

•         besimi i verbër zëvendëson analizën;

•         turma zëvendëson institucionet;

•         zhurma zëvendëson debatin.

Në këto kushte, individi nuk gjykon më në mënyrë të pavarur. Ai ndjek grupin, përsërit sloganet dhe refuzon çdo ide që sfidon bindjet e tij.

Ky fenomen është veçanërisht i rrezikshëm sepse krijon një iluzion force. Sa më shumë njerëz të besojnë një ide të gabuar, aq më e vështirë bëhet korrigjimi i saj.

Në këtë mënyrë, injoranca e masivizuar nuk prodhon vetëm gabime individuale, por krijon një kulturë kolektive të refuzimit të dijes.

Rreziku për demokracinë

Demokracia nuk mbijeton vetëm falë zgjedhjeve të lira. Ajo kërkon qytetarë të informuar.

Kur injoranca bëhet dominante, debati politik humbet cilësinë e tij. Programet zëvendësohen nga sloganet, argumentet nga ofendimet dhe dialogu nga polarizimi.

Në vend që të diskutohet për ekonominë, arsimin, drejtësinë apo zhvillimin kombëtar, energjia publike konsumohet në konflikte emocionale dhe propagandistike.

Në këto kushte, qytetari nuk zgjedh më mbi bazën e ideve, por mbi bazën e emocioneve. Kjo krijon terrenin ideal për populizmin, manipulimin dhe abuzimin me pushtetin.

Demokracia e fortë nuk është ajo që ka më shumë protesta, më shumë zhurmë apo më shumë retorikë. Demokracia e fortë është ajo që prodhon qytetarë të aftë të mendojnë në mënyrë kritike.

Arsimi si mbrojtja më e fortë kundër injorancës

Çdo shoqëri që synon të mbrojë lirinë dhe demokracinë duhet të investojë para së gjithash në arsim.

Universitetet, shkollat dhe institucionet shkencore nuk janë thjesht vende ku transmetohet informacion. Ato janë mekanizma që prodhojnë kulturë kritike dhe përgjegjësi qytetare.

Një popull i arsimuar mund të mashtrohet përkohësisht, por vështirë se mund të manipulohet për një kohë të gjatë.

Përkundrazi, aty ku arsimi dobësohet, terreni mbushet nga teoritë konspirative, nga propaganda dhe nga figurat që premtojnë zgjidhje të thjeshta për probleme komplekse.

Historia ka treguar se kombet që kanë investuar në dije kanë ndërtuar institucione të forta dhe ekonomi të zhvilluara. Kombet që kanë neglizhuar arsimin kanë mbetur peng i konflikteve, korrupsionit dhe stagnimit.

Përgjegjësia e elitave intelektuale

Intelektualët, akademikët dhe profesionistët kanë një përgjegjësi të veçantë në këtë proces.

Ata nuk duhet të kufizohen në prodhimin e dijes, por duhet të kontribuojnë në shpërndarjen e saj në shoqëri.

Kur intelektualët heshtin, hapësira publike mbushet nga zërat më të zhurmshëm, jo domosdoshmërisht nga më të diturit.

Një shoqëri nuk përparon kur dëgjon vetëm atë që dëshiron të dëgjojë. Ajo përparon kur përballet me të vërteta të vështira dhe kur i nënshtrohet analizës kritike.

Injoranca individuale është një kufizim njerëzor. Injoranca e masivizuar është një problem shoqëror. Kur ajo fiton statusin e shumicës, rrezikon të transformohet në një forcë që dobëson institucionet, pengon zhvillimin dhe nxit primitivizmin shoqëror.

Qytetërimi nuk matet me numrin e ndërtesave, teknologjive apo pasurive materiale. Ai matet me aftësinë e një shoqërie për të respektuar dijen, arsyen dhe debatin racional.

Prandaj, sfida më e madhe e shekullit XXI nuk është mungesa e informacionit, por aftësia për ta shndërruar informacionin në dije dhe dijen në urtësi qytetare.

Sepse aty ku arsyeja hesht, injoranca flet me zë të lartë; dhe aty ku injoranca bëhet shumicë, primitivizmi fillon të paraqitet si normalitet.