Nuhi Veselaj: Mohimi i historisë së përbashkët e fqinjësore shqiptaro-serbe, fobi e pravosllaves serbe (20)

PËRFUNDIM-REZYMEJA E VEPRËS :

“ RAPORTI SHQIPTARO- SERB  NËN EKSPANSION  TË SERBËPRAVOSLLAVËS

GJATË SHEUKUJVE , ME THEKS KOSOVA  (Qasje historiko-fetare e gjuhësore)

Nga Dr. Nuhi Veselaj

Hyrje

Në Siparathënie të kësaj vepre kam cekur se prejse jam bërë me dijtë, para 90 vitesh kam dëgjuar fjalëshqetësuese e urrejtje që thuheshin me të drejtë nga familja dhe tërë shoqëria kundër regjim-pushtetimit nga Kralevina e Serbisë, e cila e kishte ripushtuar Kosovën më 1918 me ndihmën e Francës dhe me bekimin e Europës dhe njëherazi vazhdonte zbatimin e projektit ushtarako-politik Naçertanie, hartuar në Pashallëkun e Beogradit, dhe sipas atij plan-projekti hegjemonist parashihej asimilimi,  apo gjithsesi largim-zhdukja e shqiptarëve muslimanë nga shteti apo tokat që në planin e tyre hegjemenist konsideroheshin serbe dhe ndërkohë ashtu siç u veprua me pasoja në Pashallëkun e Beogradit u temtua në tokat e  shqiptare që ishin pushtuara nën Turqinë Osmane më 1809 pa sukses (Qelekulla). por do të jenë të sukseshme ofensizat e  pas 6o vitesh e më vonë 1877 /78, por edhe më 1912-1915  si dhe me të njëjtën dhunë pas vitit 1918, por tani zbatimi bëhej me masa më të kamufluara, me marrëveshje shtetërore, bëhej me letra, me vendime shtetërore, aq më keq se përpara, ngase njerëzit nuk e dinin se çfarë po nënshkruanin.

Kujtoj edhe këto dy gjera me shumë rëndësi:

E para, te shoqëria vendëse shqiptare nuk them se nuk kanë ekzistuar ngatërresa të rëndomta, por aty ku sundonte drejtësia kanunore nuk ka ekzistuar urrejtje as fetare as ndërfisnore shqiptare, sepse  banorët e tri feve kishin fise, kurse edukimi ishte: E ke në fis e ke vëlla, kurse fisin nga e kishe nënën; ata i  dajë. Madje ekzistote edhe vëllamëria (pobratimstvo), prandaj vërtet  në atë aspekt nuk kishte urrejtje as kundër shkive të vendit.

E dyta, ne konkretisht, si fëmijë bashkë me barij fqinj ortodoksë të gjitha të fshehtat e familjeve që dëgjonim ia tregonim njeri tjetrit. As shqiptarët sherboshkiet e fshatit nuk ishin të kënaqur me pushtetin serb të Kralevinës, ngase hallet i kishim të njëjta rreth porezeve e  angarive. Madje, vështruar sipas një këndi tjetër, për ta ishte edhe ma keq se xhandarët hynin më shlishëm në shtëpi-familjet e tyre se tonat. Haptazi lypnin me hangër e me pushue. Bile edhe sa me bë një sy gjumë, deri të përgatitej ushqimi.

Në të vërtetë, pas vitit  1912  dhe në vazhdë tash pas vitit 1918  mbi 20 vjet  fqinjtë tanë ortodoksë kishin hequr bardhaplisat dhe sipas urdhër-rekomandimeve të shtetit e kishës kishin vënë shajkaça, shapka të murrme, madje edhe kishin zënë edhe të quheshin serbjanë. Gjatë kësaj kohë 20 vjeçare deri sa u bëra unë me mbajtë mend, shteti serb ishte konsoliduar, pasi edhe me ndihmën e Shqipnisë, Serbi-Jugosllavia kishte arritur ta shuajë rezistencën me armë të Lëvizjen kaçake shqiptare, por jo assesi nuk kishte arritur ta zhbënte rezistencën nga ligj-kodet popullore shqiptare, siç ishte edhe bartja e plisit, gjuha shqipe, marrëveshja mes pleqnarëve e zotshpive për punë-gjallnimi të vullnetshme, qoftë blegtorale apo bujqësore, sepse kur je i pasur nuk je ngushtë t’i përulesh shtetit., sepse skamja të çon si lypës në derë të hasmit.  Kuptohet që  dhe kjo ishte pëgjigjja se ky popull nuk e kishte mendjen me u shtrue por me qëndrue , mos me pranue  shpërngulje.

Me thënë të drejtën, edhe pse ishim në robni, në këtë periudhë si fëmijë gëzimin më të madh e kam pasur kur baba ma bleu plisin dhe kur terzia, Zeqë Bllaca, nga zhgunat tanë ma qepi një xhurdi. Dhe vërtet plisi të bente krenar e më me dinjitet se fesi i sheherlive dhe shapka serbjane e shtetit që nga dikushi në shbkollë rekomandohej. Bartja  e plisit, ishte  lidhur edhe me fe, saqë pa plis nuk bënte as me ndejtë, as me pi ujë se thoshin bëhesh si shka i Serbisë! Kështu kodet  e vendit ishin rezistenca më afatgjata e më të pushteshtshme se pushka e ndonjë kaçaku të zorit, por vargje kangësh për pushkën e trimave të Plavë Gucisë dhe ato mbrojtëse e hakmarrëse, si ajo e Sali Shabanit, që e vrau gjakatarin  Spirë Delloci- Kapetnin dhe akt-qëndresën e burrave të dheut e të atdheut si ajo e Ramë Bllacës që  s’ia prnanoi  fjalë-urdhnat e Beogradit,  ne i këndonim me loçkën e shpirtit.

Sido që të ketë qenë, ç’është e vërteta, Jugosllavia e Kralit e cytur nga hegjemonizmi serbomadh,  në saje të rezistenës pikërisht me  kod-armën popullore, edhepse solli  me mija familje kolonësh serbomalazezë, e dëmtoi, por nuk mundi në asnjë mënyrë me zhbë e me kolonizue Kosovën shqiptare. Këtë kolonizim nuk mundi ta  bëjë as Jugosllavia e dytë Tito-rakkoviçiste dhe as e treta, miloshevijane,  edhe pse  nuk i ndalën përpjekjet herë-herë të maskuara e herë-herë edhe haptazi, por përherë të pranifikuara dhe të bekuara fetaropravosllavisht deri sa bota më 1998/99 u bind për padrejtësitë e tilla bërë shqiptarëve paqësor, sidomos  në Kosovë dhe si rrjedhojë Kosovën shqiptare e vuri nën mbrojtje dhe me rrugë drejtësie e me armë,  e bombardime ndihmuan me u çlirue më 1999 dhe nuk vonoi aq shumë. Pas  pas tetë vjete Kosova u shpall shtet: Republikë  Sovrane dhe e Pavarur.

Mirëpo, e keqja  nga Serbia vazhdon. Qeveria serbe tash afro 30 vjet e ushqyer dhe e ndërsyer nga ithtarë të ekspansionizmit serbomadh me në krye Serbopravosllavën e deritashme, jo vetëm nuk po pajtohet me humbjen  e Kosovës si koloni, por parreshtur po mjell helm propagande te populli i vet i pafajshëm që gjoja bota, duke shpëtuar shqiptarët nga shtypja serbe barbare  ia kanë bërë të padrejtë Serbisë, duke përkrahur pavarësinë e shqiptarëve të Kosovës.

Ne duke i kujtuar të pamirat nga robëria, sidomos tani, kur Kosova po hapëron me sukses demokrativisht si e pavavrur, duke i dalë krah popullit liridashës të pafajshëm shqiptar e në vaçanti edhe atij serb që mos të mashtrohen si shekuj më parë e në vazhdimësi nga hegjemonizmi i plasuar serbomadh, i prirë dhe i ushqyer nga serbopravosllavja pa ndërprerë  që nga shek. 18-19, sepse  patalogjikisht nuk duan ta kuptojnë të vërtetën  dhe për ta kuptuar atë duhet të mbretërojë paqja dhe mirëkuptimi serbo-shqiptar, ngase këta popuj jo vetëm kanë jetuar pranë por edhe sëbashkë njeri me tjetrin. Së këtejmi ne, duke qenë me mish e shpirt adhurues i paqes, shkrova këtë  cikël punimesh rreth temës bosht: “Mohimi i historisë së përbashkët e fqinjësore shqiptaro-serbe, fobi e Pravo- sllavës serbe” dhe tashti, tërë ciklin e rilexuar e radhitëm në 24 krerë dhe e pamë  të arsyeshme ta libërtonim  nën  titullin:

“Raporti shqiptaro-serb nën ekspansion të Serbopravosllavës           gjatë shekujve -          me theks Kosova (qasje  historiko-fetare e gjuhësore)”.

Vepra përshkohet edhe nga fakte që nuk janë ditur e trajtuar në thellësinë e duhur, trajtime këto, të cilat dallohen me konstatim-interpretime të guximshme në dukje prej nesh, por gjithsesi të mbështetura në logjikën e fakteve dhe para se ta përmbledhim nën B) Përfundim-Rezymenë obliguese, vendosëm të paraqitim  këto dy sqarime të imponuara:

Së pari, rreth një pasaktësie të mendim konstatimit të z. Porfirije dhe

Së dyti, të dhëna befasuese sirisie nga interneti që na u zbuluan nga  burimet serbe rreth përdorimit  të  fjalë-termit  shkip  skiptar shkiptar në gjuhë te përbashkët fetare  ortodokse shkiposherbe shndërruar ndërkohë në Pravosllave deri në shekulli 17-18 deri kur ndodhi konvetimi i  madh dy vijash të shqiptarëve ortodoksë pas Luftës Austro-Osmane në shek 18.

DY SQARIME TË IMPONUARA  PËR  PLOTËSIMIN

E  PURFUNDIM-REZYMESË

Rreth një pasaktësie të mendim konstatimit të fortlumturisë së tij -Patrikut të KOS-it, z. Porfirije

Për fortlumturin z. Porfirije për të cilin kam respekt, si njeri i zoti i vendit të punës dhe të paqes, andaj presim shumë prej tij që jo vetëm ta heqë bojkotin ndaj vizitorëve shqiptar vendës të kishave  të Kosovës, por edhe të heq fobinë e deritashme ndaj historisë shekullore historike e fetare të përbashkët e fqinjësore shqiptaro-serbe, si edhe të lehtësojë këtë njohje historike, kur dihet, siç po vjen dita e ditës duke u zbuluar se sherbo-shqiptarët ishin ndërtues-adhuruesit të këtyre thesarëve Kishave ortodokse, andaj i përndrituri me një meshë , duke na i zbuluar sekretet do të zbulojë të vërtetën dhe të sjellë paqen mes popujve tanë,  siç e kemi cekur në kreun e fundit  të këtij cikli të  punimit tonë.

Ç’është e drejta, këtu tani kemi të bëjmë për një lathitje rreth një përqindjeje statistikore që i përndrituri mund ta ketë përsëritur naivisht jo qëllimisht ngase më parë ashtu ishte plasur  për synime propagandistike, për të mjellë urrejtje kundër shqiptarëve. Andaj për të kryer, vërtet mision mirëkuptimi edhe  paqësor në këtë drejtim që ne nuk dyshojmë  që edhe i fortlumuri,  pastir  i tufës së njerëzve të perëndisë  duhet ta  njohë më mirë problemin dhe t’i qaset dhe më mirë çështjes dhe ta thotë e ta mbrojë të vërtetën, dhe kështu të kontribuojë në zgjidhjen si ka hije të këtij problemi që nuk zgjidhet. duke u mbështetur në të pavërteta historike, pra jo  si mund t’i ketë shpëtuar me pahir nga goja kjo lajthitje:

“Srbi na Kosovu 15 vekova a Albanci cetiri ili pet vekova(!) zhive zajedno sa Srbima”(!!!)..

(Serbët në Kosovë janë tash 15 shekuj, ndërsa shqiptarët katër ose         pesë shekuj që jetojnë së bashkë me serbët.)

Ne nuk  çuditemi  aq shumë nga gabim-konstatimet e tilla t[  Patrikut të ri të nderuar Porfirije (2021) për krahasimet: “15 me 4-5 shekuj” apo në një tjetër vend  thotë: “8 shekuj”, i cili me këtë mohon praninë e vazhdueshme ose ngjizjen etnike e fetare shqiptaro-serbe, ngase mbase ai nuk e di, sepse ashtu e ka verbuar fobia e mësim-qendrimeve të mëparshme të Pravosllavës, e cila duke njëzuar fenë me kombin ashtu emërtimin e banorit me  vend-shtet- kombin ka mohuar historinë e përbashkët fetare e fqinjësore me popullin shqiptar, që nga shekulli VI  pas Krishtit kur erdhën sllavët dhe iliro-shqiptarët  i gjeten këtu. Për lajthtje të kësaj natyre të fortlumturit Porfirije nuk ia shohim aq për të madhe sa gazetarëve e drejtuesve të portaleve Beta dhe Krstarica, që drejtohen nga intlektualë bashkëhorë, të cilët jo vetom pse nuk ia kanë tërherqur vërejtjen Patrikut për këto lëshime, por pse këtë lajthitje ia reklamojnë duke ia ruajtë të nënvizuara, gjëra që nuk i kanë hije shkëqesissë së tij, si mesi feje (svetisavski  poglavar) dhe njëheri si mësues-drejtues i kombit serb, apo jo?!

Sidoqoftë,  kur flitet për Kosovën e shqiptarët ka dokumenta, nuk përjashtohen as në burimet serbe,  që  nga shek VI, era e re, madje edhe kur ka qenë nën sundimin bullgar si edhe atë nemanas e nën pushtimin osman, ajo ishte me shumicë iliro-shqiptare dhe me pakicë sherbosllave. Sa për dijeni për praninë shqiptare dem-baba-dem (od pamtiveka) në Kosovë, po i ofrojmë këto tri fakte më të reja:

E para,  njëri ndër studiues-pellazgollogët aktiv,  z.  Aref Matheu nga Franca, edhe këto ditë argomneton se  jo 8 a 15 sheku po mbi 30 shekuj në këto vise, ku edhe tani  jeton e flitet shqip shumicë ishte papullatë shqiptare (pellazgo-ilire) ngase turmat barbaro-sllave e të tjera  nga shek VI e,r., nuk  kanë mujtë me depërtue, aq me shumicë brenda tyre sa e t‘ua ndryshojnë gjuhën e kodet anasve, madje po shtojmë ne as njënjëshmërinë e trinitetit endonimik.

E dyta, Jahja Drançolli, një ndër historianët tanë më serioz, po  këto ditë prezantoi dokumentin nga viti 1448, ku Kosova figuronte si rajon  i ndarë  nga Rasha.

E treta, sjell këtë punim tonin, ku në 24 krerë, duke filluar nga kreu i parë, deri i fundit dëshmohet qartë gjuha shqipe e trashëguar qënga antika, dhr  në këtë kontekst paraqitt e  implikuar e në ndërlidhje me  sherbo-sllavishten Me fjlë të tjera  pra gjuha ahqipe dhe populli shqiptar ishin këtu.

Përjetime tona  zbulim-befasimi  nga burimet serbe rreth përdorimit  etnik të  fjalë-termit  shkip,  skiptar

shqiptar nga popullata e serbopravosllavja

Si duket, jam i pari nga studiuesit që e kam vërejtur dhe e kam marrë me seriozitet shpjegimin e tezës mbi preajrdhjen e fjalës shqiptar nga  rrënjëfjala shkip, motërzim sisinonimik me trajtën shkop, që sipas Aristidh Kolës në gjuhën e Homerit  delte  në përdorim trajtë fjala skipion, skiptro nga fusha drunore me nocionin e pëarfërt me konceptin e shkopit (shkopthit, boshtit)  që nënkuptonte  një pjesë e përpunuar druri, trajtë kjo  që si  shkop  magjik i Zot-Zeusit do ta sforcojë I-në e rrënjës dhe plus do të marrë siprapshtesën -tar skiptar, trajtë që do të ndryshojë nga barasvlerësit greqisht skeptron e latinisht  sceptrum, dhe njëherazi, si duket jam i pari që kam vërerjtur, vlerësuar e shfrytëzuar trajtat e sherbo-shqipes (të serbishtes së sotme) për argumentimin e  tezës sonë  jo vetëm mbi atë trajtë, sepse:

Së pari  në veprën Injorimi dhe dëshmimi me pahir i gjuhës shqipe si kriter i së vërtetës ...”  Prishtinë 2023, konceptin e termit shqiptar dhe të gjuhës shqipe i gjeta në përdorim në trajtën shkip, si emër e si folje nga Milojeviç 1866, i cili me pahir  më shumë ka kontribuar për të mirën e  gjuhës shqipe se atë të serbishtes. Gjithashtu edhe në Fjalorin serbisht gjuhë e huaja (strana rec, si fjalë ndërkombitare ndesha emrin në trajtën Skiptar, me S-nistore, emërtim i një gjësendi,  shkop magjik zeusi, simbol  fuqie e autoriteti  për pushtetarët, klerikët e njerëzit e dalluar, por që edhe kjo trajtë ndërlidhej me emrin shqip e shqiptar, po me S-nistore, si në gjuhët klasike, ngase ashtu quhen edhe sot shqiptarët andej pasi atë gjuhë të folme nënm ndikim e greqishtes nuk kanë Sh , të cilët që nga lashtësia  si iliro-shqiptarë  jetojnë githandej.

Së dyti, ndërkohë kur e kreva së shkruari  këtë cikël punimesh nën titullin  Mohimi i historisë së përbashkë e fqinjësore shqiptaro-serbe, fobi e pravosllavës serbe, botuar në portalin zemra shqiptare (2024 – 2025),  nga leksikoni i Vujaklisë (serbisht)  si fakt mora emrin Skiptar dhe  përforcova shembullin skiptar të Aleksiçit,

Së treti,  ndërkaq për kreun 18 të këtij cikli për verifikim  të emërtim-kuptimit të trajtave shkip shkiptar shqiptar shrytëzova wikipeditë po në serbishte nga faqe interneti, ku koncept si atribut të veçantë për vepruesin dominonte trajta skiptar me S-nistore që përdorej kryesisht si emërtim gjësendi që shërbente si imbol me fuqi magjike pushtetimi,  zotërimi, ndershmërie, fetare e dinjiteti, por për befasinë tonë ndeshëm një burim në serbisht  që fjala  skiptar përdorej edhe si emërtim për koncept etnie konkretisht për popullin shqiptar dhe gjuhën e tij, siç e patëm ndeshur te Milojeviçi po në trajtën shkip  shkipjani.

Së katërti, kështu vetëm në një burim të kësaj natyre ndeshëm të dhëna historike për raportet jetësore e shpirtërore shpitrore sherbosllave - shqiptare, madje në varg variante realitetesh që zgjuan interesimin tonë për të gjurmuar më tej, sepse, vërtet nuk është çështja “ku ka zë s’është pa gjë”, por shumë, më thellë. Aq thellë sa që këtë çështje të imponuar në punim e kemi tratuar në 18 pika, kurse këtu po i përsërisim këto fakt-kuptime, vërtet shumë të befasishsme dhe me vlerë sfidimore:

1) Në fillim thuhet se që nga shekulli  VI, me ardhjen e sllavëve (Sklavini )nga përtej Karpateve këtu paskan ndeshur  etninë të quajtur skiptari (zvani  skiptari) duke i cilësuar njerëz të nderuar, njeri në vendin e vet (kao ljudi: çovek na svoje mestu). Nuk përjashtohen raste.

2) Me pranimin e krishtianizmit kuptohet nga njerëzit ne vendin e vet,  siç shkruante në atë burim  kleriku i lartë i quajtur Jerinej me besimtarët e tufës së vet  (sa svojom stadom) quheshin  skiptari (zvali skiptari).

3) E gjithë kryeparia e kishës sherbe në mesjetë janë quajtur skiptari (Svi paglavari srpske crkve u srednjem veku zvali se skiptari). Kjo e vërtetë,  nuk është ditur mirë dhe nuk është konstatuar më parë nga studiuesit tanë (shqiptarë e serbë) dhe nëse verifikohet së paku edhe pjesërisht ka rëndësi tejet të madhe për historinë e të dy kombet tona shqiptarë e serbë dhe për të tjerë, ngase shpëtojnë studiuesit si dhe shkolla shqipe nga një  hutim a vetmashtrim  i madh, se gjoja deri në shekullin 18 këndej nuk qenka njohur emërtimi shqiptar, por vetëm ai arban (arben arbër), dhe të tlllët vetëm me fe katolikë, jo ortodsokse (!), kurse në shekullin 18 gufon e shpërthen, emërtimi shqiptar, kryesisht tek të konvertuarit në islam, gjë që kjë  e dhënë del e saktë(!). Ne këtë dukuri, dhe pse  konvertim pa dhunë, e kemi sqaruar si kemi ditur në njëfarë mënyre në dy krerët e fundit të këtij cikli.

4) Po ashtu në atë burim lexova diçka e dhe më me interes. Si duket para ose ndërkohë, mbase gjatë shek. 17-18 sherbo-shqiptarët nga vise të Ballkanit (Serbi -Arbani) paskan kontaktuar me shkrim me  autriakët në serbosllaviashte. Po  në kontekst thuhet se në kontakt me   pëtkthyesit gjermanë, të cilëve u paskan dorëzuar r raporte me shkrim (pismeni izvestaji), kuptohet në serbishten e kohës, ku e paskan përdorur emrin skiptari për popullatën dhe shkruesit për veten. Ndërkaq përkthyes-nëpunësit gjermanë paskan intervenuar që fjalën skiptar nga raportet  ta zëvensonin me fjalën srb serbin , ndërsa ata në tekstin e përkthyer tashmë e paskan zëvendësuar skiptar me srbin (skiptar zamenili  imenom srbin (serboprovosllav) dhe kanë kërkuar që edhe pala serbe (sherboshqiptare) në vijim ta përdor fjalën serb (srbin) në vend të asaj  skiptar.

Ky veprim si nismë zyrtare ka mund me ndodhë me inisiativë nga vetë austriakët për arsye politike në radhë të parë, por edhe nën sugjerimin rus që sapo ishin zgjuar e forcuar ushtarakisht e ideopansllavisht nën e pas pushtetimit të carices Katarina (bijë gjermane), ne nuk e dimë, por logjika areyeton rastin se qëllimi ishte të bënin për vete sa më shumë kundërshtarë brenda Turqisë Osmane, e cila në atë kohë udhëhiqej nga Çupërlinjtë (drenicali) që emrin shqiptar për vete e kishin  nga tradita. por quheshin edhe arnautë nga zyrtartja turke, ngase  ashtu i quanin shqiptarët. Madje çupërlinjtë si arnauto-shqiptarë i prinin qeverisë dhe ushtrisë osmane që  ishte  armike e botës së krishterë, në veçanti kundër Austrisë e Rusisisë, apo jo?

Sido që të ketë qenë kjo duhet sqaruar në të mirë të së së vërtetës së historisë shqiptare, sepse emrin shkiptar ata e kanë pasur dhe e kanë bartur që nga antika, ngase e kishin të trashëguar nga e lashta e tyre iliro-pellazge, sepse deri tash mjerisht në botën zyrtare shqiptare qënka menduar se emni shqiptar, siç u cek pak përpara, deri në shek.18 gjoja nuk paska ekzistuar në trojet e sotme shqiptare:  Shqipëri Kosovë Maqedoni (!!!!), por vetëm arbër, dhe kjo ndërlidhej me fenë katolike. E vërtetë kjo shumë e vogël dhe e pa plotë ndaj së vërtetës së madhe, siç do të zë të kuptohet edhe nga katër të dhënai apo katër pikat e sapoprezantuara më sipër prej nesh.

Po përsërisim, për ne të katër faktet e cekura janë të mjaftueshme për faktimin e  pranisë së emërtimit  shqiptar gjithkëndej e andej tek shqifolësit me fe ortodokse nën pushtetimin  e kishës sherboshkipo-pravosllave, sepse feja e shqiptarëve katolikë quhej serbisht Arbanashka vera, e cila kuptohet se ishte ndarë ose dallohej nga feja e shqiptarëve  ortodoksë. Për këtë shih edhe njëherë tekstin në krerët 18 e 19 të botuara në Zemra shqiptare që në këtë përmbledhjjanë radhitur  si krerë të fundit 23 e 24,  por aq më tepër të shihen e konsultohen pikat vijuese.

Së pesti,  ndërkaq, në të vërtetë. para se ta përmbyllnin këtë parathënie të Përfundim-Rezymesë përsëri konsultuam nga faqe interneti serbisht rreth përdorimit të fjalës skiptar dhe sa herë që po e provojmë po befasohemi me risime që po dalin lidhur me këtë. Kështu nga studiuesit serbë  trajtë-emri skiptar përveç me koncept të një si simbol i rrallë, atribut i  vepruesit del edhe si historizëm, deri edhe si fjalë ndëkombëtare (strana rec), madje edhe  siinternacinalizëm në raport barasvlerësie me gjuhë të tjera që nënkuptohet si fjalë aktive e fondit të përgjithsëm të serbishtes. Kështu ndeshet në fjalorët serbisht gjuhë e huaj, gjermanisht, anglisht, frëngjisht , madje edhe sebisht-shqip (1986)/.

Së këtejmi ne duhet ta pranojmë trajtën skiptar si term ndërkombëtar për emërtim gjësendesh, simbole të rralla, siç e kemi aryetuar gjetiu dhe më në fund po e vlerësojmë  përkufizimin që  është shprehur në serbishte:

Skiptar -pokazuje  identitet albanaca u kontekstu Ballkana.

(Skiptari – tregon identitetin e shqiptarëve  në kontekst  ballkanik).

Ndërkaq sa i përket trajtës skiptar me koncept etnie, ne kategorikisht mendojmë se duhet të trajtohet me Sh-nistore si është në gjuhën shqipe, madje në kontekste të caktuara edhe në serbishte e në gjuhë të tjera, ngase kështu e kërkon logjika e natyrës së gjuhës së sotme shqipe,  andaj kjo është vërejtur edhe më përpara nga studiuesitserbë, të cilët trajtën me Sh-nistore e quanin albanska forma (formë e gjuhës shqipe), kundrejt skiptar grçka pozajmica od skeptron!! (huazim grek nga skeptron (?!).

Së gjashti, për të tpasur edhe më të qartë tërë procesin e dikurshëm dhe të sotëm të përdorimit të fjalë[-trajtës skiptar, shkiptar apo shqiptar  po japim një tekst-variant nga burimi  në serbishte:

Skiptar, pored  krune i presto, bio je najvazhniji simbol, vlasti i çasti,  u srednjem                 veku, pripadao ne samu vladaru nego dalje drzhave i dinastiji, pa otada u                  izvorima imamo sintagme kao: srpski skiptar ili otaçaski skiptar, svetosavski              skiptar, pravosllavni  skiptar…

Përkthimi shqip:

Skiptar,  krahas kurorës dhe fronit në periudhën mesjetare ka qenë simboli më i                 rëndësishëm që nuk i ka takuar vetëm sunduesit, por edhe shtetit e dinastisë, andaj së                 andejmi kemi sintagmë-kompozitat serbshqiptar ose tatëzot Shqiptari, ortodoksi    shqiptar.

Pra kuptohet se popullata ishte në fazë simbioze por jo e asimiluar. Për që kemi të bëjmë shqiptarë pasardhës iliro-pellazgë tregon fakti komentimit në serbisht i sintagamë-kompozimit ataçasti skiptar (atac/oca-babazot, tatazoti, ataçasti (Atiynë!) kuptohet tatëshqiptari (babashqiptari)  që nënkupton kultin e Zotshtëpisë, Zotynit ose Imzotit. (Krahaso: At-prindi apo Vjehrri,  Dom e Don Prifti; BabaShehu, BabaHoxha, BabaHaxhiu, Babagjyshi.

Së shtati, sidoqoftë, kjo fakton se shumica e shqiptarëve (shqipfolësve) fillimisht në Zonën e Ballkanit të quajtur Servi Serbi(Sherbi!) popullata i takonte  fesë ortodokse dhe kaq shumë e kishin në përdorim fjalën skiptar, përkatësisht shkiptar, jo vetëm vetë shqiptarët, por edhe serbopravosllavja, e cila  tashmë e kishte përvetësuar. E cekëm  shkiptar,  sepse këto ditë kam vënë re që sa herë e hapim ekranin për këtë temë dalin  prova e risime .

Kështu tani pothuaj regullisht ndeshim  përveç Skiptar ili shkiptar, albanska forma -Shqiptar (Skiptar forma shqipe -Shqiptar) edhe fjalë-sintagmat si:

Bugumil  - bozhji skiptar /Bogumili shqiptar - njeri  i Zotit;

Srpski ili pravoslavni shkiptar / shqiptar  serb ose ortodoks.

Pravoslavni skiptar / shqiptar ortodoks,

Svetosavski skiptar / shqiptar shënsavas,

Skiptar ili shkiptar / skiptar  ose shkiptar (Shqiptar - Albanac).

Kuptohet që sherbët fenë  e mësuan nga s(h)kiptarët dhe e vazhduan ortodoksinë  në  gjuhën e qirilimetodit, sepse shqiptarët nuk kishin gjuhë sakrale të zyrtarizuar. Kështu atributi apo fjala shqiptar del fjalë e nderuar. Kështu del edhe te Da Leçe  1702.

Përfundimet nga këto zbulime befasues

Së  këtejmi, si rrjedhojë nxjerrim këto përfundime:

e para,  s’ka dyshim që brenda serbopravosllavës kishte besimtarë deri edhe klerikë të lartë ortodoksë shqipfolës shqiptarë me prejardhje iliro-pellazge, siç ishte edhe fisi tribal  i Dinastisë Nemanjite);

e dyta, katolikët shqiptarë që e kishin të trashëguar emërtimin shqiptar para Shkizmës së Madhe, duke e pasur të përqafuar ritin krishtian latino-romanpërdallim nga shqiposherboortodoksët që të ndërlidhurr në autoqefaqi shndërroheshin në serbopravosllavë sajuan emërtimin etnosinonimik arban (arben, arbër) si besimtarë të fesë katolike, të cilët  në serbishte u quajtën arbanasi, ndërsa feja e tyre katolike u quajt arbanashka vera (feja arbanase);

e treta, serboortodoksët, duke lakmuar historinë e lashtë shqiptare e kishin përvetësuar fjalë-termin ataçasti skiptar (tatë ose atë -ati  - babashqiptari) sinoinimisht e skiptar me Otac (AtiYnë) si në Pagëzim, por u dual duarsh konvertimi jashtë, ku si e kemi cekur ortodoksët shqiptarë në Pashallëkun e Beogradit plotësisht u konvertuan në serbosllave, kurse në pashallëqet e tjera si reaksion u konvertuar shumica në Imano e islamo apo osmano- shqiptarë (muslimanë);

e katërta, aq më keq, siç po shihet,  po del e vërtetë që arbërit besimtarët ortodoks edhe pse shqipfolës i kanë kosideruaar si serb e grek vetëm për shkak të autoqefalive të tyre ortodokse, ashtu siç i konsideronte  Roma (Vatikani).

e pesta, Serbosllavët përveç fjalës skip skiptari shiptari që e përvetësuan dhe e përdoren  me vend e pa vend, ata e përvetësuan fjalën turke potur dhe e njësuan me  atë serbe poturcini (turqëzim). Kështu bëri dhe Millojeviqi. Ndërkaq Turqit  me fjalën potur i quajtën boshnjakët e sidomos shqiptarët për veshën e tyre me rrudha: tirq e xhubleta, por figurativisht mbase edhe për fenë e tyre me rrudha apo jo, e cila u delte as plotësishst kristiane as islamo-turke,andaj fëmijët jeniçerë  shqiptarë i quanin poturi oglan (djem potur),  Po shqipfolësit  si feshqiptarinë e tyre  vërtet e kishin  me elemente trinitetit endonimik të trashëguar Hyll(j)-Zot-Shqip si Fe-shqiptarie, kuptohet kurrë të pashpallu ceremonikisht por të nënkuptuart si kod të trashëguar.

Propaganda e tillë serbe sipas sugjerimit të konvertimit të shqiptarëve në ritin proserb pati suksese vetëm në Pashallëkun e Beogradit, se siç e kemi shpjeguar në punimin tonë, në sanxhaqet e pashallëqet e tjera sidomos në Kosovë e Maqedoni ndodhi konvertimi me shumicë i krishtianëve ortodoksë shqiptarë në muslimanë shqiptarë, ngase vetëm në atë mënyrë në ato situara historike mbrohej substanca e racës së lashtë shqiptare dhe e gjuhës si amanet  nga Hyji,  Zoti dhe Vetëvetja,  prandaj islami apo  feja muslimane te shqiptarët si çdo fe tjetër të shqiptarët ka karakteristika të vepanta dalluese apo jo?! Këtë dukuri konvertimi në shqiptaro-pmuslimanë do ta riprekim  nga fundi i këtij teksti.

PËRMBAJTJE ME VËREJTJE KARAKTERISTIKE
PËR 24 KRERËT ME RADHË

E para

Rreh kuptimit  historiko-etnik parakombëtar të fjalëtermave  serv(b) e sllav, bëm fjalë

që në kaptullin e parë rreth fjalë-termave serb e sllav, ku shihet qartë pranim-ndikimi dhe implikimi i gjuhës shqipe në formim-ngjallimin  e përdorimin e termave të tillë që si provë-fakt ilustrimi po mjaftohemi me sjelljen e kësaj skemë-skicimi:

1---------------- --2---------------3--------------------4---------    shq.  serb.

1)  lat. Sclavus   gr. Sclavos   shq. *Shklav/shka   serb.  sklav/en,  sllav/en) skllav, rob!

2)  lat. Servus    gr. Servos     shq. *Sherb/ ët       serb.    Srb/in  (*sarb!)      serb,  sluga.

Argumentohet qartë që shqipja fillimishte  për këto fjalë kishte  në përdorim  Sh- nistore: lat. sclavus – shq.  *shklav  shklavët; por edhe b për v fundore përkatësisht për lat, servus, gr servos, ndërsa   shq. *sherb  (shërbim) , madje gjuha shqipe po del si gjuhë e konsoliduar atbotë, e cila ka ndikuar që në serbishte  fundorja  e fjalës serv V me dalë B.  Ndërkaq në bashkëkohësi nga ndikimi i gjuhës së shkollës neolatine nistoret Sh- shqipja i ka kthyer në S- nistore skllav (ndaj:*shklav, shkja shkje, shkie) dhe  serb (ndaj *sherb), shërbyes.

E dyta

Është e vërtetë, që  ardhja e barbarësve kelto-avarë si edhe e sllavëve këndej  gjuha iliro-shqipe është përzie nga bashkëjetesa me këta popuj,  mirëpo ndërkohë  nga Pravosllavja  ka  ndodhur të  bëhet mohimi i historisë  së përbashkët e fqinjësore shqiptaro-serbe, madje të kalojë si fobi e saj.   Kjo dukuri del qartë, kur studiuesit patën  mundësi me studiue shqipen  në këto tri faza, po jo serbishten, sepse ajo nuk ishte:

Faza pellazgo-iliro-shqiptare - shek VI- VII  para e.r.  – shek V- VI e.r.;

b)  Faza Albano-iliro-arbnore shek VI-XI dhe kontakt-kontekstet e para parashqiptare me thrakoilirobullgarët dhe përftimi i albano-arbanëve dhe

c) Faza Albano arbnore-shqiptaroserbe, shek. XII-XXI  -më drejtë gjuha shqipe del ose quhet                 arbnore, por për studiuesit shqiptar nuk duhet pasur pështjellim.

Për këto dy fazat e përbashkësisë shqiptare e serbe presim risim-zbulime nga zhbllokimi i arkivava të Pravosllavës.

E treta

Presin zhbllokimin e arkivave konkretishs nga patriku i ri Porfirije ngase etnocentrizmi  sllavo-serb i shek. 19-20 për 10 shekuj më parë dhe 5 shekuj gjatë pushtimit osman  futi në veprim  mohimin e  jetës së përbashkët e fqinjsore me anasit shqiptaro-krishtianë ose jo. Sidomos kjo ndodhi pas rënies së  Perandorisë Bullgare nga risforcimi i Bizantit, por kur në atë konglomerat  përzierjesh komunitetesh etnike u bë e njohur familja e  Nemanëve  me seli në  Rashka (Rasha) Rrasa, e cila mori mirënjohje nga dy qendrat kishtare krishtiane të kohës, Roma e Konstantinopoja,  sepse kjo familje nënshtroi dhe masakroi pa mëshirë adhuruesit e bogomilizmit, ndërkohë përqafoi ortodoksizmin dhe duke shfrytëzuar dobësimin e Bizantit zgjeroi sundimin kah Kosova, dhe në tërë Shqiprinë.  Kjo periudhë del më fort e manipupuluar nga historiografia serbe, me ç’rast historia e vërtetë shqiptare arbnore  injorohet.

E katërta

Rreth përvetësim-shndërrimit në shek. 13-17 të kishës iliro shqipo bizantine në kishë serbopravosllave në burimet serbe nga familja Nemani, për arsye  se prek në gjuhën shqipe po e përmendim princin nemanas me emrin Rastko (ras/t/ko, i cili nuk do të vazhdojë karrierë ushtarake si vëllezërit apo kushurinjtë e tij,  po karrierë fetare (ortodokse)  dhe do të gëzojë  emërtim shenjtori Sveti Sava (Shën Sava). Për emrin profan të tij Rastvo, nga studiuesit ka mendime që mund ta ketë marrë nga vendlidja që ishte fjalë shqipe rasa (rrasa guri -shtufi) që ndërkohë u bë trajtë e  përpunuar në *Rasha Rashka, apo jo? Edhe sot prekja e emrit në shqipe Ras mund të hetohet lehtë. Studiuesi nga Gjakova e paska vërejtur po me këtë emër edhe një emërtim të një fshati të lashtë afër Novi Pazarit.

E pesta

Gjithsesi kulti i Sveti Savës  si dhe i nemanëve të tjerë edhe pse  ishin ilir të fisit  triball aq janë përvetësuar e serbizuar propagandisht saqë nuk mund të mendohet historia e serbopravosllaves pa Rastkon  (thjeshtuar Ratko) të konvertuara në Sveti Sava. Ne i kemi kushtuar trajtim të duhur edhe në konstatime  të përgjithshme me interes të veçantë, ashtu edhe si konstatime të veçanta me interes të përgjithshëm. Ja si i drejtohen edhe sot Sveti Savës për  ndihmë besimtarët:

Po çuj glas svoga roda/ srpskoga naroda

-Dëgjo zërin e gjinsfisnisë popullit tënd të Serbisë!

Da zhivimo svi u slozi /Sveti Sava  ti pomozi!

Të jetojmë gjith unji/ Zot Shën Sava ndihna ti!

Nuk cekëm edhe fakte të tjera që si sëmundje patalogjike janë shkaktuar nga ekspansionizmi  serb  kundër shqiptarëve, (patoloshke srpske zablude protiv shiptara), por nuk pëjashtuam formulen: Samo sloga srbe spasave, por më fort parapëlqyem tekstin që rekomandojmë për të mirën e serbëve:  Samo Spokoj Srbe Spasava  (Vetëm Paqja  shpëton  Serbët.) Ndërsa për ortodoksët shqiptarë sajuam formulë-moton me katër SH-nistore: Shqipja e Shqiptarsisë Shpëtim(-shkëlqimi)  i Shqiprtarisë Komentimi ynë në atë kapitull  ka edhe disa të veçanta të tjera.

E gjashta

Në këtë kapitull shënuam të 6 kohëhapësirat përshkallëzuuese të shtimit të dhunës deri genocidale të Serbisë gjatë ofensiva kundër territoreve shqiptare ose si lindi dhe u rrit territorialisht komb-shteti sllavo-serb në kurriz të popullit e territorit shqiptar, sidomos që nga shek. 19.  Po e shënojmë edhe kohëzgjatjen e konsolidimit dhe të përgatitjeve të ofensivave të reja serbe:

1. Gjatë konsolidimit të shtet-kombit serb  në  Pashallëkun e Beogradit, ndihmuar nga  Austria, Rusia, por edhe vetë Turqia Osmane (1830) e krejt kjo u shfrytëzua më së mirë me serbizimin shqiptarëve ortodoksë dhe të dëbimit me dhunë së andejmë të boshnjako e shqipo-muslimanëve më 1833. Ky proces konsultim – përgatitja ekspansioniste  zgjati 76 vjet, kur si rezultat edhe okupohet  nahia e Nishit e  Kushumlisë  e të tjera gjithëkëndej.

2. Me pushtimin e Sanxhakut të Nishit e gjithkëndej ntrashej ortodoksizmi me pansllavizëm dhe konsultimi e përgatitja për ekspansione të reja zgjati 34 vjet, kur do të filloj ofensiv e re serbe  kundër tokave shqiptare  që u shtri  deri afër Prishitnës .

3. Ofensiva e tretë ndodhi më 1912 me Pushtimin i Kosovës, pushtim genocidal ky ndaj shqiptarëve, 1912 -1915 zgjati 3 vjet që quhet Epërpjeta e Serbisë, e  cila tani pësoi disfatë nga Austria dhe Bullgaria dhe kështu Serbia pësoi të ashtuquajturën  Shpërngulje të Madhe.

4.Tri vjet  zgjati  mërgimi i Qeveri -ushtrisë serbe (1915 -1918). Por meqë fati i luftës përfundoi në të mirë të aleatëve të Serbisë,  ndodhi rikthim pushtimi  i Kosovës 1918 – 1941  dhe pas  23 vjet  konsolidim e  presion me barbarizma kundër shqiptarëve Serbia si Krlevinë 3 vjet  pësoi  humbje kapitullim  nga forcat e Boshtit  në krye me Itali-Gjermaninë 1941-1944.

5. Pastaj ndodhi ripushtimi komunist, periudhë 55 vjet vjeçare që për qëndrimin ndaj Kosovëspo e ndajmë në dy periudha 1944 –1966dhe 1066-1999, Periudha e oara karakterizohet me  regjim komunist  me masa shtypëse  për 22 vjet.

6. Mirëpo  Periudha e fundit e sundimit serb ndaj Kousvës 1966-1999  ( 33 vjet, nuk ishte konsolodim i qeverisë serbe si përpara) ishte periudhë sfiduese  edhe për shkaqe demokratizimi të vetë Jugosllavisë, sepse shqiptarët me forcë-lëvizjen e tyre kulturore e ilegale u ngjallën dhe u organizuan kombëtarisht.

Sido që të ketë qenë tani po i kthehem përmbajtjes së kreut, që për mendimin tonë ka rëndësi tejet të madhe  kulturo-shkencore, ngase  për 6 kohëhapësirat e ekspansionizmit serb, kemi  shënuara pos tjerash lindjen e  shprehjeve në serbishte që pasqyrojnë masat barbare të lindura dhe të përdorura kundër shqiptarëve, andaj lexuesi i vëmendjeshëm mund t’i seleksionojë sipas këtyre 6 periudhave të sipërcekura të sundimit serb mbi shqiptarët

E shtata

Ne në pikën e mëparshme përmendëm që në Pashallëkun e Beogradit për me u formue  Principata serbe (Srpska knezhevina) shteti i parë kombëtar sipas konceptit nacionalist  komb-shtet u  ndihmua edhe nga  Perandoria Osmane.  Ndërkaq  Obrenoviqët  për spastrimin e vendit nga joserbët  përdoren këto tri kushte:

Së pari, shkiptari musliman mund të ndalet me jetue në knezhevinën serbe vetëm nëse  konvertohet në fenë serbopravosllave, kuptohet patjetër duhet të  serbizohet edhe gjuhësisht.

Së dyti,  mund të qëndrojë nëse pranon përulje sa me humbë dinjitetin historik shoqëror  kombtar të tij  të deklarohet cigan. Këtu e ka gjenezën termi  beli cigani (ciganët e bardhë).

Së treti, nëse nuk i realizon këto dy kushte menjëhershmërisht duhet ta lëshojë Serbinë, përndryshe ai  është i paradënuar  të rrihet me shkipij nga serbët, sa herë ndeshet në Serbi.

Po të krahasohen masat e Obrenoviqëve nga knezhevina me masat që morën Mloshëviqët a nuk u treguan millosheviqët juristë edhe më barbar se çobanët e derravetë Srpska-Knezhevinës, kur gjatë luftës së fundit 1999, pa bërë fare provokime popullin shqiptar lojal masivisht e dëbuan, e rrahën, e vranë pa mëshirë.

E teta

Kur është fjala  për Fjalë-shprehje  u cekën në pikën paraprake ku ne e cilësuam punë-me rëndësi shkencore punimin tonë të ndarë në disa grupe shprehjet, kurse  lexuesit i  mbetet sfidë të përcaktojë se cilit grup të ekspansionit linden ato. Megjithatë nga grupi i parë dhe i fundot po e shënomë ndonjë shembull sa për ilustrim.

1.Nga grupi i parë  i shembujve do të përpiqem me përcaktue hershmërinë  e këtyre dy fjalëve shqip bacë e serbisht bata  dhe  shqip tatë serb.  tata. Fatkeqëisht deri tani  ndër ne po edhe në Shqipri, ishte apo ende del bindja që përparsia në ndikim reciprok sipas hershmërisë i takon serbishtes. Ne pa hyrë në hollësi trajtimesh për të marrë përgjigjen se cilës gjuhë i takon ajo përparësi për këto dy fjalë bacë dhe tatë verifikuam gjendjen si del zhvillim-përdorimi i këtyre dy fjalëve në dy fjalorët  përkatës të Instritutit Abanologjik të  Prishtinës: Së pari, nga Fjalor serbokroatisht--shqip  (1986): a)  Ndeshëm bato braco – vëllath vëllako. Në serbishte ngatërrohet bato bata me babo gjysh  (f.21). Veç kësaj në serbishte ekzistojnë në përdorim tri fjalë homonime ndaj barasvlerësit shqip bacë : kënetë (batllëk), trok(ëllim), çekan. Përveç kësaj, studiuesit duhet ta dijnë nga historia për  batot kryengritës  ilir që përmenden në tokat e Ballkanit kundër Romakëve, që për respekt nga populli mund të jetë shqiptuara fjala  bacë bacat ose  batë batat, kur atëherë gjuha sllave nuk frymonte në këto anë, apo jo?! b) Ndërkaq te tata – atë-a, baba  (f.869) ekziston homonimi në serbish tat tatovi me barasvlerës shqip:  vjedhës, vjedhacak,  kusar, hajdut,  batakçi (!!!).  Sidoqoftë, në shqipe  forma tatë  (t’atë e t’amë)  me trajtë  t’ asnjanësi tregon lashtësii (historizëm).

Së dyti, nga Fjalori shqip-serbokroatisht (1981): a) shq. bacë-a  serb.-bata, stric, bratanovic (f. 82); b) ndërsa shq. tatë, serb. tata, çiça. (f.  923).

Ndërkaq  nga  Fjalori i gjuhës së sotme shqipe, Tiranë (1980) ndeshëm trajtën bacë-a, me shënimin ”në përdorim në krahinat veriore: baca Sokol, të pastë Baca etj (f. 82), kurse   për  tata  -bised. baba, atë, por njëheazi  aty ndeshim kompozitat: tatilosh-sigjysh, atimadh -babalok (bacilok) si dhe Tatëzot (babazot). Ndërkaq, prof. Kolec Topalli në fjalorin e tij përparësinë shqipe është drojë se e degradon, duke e cekur se kjo fjalë nuk u ndeshka tek Arbëreshët e Italisë, edhe pse dihet, siç u cek më sipër se batat  ishin  të identifikuar në iliri  nga Bosnja, si  bata  historikë.

Sidoqoftë hershmëria i jep pëparësi shqipes për këto fjalë , apo jo?!

2. Nga ga grupi  i fundit po i shënojmë pa I komentue këto tri shprehje:

Bog ne voli silu ali sila boga në moli. /Zoti dhunë s’ lejon po dhuna Zotin s’e dëgjon.

Bezbozhni srbozhder – turcima sikter./  I pashpirti serbozhder (serbo-lubi) tuqve sikter (shporrje-arrati).

Za srbina  dom, dvor i vrt -za potur-shiptara  beg il’ batina smrt.

Për serbjanin shpi me  kopsht e oborr- për shqiptarin Ikje o shkipij e vorr

E nënta

Në marrëveshje me  Rusinë Serbia e Mali i Zi sulmuan e pushtuan vise të reja  shqiptare nën Turqinë. Serbia filloi andej nga Krusheva pushtoi Sanxhakun e Nishit iu afrua  Prishtinës, Mali I Zi pushtoi vise shqiptare nga Bregdeti e Malësia drejt Shkodrës.por nuk u ngop. Rusia shfrytëzoi kaosin  e krijuara në ato vise të Turqisë dhe nëpërmjet Bullgarisë e sulmoi Turqinë në anën tjetër nga nuk e priste dhe kështu e zu keq Stambollin. Sulltani  i tmerruar u detyrua të pranonte atë që Rusia e priste, andaj në të ashtuquajturin Traktati i Shën Stefanit, ku si duket Rusia më tepër vetë ndaloi, për të diktuar kushtet e paqes. Thamë se Rusia vetë ndaloi ushtarakisht, sepse diplomatikisht më shumë fitonte dhe më pak provokonte xhelozinë tek  aleatët uropianë. Megjithatë fuqitë e mëdha perëndimore aleate për të frenuar paksa këtë zgjerim të Rusisë organizuan Kongresin e Berlinit që respektoi Paqen e Shën  Stefanit, edhe pse paksa e korrigjoi atë, lejoi edhe për një kohë të qëndruarit  e Tiurqisë  në Ballkan, pikërisht në Kosovë e Shqipri, por veproi keq që nuk e njohu kombin shqiptar, ngase sipas Kongresit për krahinëzat  shqiptare  Plavë e Guci Turqia obligohej t’ia dorëzonte Malit të Zi., edhe pse nuk ishin as serbë, as malazezezë

Si duket Sulltanit tashti i bie ndërmend për shqiptarët dhe tokat e tyre, andaj thirri disa intelektual muslimanë në zë dhe u sugjeroi të  organizoheshin  për mbrojtjen e tokave të tyre po nën autoritetin e tij,  por  disi jo aq haptazi. Shqiptarët mezi priten atë “leje“ dhelpnake  dhe në marrëveshje (jo aq haptas) me katolikë e ortodoksë muslimanët shqiptarë formuan Lidhjen Shqiptare të Prizrenit, e cila kundërshtoi pikërisht vendimin  zyrtar për dorëzimin e  Plavë, Gucisë, ndërsa Sulltani mbante të drejtën me ndikue te kjo organizatë (Lidhja shqiptare)  dhe për me ia dorëzue Plavë e Guci Malit të Zi.  Turqia pati dërguar së pari Ali Pashë Maxharrin, i cili u vra nga ushtarët e Lidhjes. Dërgoi edhe pashallarë të tjerë  po nuk u eci. Mali i Zi u përpoq me marrë me fuqi të veta ushtarake e ndihmuar nga Serbia e Rusi jo zyrtarisht. Bëri tri lufta të përgjakshme me forcat e Lidhjes, por doli humbëse. Fuqitë e Mëdha ndërruan Plavë e Guci me Hot e Grudë, të populluara  edhe me katolikë shqiptarë, por shqiptarët edhe për këtë reaguan të pandarë fetarisht, atëherë edhe më keq Shtetet e Mëdha caktuan plaçkë  për  Malin e Zi Ulqinin deri në grykën e Bunës, ngase e kishin më lehtë me interevenue edhe me flotat e tyre. Përsëri e provuan duke bërë presion Turqisë, por forcat e Lidhjes zinin pusitë.  U pa që pa gjakderdhe të madhe nuk mund zbatohej vendimi, atëherë filluan Shtetet e Mëdha me politikë gënjeshtrash e mashtrimesh me thye Degën e Lidhjes Shqiptare Shkodër. E ndërruan Riza Pashën që nuk e përdori armën kundër ushtarëve të Lidhjes dhe në vend të tij madje më autorizime me të forta gjetën një Dërvish Pashë, një bullgarosllav, djal mësuesi, sigurisht agjent sllavo-rus. Atë nga një i panjohur e ngritën në Vezir të Madh, përgjegjegjës i  Ballkanit turk. Dërvishi me një ushtri të madhe u nis nga Stambolli, mori rrugën detare dhe së andejmi  u fut në Shkodër. Dërvishi  me të butë e me të egër arriti bashkë me ambasadorët e Fuqive të Mëdha, me thye qendresën e krërëve - Dega e Lidhjes Shkodër.  Gjithsesi  shtinë hile edhe në Degën e Dibrës që kishte radhen me dërgue ndihma (luftëtarë).  Me këto veprime u arrit që qëndresa e Lidhjes të dobësohej.

E dhjeta

Pra Fuqitë e Mëdha e Dërvish Pasha  bënë të veten, pasi u dobësua edhe numerikisht Dervish pasha me ushtri të Madhe nga Shkodra u nis për Ulqin. Njëri nga  rehabilituesit e Lidhjes  Isuf Sokoli me ushtri  i doli në pritë. E ndali përkohësisht. U bë luftë e rrebtë, Forcat  turke ripërtëriheshin. Dhe  kështu pasi u vra Isuf Sokoli, ushria turke pa pengesa  shkoi  pushtoi Ulqinin dhe ia dorëzoi Malit të Zi. Dërvishi ukthye në Shkodër internoi e burgosi  ishprijësit e Lidhjes. Tani nga  Shkodranët për Ulqin e Shkodër për shumë  kohëdo të  rrojë  slogani:  Ulqin- Shkodër ju mor xholi tukse u vra Isuf Sokoli!

E njëmbëdhjeta

Kështu,  tani  pasi u nënshtrua Shkodra, mbeti ende e panënshtruar Dega qendrore e Lidhjes me kryeqytet Prizrenin. Po të shikohej sipas logjikës e interesit të Perandorisë Osmane, pasi  vendimi i Fuqive të Mëdha u plotësua vetë Sulltanit duhet ta ruante e ta forconte  Lidhjen me qendër Prizrenin,  sepse  rreziku nga sllavo-ortodoksët ishte edhe më  madh, se kur e pati  dhënë   nismën  me u formua kjo Lidhje Shqiptare,  mirëpo si duket Dervish Pasha, duke qenë agjent i hapur i Rusisë, shfrytëzoi edhe disponimin e deri atëhershëm të Fuqive të Mëdha, pasi u kthye nga Shkodra në  Stamboll, mbase edhe pa u koordiniuar me Sulltanin me një ushtri tejet të madhe iu sul shkatërrimit të plotë të Lidhjes -Dega Prizren.   Me atë ushtri arriti në Shkup. Së andejmi do të marshojë drejt për Ferizajt e Prizrenit dhe do ta shuajë Lidhjen.

Sido që të ketë qenë, padrejtësia e Fuqive të Mëdha  kundër shqiptarëve në zbatimin e një vendimi të padrejtë ndihmoi që ofensiva e Dërvish Pashës për shuarjen e  LSHP-së  në shërbim të armikut të përbashkt turko-shqiptare të jetë e sukseshme. Kjo ngjarje tragjike për shqiptarët në punim është ilustruar me këngë popullore dhe artistike.

Në të vërtetë, shuarja e  Lidhjes shqiptare ishte  vetëvrasje politike e shtetërore e  Portës së  Lartë, sepse u vranë, u burgosen apo u internuan, gjithsesesi  trimat autaritativë u ndanë nga masa që  po t’u jepej autonomia  liri e pavarësi mund të mbronin  vendin nga  sulmet e fqinjve dhe nuk do të kapitullonte kaq turpnisht më 1912 Porta e lartë.

E dymbëdhjeta

Serbia, pas dehjes nga fitoret kundër shqiptarëve më 1877-78 pasi Lidhja nuk mundi dhe as që pati mundësi të intervenonte, ngase e la të shkatërruar Dërvish Pasha me ushtri të Sulltanit dhe Serbia më mirë se Tuqia i kontollontekryengritjet e tjera shqiptare . Serbia me mësimet e Rusisë lëvizjet shqiptare agjenturisht i kishte nën survejim, njëherazi  bënte përgatitje, si nga brenda si nga jashtë  me decenie dhe në marrëveshje me Malin e Zi, Bullgarinë  e Greqinë  gjetën momentin  më 1912, kur Turqia më në fund i kuptoi gabimet e veta ndaj shqiptarëve dhe u pajtua për një autonomi shqiptare sa për fillim, mirëpo këto shtete  ortodokse  pikërisht  tani  me të pabesë sulmuan tokat shqiptare, përkatësisht Turqinë ballkanike, të cilën e shkatërruan, Në të vëvërtetë Shqipninë e coptuan dhe e robnuan.

Meqë Serbia ishte më e përgatitur madje edhe Rusia interesimin e largpoi nga Bullgaria dhe e afroi kah Serbia, përveç Kosovës pushtoi Prizrenin me rrethinë që si Metohi i ishte premtuar Malit të zi. Gjithashtu sulmoi dhe pushtoi Maqedpninë që i ishte ravijëzuar  Bullgarisë, po ajo shkoi edhe më tej pushtoi një pjesë të Shqipërisë dhe siguroi daljen në detin Adriatik  (Durrës), ngase pjesën tjetër e kishte ndarë me Greqinë.  Kjo ishte Epërpjeta më e madhe e Serbisë.

Mirëpo meqë më 1913 Konferenca e Londrës  njohu  Shqiprinë Bregdetare si Provincë mëvete të pavarur, ishte një goditje për Serbinë pushtuese, por kjo nuk e demoralizoi shumë Kral Petrin e Nikolla Pashiqin, sepse aty përgatitën me pagesë njerëzit e vet, madje kryesorja për ta  ishte zgjerim-pushtimi i Kosovës që i njihej, madje e kishte bërë për vete edhe Metohinë pasi Malin e Zi  e kishin bërë për vete me bashkautoqefali   Nuk e la pa kokëçarje Bullgaria pse i kërkonte Maqedoninë dhe për këtë i shpalli luftë më 1913, të cilën nuk mundi me fitue, pasi Bullgaria i kishte shpallë luftë edhe Greqisë e Turqisë, po tragjike për të se asaj  shpalli luftë Rumania. Kështu Bullgaria humbi luftat, ndërkaq Serbia afro tri vjet euforikisht gëzonte fitoret,përfocoi pozitat,  mirëpo lakmoi ta bashkonte edhe Bosnjën që ishte nën pushtimin e Austrohungarisë. Serbia vërtet provokoi në Sarajevë  po nuk do t’i dalë lehtë.

E trembëdhjeta,

Kështu Serbia shkaktoi Atentatin e Sarajevës më 28.05.1914 dhe me këtë filloi lufta Austrohungari - Serbi, që njëherazi konsideruhet edhe fillimi i Luftës së Parë Botërore.   Këtu fillon e tatëpjeta e  Mbretnisë serbe, ngase nuk ishte aq e fortë sa ta fitonte luftën kundër Austrohungarisë.  Edhe pse fillimisht pati i disa fitore të pirros.  Meqë kjo tatëpjetë e Serbisë zgjati mbi tre vjet,  në pikën vijuese do të përmendim pesë golgotizimet që  kemi vërejtur ne , por jo studiesit serbë, kur  avari pësoi populli dhe ushtria serbe me të ashtuquajturën Shpërngulje të madhe, kur vendi kapitulloi, por Qeveria dhe Ushtrisë ikën jashtë.

E katëmbëdhjeta,

Në bazë të studimit tonë, duke mbajtur qendrim neutral, por duke ndjerë dhembje për popullin e thjeshtë serb,  duke u mbështetur në fakte konstatojmë që këto janë pesë golgotëzimet që, siaps nesh  pësoi fatkeqësisht populli serb gjatë Shpërnguljes së Madhe të Qeverisë e të Ushtrisë serbe më 1915-1918:

Golgota e  parë  ndodhi  gjatë periudhës 6-15  tetor 1915, kur  në betejat e para  e në fronte Serbia la të vdekur 300.000 vetë, 94 000 të zhdukur, 67.000 të zënë robë dhe u detyrua ta përjetojë shpërnguljen e banorëve pa plan, kaos i vërtetë,  sidomos t nga popullata kufitare.

Golgota e dytë, ndodhi pa shkëputur nga e para,  më  15 tetor 1915 -25 nëntor 1916 kur filloi  panikisht braktisja e përgjthshme  e  banorëve nga shtëpitë e vete pa kurrfarë kontrolli dhe kjo ndodhi brenda zemrës së Serbisë,  kur sipas burimeve vdiqen si të pastrehë e pa ushqim mbi 77 mijë vetë.

Golgotë të tretë quajtëm  grumbullimin e masës në Kosove dhe vdekja e tyre gjatë rrugës për shpëtim, ende pa dalë në Shqipri, rrugë kjo, ku  vdiqen mbi 450 mijë vetë gjatë periudhës  I6 dhjetor -1915  – 18 janar 1916, prej tyre thuhet maleve, rrugë parrugëve shkrepmaleve të Shqiprisë 248. 000 , që në të vërtetë këto ishin male  në pushtimin e Malit të Zi e të vetë Serbisë. Kjo shpërngulje  që ne  në krahasim me të tjerët më së miri e në hollësi kemi trajtuara u urdhërua nga ushtri-qeveria e Krali, por nuk ishte e organizuara mirë.  Është zhvilluar në  tri turmë kolona: e para  Prizren Shkodër, e dyta  Prizen Strugë  Fier Vlorë  dhe e treta Pejë - Podgoricë – Shkodër.

Golgotë të katërt kemi quajtur  ankth vuajtjet e  ikësve gjatë qëndrim-pritjes për shpërngulja nga aleatët në vend-strehime në Bregdetin Shqiptar 25 nëntor 1915 -18 prill 1918, ku qendrimi i tyre nuk rrezikohej po kushtet e qendrimit ishin shumë të rënda.

Golgotë  të pestë quajmë perudhën janar 18 prill 1916 e tutje pas largimit nga Shqipria, siç ishin vdekjet  në anije, po edhe në vendstrehime të papërshtatshme e pa përkujdesje  mjekësore në Korfuz të Greqisë.

E pesëmbëdhjeta

Një kapitull ia kushtuam  shprehjes së papërshtatshme  që të pesë golgotat  serbe  në burimet e deritashme zyrtare serbjanë janë quajtur  dhe ende quhen albanska golgota (shq. golgota shqiptare), emërtim ky i pa  pranuar për logjikën e për shqiptarët por i sajuar, zbatuar e  fuqizuar me sherr të madh, sepse shqiptarët dhe vendi tyre atakohet për të keq pa kurrfarë shkaku e arsyeje  se siç nënkutohet  gjoja nga shkaku i tyre  qenka shkaktuar fatkeqësia  e jo e vetë serbëve. Siç shkruan në burimet zyrtare, gjoja duke kaluara malshprepave të Shqiprisë kanë vdekur  240.000 ushtaraë e civilë serbë. Ne konstatuam të vërtetën se asnjë serb nuk ka vdekur malshkrepave të Shqiprisë, qoftë nga sëmundja, uria, i ftohti apo pushka e shqiptari (!), ngase andej as që ka kaluar kush gjatë atij dimri dhe as veres as kurrën e kurrës, sepse turmë kolonat e ikësve serbë në Shqipri kanë ecur rrugëve, sepse atje nuk i ka ndjekur Austruhungaria, as Gjermania, askush,sepse  respektohej neutraliteti I Shqiprisë, por kanë ecur rrugëve më të drejta e më të rrahme drejt Shkodrës e Bregdetit shqiptar, ku shpresonin se i pritnin anijet e shpëtimit të aleatëve që nuk i gjeti dot populli, po vetëm shtetarët serbë.   Nëse ka vdekë kush nga të ftohtit kanë vdekë në malet e Pejës e Podgorices, pa shkuar në Shkodrër. Që edhe në këtë qytete edhe pse kishte spital ushtarak anglewz pati vdekje, po edhe ky qytet ishte  atë kohë  në sundim- përkujdesjen e  aleatëve.  Kurse Shqipria ishte neutrake, andaj  edhe Bregdetin Shqiptar ishte neutral,   prandaj pse mos të quhet kjo shpërngulje siç ishte srpska golgota dhe këtë e kemi argumentguar me fakte. Marri është nëse vazhdohet edhe më me  termin albanska golgota, kur në Shqipëri ikësit kanë pasur pushim e mikëpritje të sinqertë.

Dihet se LPB u fitua nga aletët, atëherë Serbia u shpërmblye me fitore nga këto ankthe e vuajtje  dhe fitoi edhe me tepër territore pushtimi se  përpara, madje më tepër se kishte ëndërruar,  pos Ripushtimit të Kosovës  Serbia po me emërtim tjetër Kralevina Serbo-Jugosllave 1918-1941,  fitoi Vovodinën,  Bosnjen, Maqedoninë , si me thënë  - tërë Jugosllavinë (Celu Jugoslaviju), ku Srpska Jugosllovenska Kraljevina sundoi 23 vjet.

Si duket Pashiqi e Kral Aleksandri që me lehtësi mashtronin shqiptarët e malazezët e boshnjakët e maqedonët, u mashntruan keqas nga perënmdimorët nga aglezëte, francezët kur pranuan që në Serbi-Jugosllavisë  t’i futnin  dy shtete katolike Sllovennë e  Kroacinë. Në të vërtetë ishte Serbokralevina jugosllave 1918-1941, konglomerat papujsh sllavë  të pakënaqur, e ferr-zjarr  për shqiptarët josllavë.

E gjashtëmbëdhjeta,

Kosova gjatë shpartallimit të kralevinës më 1941 e lidhur pa dëshirë me Italinë u përfshi me shtetet Boshtit ku printe Gjermania. Megjithatë shqiptarët e viseve të robëruara nga fqinjtë që u bashkuan me Shqiprinë  edhe pse nën ombrellën  e brishtë  sunduese  të Italisë fashiste përjetuan frymëmarrje kombëtare si Kosova edhe viset e tjera  nën emërtimin  Shqipni e Madhe.

Ndërsa pas kapitullimit të Italisë edhe pse për pak ditë të bardha nën breshëri sulmesh nën ombrellën e shkyer të Gjermanisë naziste shqiptarët  për pak kohë përjetuan të  përdëshiruaren e ëndërruar: Shqipni etnike 1943-1944, ku Kosova, Maqedonia,  Çameria, zinin vend nderi nën emrin Shqipri etnike (Shqipni e Madhe).

E gjashtëmbldhjeta,

Ndërkaq sa i prket  Kralevinës serbojugosllave  aleatët ndoqën një politikë prorusë në dukje, ngase i dhanë fuqi Partisë komuniste të udhëhequr nga kroati Tito, të cilit i garantuan përkrahje gjatë luftës që të mund të vepronte  nën hijen e Stalin-Rusisë aleate, po me direktiva e ndihma perëndimore. Kështu  Anglia mbretin  serbo jugosllav e dytyroi që ushtrinë serbe nacionaliste të Drazhës ta fuste nën komandën e Tito komunistit. Andaj edhe pse u ruajt Jugosllavia sherri i perëdiomorëve vërtet ashtu ndodhi që me Titon Serbia nuk mund të sundonte Jugosllavinë si përpara, madje edhe Kosovën jo me përfundim mbizotërim sundimi nga Shqipëria, e cila mbeti as e madhe as etnike dhe si e tillë u fut nën ndikimin e Jugosllavisë.  Mirëpo Kosova e tri banovinave  mbeti si Krahinë e veçantë autonome dhe u fut nën Serbi po në kuadër të Jugosllavisë.

E shtatëmbëdhjeta,

Ripushtim i Kosovës nga Serbo-Jugosllavia e kamufluar si komuniste zgjati 55 vjet (1944-1999) Mbijetesa e Kosovës nën Serbi nuk ka qenë e lehtë  edhe në periudhëln 1944 -1948, kur ekzistonte  ndërlidhja  Shqipëri -Jugosllavi.  Pas Rezolutës së Inforbyrosë fllon periudha ndërfutjes së Kosovës dhe  shqiptarët disiplinisht nën Serbi e Jugosllavi. Ky përshkallllëzim ndasie zgjati deri  më 1966, kur në Plenumin e Brioneve Tito e rrëzoi Rankoviçin serb. Tash fillon një situataë pak më e lirë e shqiptarëve fadilitstë në Jugosllavi, sidomos pas  reformave të vitit 1968 -1974 dhe deri  në vitet e ’9o-ta.

E tetëmbëdhjeta

Me që isha i etiketuar dhe i përjashtuara nga arsimi, faktikisht si si idenuar, duke kërkur respektimin e rregullave administrarivo ligjore arrita, ta vazhdoj edhe një viti shkollor me nxnësit shqiptarë në Tankosiçin serb  ku hapa  2 klasë  të ciklit të lartë të f illores  V dhe VI. Madje edhe si i përjashtuar shrytëzova stinën politike me demokraci jugosllave paksa perëndimore vazhdova shkollimin dhe kështu ideali i pathyeshëm për mësuesinë dhe dinakria sfiduese, lanë në pritje qenujqit albanofobë smirëzinj me gojë e kthetra hapur. Megjitatë u realizua më në fund intervenimi i pushtetit politiko partiako-policor për përjashtimin tonë nga arsimi,  por tani gjendja stinore politike kishte ndryshuar.

E nëntëmbëdhjeta

Thamë që moti i stinës politike me pluralizëm politik Reformime, deformime politike në raportin Kosovë-SerboJugosllavi sollën ndryshime pozitive edhe në shtetin jugosllav, por qendrimet politike kundër persona të etiketuar siç isha vetë vazhdonin. Kështu edhe mua më detyruan me u punësue jashtë arsimit  në Partizuanski pute  e së andejmi në  Uzinën e amortizatëve si përkthyes, po unë veprimtarinë letrare-arsimore tani edhe shkencore nuk e ndala, por sipas svidë situaave që impononin kisha mundëi me tregue veten si punëtor krijues. Svidat ishin  të shumta, por edhe sukseset nuk më kanë munguar mjaftojnë veprat jo vetëm nga fusha  letërsisië por edhe të gjuhësisë  si  magjistër e doktor shkence.  Gjithsesi nuk u kam ikur as implikimet politike deri sa edhe edhe duke u gjendur në  shëbim të  UÇK-së dhe  administratës së Shtetit të Kosovës Republikë.

E njëzetenjëta dhe E njëzetedyta

Tre krerë nga Ditari me titull

SHQETËSIM- PërjetimeT tona NGA PROVOKIMET SERBE gjatë Bombardimeve TË Caqeve të Ushtri-QEVERISË SERBo-JUGOSLLAVE Nga NATO PËR ÇlirimiN E Kosovës 1999 (I) (Të dhëna nga Ditari familjar (personal),  23.03 -17. 06 1999

1. Prishtinë, ditëditari 8 (23–31 mars).

2. Jazhincë, ditëditari 9 (31 mars - 8 prill).

dhe

3. Prishtinë, ditëditari 71 (23 +31 +17 ose 8 prill – 17 qershor 1999).

Datat nga Ditari ose 88 ditëditarët prijnë të shoqëruara me ndonjë shënim të kohës apo sqarim-parafrazim nga aktualiteti i sotëm, duke respektuar realitetin e ndodhjeve, pa ndonjë tendencë përçmuese a avduese politike.

E njëzetetreta

Rreth reflektimit të trajtave shkip dhe skiptar të serbishtes

DHE Serboprovosllavja në sfidim katarsisi (I) DHE

Ndoshta si risi ndër shumë risime të tjera  po eithsej  popozimin tonë qp  shqipja  është mirë me përvetësue  trajtën  skipta si emërtim për sende të rralla , , por assesi mos ta dorojë em si emërtim etmil ose si endoniom trajtën me s nistore.

E njëzetekatërta

Rreth reflektimit të trajtave shkip dhe skiptar të serbishtes

DHE Serboprovosllavja në sfidim katarsisi (Ii)

Rreth reflektimit dhe të veçantat nga trajtat shkip e skiptar të serbishtes dhe Serbopravosllavja  në svidim katarsisi të pjesësë II po dallojmë një  avncimi rreth tezës së  prejardh jes së  apelativi shqiptara  nga fjala shqip ndlidhur me  opsioninm e sim,bolit të fuqisë  jo vetëm fitike po edhe men dore  dhe e dyta  trinitei endonim I fe shqiptarisë  dhe  ndërlidhja e tezës rreth prejardhjes së  apelativit shqiptar në raportin shqiptaro-serb, po i ritrajtojmë paksa kalimthi nën titullin e mëposhtëm:

C) PËRMBYLLJE E PËRFUNDIM-REZYMESË

Për përkapjen e prejardhjes së apelativ-endonimit shqip-i e shqiptar-i, pasi m’u imponua, së pari, kam konsultuar burime nga gjuha shqipe që mjaft gjerësishst i kemi përmbledhur  në librin“Injorimi dhe dëshmimi me pahir i gjuhës shqipe si kriter i së vërtetës …” (vështrim historiko gjuhësor), Era, Prishtinë (2023) dhe pas trajtimit të mase njëzet e sa hipotezave ose mendimeve të shprehura rreth prejardhjes së fjalës shqiptar, po ashtu së dyti, pas qëmtimit edhe të burimeve në serbishte, m’u afrua  një hipotezë  e re apo më mirë me thënë një përforcim i hipotezës që emri shqiptar sipas sistem-strukturës fjalëndërtuese, do të ketë dalë, përdorur e shtrirë  pa mëdyshjes  jo nga një fjalë  e huazuar latine si excipere, apo ajo greke skeptron, madje jo drejtpërdrejt as nga dyrrokëshi scipio sciptro, fjalë që Aristidh Kola e kishte vënë re  nga gjuha e Homerit, po nga trajta bazë njërrokëshe po e asaj fjale anase parahomeriane, nga  trajta skip, emër sendi koncept shkopi,  e cila do të jetë foljezuar po në atë trajtë të shkurtë shqip me shqipë, koncepti: veprimi me shkop. Si ndihmë mbështetjeje për këtë nisë-koncept ndeshëm te fjalë- trajta *Skel.P që studiuesit e indoeuropianishtes e kishin gjetur ose sajuar si fjalë-trajtë të sipërbashkët me kuptim pjesë druri, por për ne zgjoi interes koncept-zgjerimi:  punë- veprim jo vetëm me dru po edhe me mjete të tjera ne destinim  me hapë diçka, me shkye *me qil.P apo me çel.P (parajsen e mbyllur). Gjithsesi, forma e fjalë-trajtës skip ose shkip apo shqip që si një sinonim me shkop ashtu si gjendet edhe në fjalorët përkatës dilte më e pranueshme në jetë,  me destinim si e kërkon logjika. Madje po me konceptin e skipit dilte po një trajtë më e zgjeruar skiptar e regjistruar dhe e përdorur sipas studiuesve nga banorët shqipfolës arvanito-arbnesh deri në kohën tonë me nocionin që te ne endonimon trajta  shqiptar.  Së këndejmi është interesant se po ky shkop apo  shkip  i Zeusit, zot  mitologjik i iliroshqiptarëve në greqishte shënohet në trajtën skeptron, lat. sceptrum, kurse në burimet e sherboshqiposerbishtes, edhe pse thonë se fjala vjen  huazim nga greqishtja, del e shënuar jo në trajtën e greqishtes, po në trajtën e lashtë popullore që pretendohet parashqipe skiptar dhe për një gjykim të tillë si e tillë ndihmon  rrokja me  -I në  bazë dhe me prapashtesë fundore siprapashtesore  -tar: nga skip skiptar, pra si trajtë e lashtoshqipes, por,  gjithsesi sipas nesh trajta skip skiptar (shqip shqiptar) ka lidhje me shqipen e viseve të Dardanisë, andaj sot e ndeshim të shqiptuar në gjuhën popullore e letrare me sh- nistore shqip shqiptar, por si trashëgim ka mbetje edhe me  -S nistore nga e lashto iliro-pellgase te shqiptarët e Greqisë  e gjithandej, siç argumenton  lexuesi në gazetën  Dita (9.o2.2026), i cili thotë:

“arnautët e periudhës Osmane, veten e quanim skip, skiptarë, të cilët Sulltani i ka dërguar në vise të caktuara për të disiplinuar të padëgjueshmit”.

Ndërkaq studiuesi Nezir Myrta, konstaton  shprehimisht:

“emri  skip, skiptar është emër i nderuar nga arbëreshët në Greqi dhe nën                         Italinë, por edhe te kolonitë e tjera shqiptare nëpër botë …, madje,  si te ne që          përdoret shprehja  A je burrë! tek ata dëgjohet A je skipëtar!”

Po kjo trajtë po me SH- nistore përdorej e përdoret si emërtim etnie, deri në cilësi endonimi tek shqiptarët e Siujdhesën Ilirike: Dardani, Maqedoni, Epir, Duklea e Shqipni, por edhe në Serbi, si e faktojmë ne  të përdorur në disa trajta: shkip, skiptar, shiptar po edhe Shqiptar. PO ne na ka motivuar e vërteta, se fjala shqiptara me polesmantizëm nga njri me shkoip, arrin njeri  shqiotar njeri I mirë, njerë I  nderuara, Këshzu  jo veë për hir shkopi si mjet  pune e kufte, por më tepër si njeri I nderuara  do të ketë pasur ngulitje me këtë koncept nga të gjithë shqiptarët, edhe pse dikushojt nuk I duhet shqipe fjal që ndeshet  në gjuhën e Humerit apo sanskrite.

Sidioftë , në  serbishten zyrtare e aktuale pa e studiuar çështjen  plus nga intelegjenca  artificiale m ‘u tërhoq vërejtja qysh është  plasuar  nga disa akademikë  tendenciozë që na këshillojnë ndoshta pa sherr:

Ne treba meshati reç skiptar povezano za simbolom  moçi i vlasti, sa  sliçnim        terminom  shiptar (shqiptar-albanac) , koji je etnonim za albance a potiqe od   albanskog.

Përkthimi shqip: :

Nuk u duhëshka  ngatërruar  fjalën skiptar, si simbol  force e pushtetimi,  me                fjalën e ngjashme shiptar (shqiptar) që është etnonim  për shqiptarët \\(albance) dhe  rrjedh   nga gjuha shqipe.

Sipërfaqësisht  vëreja ishte me vend,  por  jo e plotë  dhe  shumë  e dëmshme,  jo kur krahasohet skiptar me  shkiptar (shqiptar) si te rastet e më sipërme, por në situata me arbëresh – kosovar, qoftë me koncept gjësendi, qoftë etnie   me njerëz (jerinej, zotshpia),  hyjni (Krishti, Zoti), po sidomos me albanac assesi nuk përkapet, sipas asaj logjike të shprehur, mirëpo  ne nuk i kemi në analizë krahasime të tilla të veçuara, siç është trajta  e fjalës albanac po ne kemi me një sistem tjetër vrojtimi me  trajtë-konceptin  skiptar sinonim me  palica, zhezllo, apo shtap dirigenta, ku krahasimi me shqiptar vërtet jashtë analize duket absurd,  por sipas  konceptit  që apelativi shqiptar  ka dalë nga zhvillimi  polisemantik nga sintagma njeriu me shkip *shkop) emri  i vepruesit shkiptar shqiptar  si përftim ligjërisht del normal dhe zgjidh  enigmë-misterin që po na mundon. Dhe kështu një zgjidhje e tillë për studiuesin strukturalisht del shumë  në vijë normale.

Gjithsesi e do puna  që kjo të sqarohet më thellësisht dhe të kihet parasysh fakti që në kulturën botërore kur përmendet kryezoti Zeus, zoti mitologjik i parashqiptarëve që me shkopin e tij skiptar (shkiptar) të latuar e stolisur simbol force të rrallë, magjikisht sundonte zotat e gjysmëzotat si dhe qeveriste jetën e njerëzve gjigandë mbi tokë, të ashtuiquajtur gigë”-(gegë!), andaj atëherë krahas gr. skeptron, e lat. sceptrum  s’ka pse mos të pranohet trajtë-fjala skiptar që vjen e përdorej  nga  iliro-pellazgët, pasi ai popull i lashtë, parZhelen jetonte gjithandej dhe nuk u zhduk po u trashëgua mbase  po me emrin e forcës së pagzuar prej  Zotit të vet Zeuis  në skipta..shqiptar. Fjala e shkopit të tij  e  shndërruar njeri  nderuar, njeri me aotoritet, po edhe si njeri i shkopit (xhandar).Së këtejmi kemi të drejtë me  besue  që të parët tanë në Siujdhesn Ilirike këtë fjalë etë veten skiptar shkip e shkiptar e shqyptar e sidomos shqiptar e ruajtën për vete si adhurues aposi  bijt e Zeusit  mitik (!) dhe na lanë trashëgim si endonim.  Po në këtë disponim imagjinata e lirë nuk na pengon, përkundrazi na ndhmon të shprehim guximtarisht ndonjë mendim sipas logjikës së shëndoshë, sidomos në rastet kur nuk kemi përgjigje më të mbështetur nga askush, si për shembull, fjala  pellg pellgas pellazg e Pellazgia (edhe pse Topalli e quan fjalë e futur në shqip  si fjal greke), ne na çon te paragrekja, kur mendojmë që kjo fjalë përfaqësonte parashqiptarët që jetonin në Pellgun e Mesdheut, kur ky vend vërtet supozohet se ka qenë pellg, ndërsa pas thyerjes së brigjeve të Gjibraltarit nga Oqeani, kur mbase ndodhi legjendarja biblike “sunam-përmbytja e profetit Nouh”, atëherë shqiptaropellazgët shpëtuan, duke u përhapur në tokat rreth Mesdheut: në Afrikë, në Egjypt e gjithandej, në Azi të Vogël e gjithandej, por gjithsesi në siujdhesat Jugore të Europës deri edhe në Angli e tutje, andaj së andejmë dalin si fjalë e konkordanca të mahnishtme sishqipe, siç është edhe “fara” te fiset skoceze  etj.

Ndërkohë ndër shekuj pasi pati shumë përzierje e simbiozime popujsh e gjuhësh  pse ndodhi që, mesa dihet, vetëm në Siujdhesen Ilirike dhe vetëm nga serbët si fjalë ndërkombëtare me dalë fjala skiptar, përkatësisht edhe si fjalë-term biblik apo si historizëm edhe te shqiptarët që mishërohet aq thellë sa kalon në endonim, apo jo? Ne kërkojmë analizë më të plotë e autoritative, më shumë se aq sa po përpiqemi të japim ne, edhe pse çështja po  përshkohet  me shumë risime e sfida, ngase eptim-historizmat shkipët skiptarët e shqiptarët që supozohet që vijnë si trajta konceptesh të asaj popullate pellazgo-iliro-shqiptare dhe po lindin si nevoja shqyrtimi, sepse populli ynë që nga lashtësia nuk pati fat, madje deri në ditët e sotme  ende nuk po mundet me formue shtetin e vet kombëtar rrezatues, por megjithatë në Siujdhesën Ilirike në  simbiozë me popujt si me serbët e të tjerë, ruajti të qenët si popull-komb dhe bashkë me fjalët e shenjta të lashta të trinitetit endonimik të Fe-Shqiptarisë: Hyj, Zot e Shqip rezervoi dhe disa fjalë-emërtime të lashta popullsie e vendi si pellazg Pellazgi, ilir Iliri, dardan Dardani,  epiras Epir,  sherb S(h)erbi, shqiptar Shqipni etj.

Pse u implikua serbishtja këtu? Nëse hiqet sindroma e hegjemonizmit të shkaktuar në shek 18-19 e më parë,  përgjigjen e dinë dhe mund ta shpjegojnë më mirë  kryedrejtuesit e studiuesit e Serbopravosllavës, gjë që opinioni e pret prej tyre. Edhe ne presim atë ndihmë, megjithatë ne po e shprehemi  guximtarisht  atë që mendojmë për natë-ditën fetare të kësaj fjale te ne. Popujt jetonin të përzier në periudhën e Bizantit,  ne besojmë që pas jetës profane fillimisht ishte feja ortodokse që drejtohej e respektohej në viset tona nga shqipfolësit, atëherë edhe këtë fjalë e trashëguan bashkëjetuesit  shkipo-sherbosllavët. Pra, supozohet se në fe monoteiste kanë dominuar fillimisht shqipo-sherbët, andaj nga mesjeta ishte aq e pranishme kjo fjalë shqipe si atribut gjësendesh, madje me polisemantizëm kalon edhe si emërtim etnie, kur duhet se  para e në atë kohë ka qenë e përhapur masivisht e folmja popullore shqiptare, por me pranimin e gjuhës fetare sitorllake cirilo-metodiase, sllavishtja apo paraserbishtja gjithnjë e më tepër fuqizohej, por edhe me forcimin e shtetarëve nemanas (fis treballas ilir) e sidomos me Shën Savëne dhe kjo fjalë gjeti përdorim. Sidoqoftë, trajta skiptar, si me thënë, vazhdonte me zënë vend nderi në terminologjinë e Pravosllavës, por aq më tepër edhe emërtimi  etnonimik i popullit shqiptar me Sh- nistore shkip, shkiptar e shiptar si egzonim, ngtase vetë sherbo-shqiptarët. Po në këtë kontekst me forcimin politik të protosllavizmit mbajtja në përqafim edhe e këtyre fjalëve edhe sot mund të cilësohet kontributi me pahir i gjuhës serbe në të mirë të shqipes e kulturës së lashtë të përvbashkët sherboshqiptare. Shqiptarët e  asimiluar nga simbiozimi ata nostalgjikisht kanë mujtë me bë vetëm aq sa ta ruajnë në vetëdije e shqiptim pa kuptimin e vërtetë filltar në mënyrë që kjo fjalë shqipe në këtë trajtë me ba me dije si ti tillël dhe mos të humbasë nga kulturë të madhe botërore gjuhësore e përbashkët sherbo-shqipe.

Kjo ndërlidhje e këtij emërtimi skiptar, shkip shiptar shkiptar e Shqiptar që është i të njëjtit burim-etimon dhe pse shfaqet kaq thellë e rrënjosur në të dy gjuhët tona  shqip e serbisht nuk është trajtuar deri më sot nga asnjera palë pa tendenca të dyshimta. Për mendimin tonë bën përjashtim sadopak trajtimi ynë mbase amator në dukje në librin e sipërcekur “Injorimi dhe dëshmimi me pahir…”, gjithshtu nuk është lënë mbas dore dhe në këtë vepër-punim.Punimi I Bardhyln Demirajt, edhe pse të tërin nuk pata mundësio ta tr konsultoja lypset përshëndetur, po ai nuk del i thelluar në raport me serbishten. Gjithsesi

ka nevojë të sqarohet edhe më me kujdes e thellësi si nga studiuesit serbë ashtu edhe e sidomos nga ata shqiptarë. Ne, po e cekim me respekt bashkëjetesen ndërgjuhësore e ndërnjerëzore, andaj po i shqiptojmë trajtat *sherb e Servi, Sherbi - Serbi krahas shkip e Shkipni, sepse nga burimet e derisotme serbe mësojmë për skip e Shqipni dhe anasjelltas nga shqip e Shqipni mësojmë për Sherb e Servi -Serbi, Sherbi ngase simbas të dhënava nga  burimet serbe,  emri  shqiptar nuk mbeti simbol vetëm shkopi magjik  (i Zeusit), por merr edhe shpirt njeriu, shpirt etnie, hyjnie, por edhe perëndie.

Para se të japim  shembuj nga burimet serbe sinqerisht shprehim mirënjohje për autorët e sa hipotezave, por do të veçonim punime të disa studiuesve tanë e të huaj që për përftimin e emrit shqiptar kanë dhënë mendime në punime të thelluara rreth prejardhjes së emrit shqiptar  nga rrënjë fjalët  skip skup skiptar shkuptar  shqiptar;  shqipe, -shqiponjë e shkabë.  ipe shqiptar;  shkep shqep shqeptar- shqiptar; scipere skip-oj, ku ndonjë trajte i jepet jehonë, ndërkaq shembuj që po japim ne   shembujt  nga burim-punimet e tilla i sajellin në margjina apo cilësohen të pasukseshme,

Sidoqoftë në serbishte edhe osen nuk fillon sqarimi nga shkopi i  Zeusit,  prej nga rrjedh simbolii forcë-nderimit hyjnor , shembujt që do të paraqitim të përkthyer në shqip prej nesh në vijim zgjojnë interes se nuk janë pa vend:

Së pari,  trajtë-fjala skiptar shpjegohet:                  “Simbol vlasti i autoriteta, ne samo u sekularnom, ve? i u religijskom kontekstu”.                                                                                                                                                                                                                                          (Simbol pushtetimi e autoriteti, jo vetëm në kontekste sekulare,por edhe atyre                fetare).  

Pra nuk kemi  të bëjmë me një shkop të thjeshtë druni as me  një shkop magjik zeusi. po me pushtetim e autoritet në kontekst të karakterit njerëzor në fushë  sekulare e fetare.

Së dyti, në të vërtetë edhe nga materiali i vjelë nga burimet serbe kemi kuptuar që emërtimi në trajtën shkip nga Milojeviçi që është përdorur si emërtim etnie, ka pasur në të  bazë mbështetje në të folurit popullor, ndërsa skiptar u specifikua ndërkohë nga Pravosllavja si emërtim simbol gjësendesh të rralla me vlerë arkivore. Nuk dua të besoj që ky kthim- specifikim  nga Serbopravosllavja  është bërë për qëllime  ekspansioniste për me i ikë  emërtimit etnik shqiptar, të cilin do ta shpallin të pa qenë, deri me ardhjen e  osmanëve në Ballkan.  shek, 15, propagandë kjo e mëvonshme kur fillon të dominojë helmi i ekspansionizmit  dhe i asimilimit të shqiptarëve,  apo jo?!

Së treti, emri skiptar në raste përftohet edhe si emërtim hyjnie e etnie, edhe pse serbopravosllavja zyrtare tashpërtash përjashton çdo lidhje kuptimore të trajtës skiptar me koncept etnie sishqiptare, megjithtë ne veprimet e saj i quajmë kontribute me pahirë (iz nehotice), sepse (po përsërisim) pasi në greqisht për këtë koncept del trajta skeptron dhe lat sceptrum. atëherë trajta skiptar pse mos të konsiderohet fjalë lashto-shqipe, nga gjuha pellazgo-ilire a homeriane  dhe së andejmi, kur në Greqi trajta skiptar paska marr nocion etnie nga  vendasit etnik atëherë pse në serbishte aq fort insistohet fjala skiptar vetëm me koncep gjësendi?! Po sidoftë trajta skiptar  del  e identifikueshme te sherboshqiptarët.

Së katërti,  siç del në shkrime të caktuara edhe sherbët shqiptarin etnik e kanë quajtur në trajtën me S- e Sh-nistore. Ja si e ndeshim një një shembull  nga Mino Pavlinovic që, i cili  si duket është shprehur para ushqimit me helmin e urrjetjes ndaj shqiptarëve, mjellë shpërndarë pas Naçertanias ose vinte nga ajo zonë ku nuk kishte  arritur konsumimi i tillë i ushqimit kundërshqiptar:

Srbi i skipetari su braça, kojima krv i jezik smjeshan znamen u çasnoga      hrista…Shkiptar je razmjerno ime. Oni kao drugovi skipetarski su razminieli    oruzhja ….

Përkthimi shqip:

Serbët e shqiptarët janë vëllezër, të cilëve gjaku dhe gjuha u janë perzier së toku  (në krisht-kryqin e nderuar…Shqiptar është emër me peshë. Ata  si shokë  shkiptarisht i shkëmbyen  armët …

Një dukuri e tillë praktikohej në shenjë  sivëllamërie, miqësi e lartë

Së pesti,  po e shënojmë edhe këtë rast nga kulturta shqiptare kur shenja  e skiptarit  ka fuqi me zëvendësue autoriotetin që e përfaqëson:                                                                                                        Prisutnost skiptara oznacavala autoritet koji  može  zamenjivati                                                                                              odsutnog vladara. Ovo ukazuje postojanost zakonite vlasti  i moralnog reda.

Përkthimi shqip:

Prania  e skiptarit (shenji i të zotit) gëzon autoritet  që mund ta zëvendësojë       mungesën  e pushtetarit. Kjo tregon  ligjshmëri dhe moral  të lartë të qeverimit.

Së gjashti, në vijim nga materiali që e kemi në dispozicion po shënojmë edhe këto dy raste atributesh historike nga burimet serbe.

E para  rreth trajtës  skiptar me S- nistore që emërton gjësende si simbol atributi të një vepruesi me kuptim forcë,  fuqi, pushtetimi, ndërimi,  zotërimi apo dinjiteti. Kështu  nga burim-teksti serbisht po japim  një shembull  me  S-nistore  për  emërtimin  skiptar:                 “Srpska pravoslavna crkva, koja je stekla autokefalnost godine, koristi skiptar 1219                                                                                   kao deo svojih ceremonija  i obreda. Ovaj simbol vlasti povezuje se sa  istorijskim                 vladarima i njihovim duhovnim nasledstvom,?ime se naglašava kontinuite         t vlasti                 kroz vekove.  Ukratko, skiptar ima duboko ukorenjeno  zna?enje u pravoslavlju,                  simmbolizuju?i ne samo svetovnu vlast                 ve? i duhovnu odgovornost i vo?stvo unutar crkvene  zajednice.

Përkthimi shqip:

/Kisha ortodokse serbe e cilae ka fituar autoqefalinë që nga vitit 1219 e ka         shfrytëzuar termin skiptar si pjesë të riteve e ceremonive të veta. Këtë simbol           fuqie e ka ndërlidhur me sundimtarët historikë dhe klerikalizimin e tyre fetar          dhe kështunë kontinuitet gjatë shekujve është tarshëguar ky simbol-              fuqi. Shkurt      fjalë-simboli skiptar kuptimisht del i thadruar thellë në pravosllavje, duke                 simbolizuar jo vetëm                 pushtetin sekullar, por edhe përgjëgjësi udhëheqjeje        shpirtërore në kuadër të bashkësisë kishtare.

Meqë kjo shenjë simbol magjike skiptar apo shqip shqiptar që në burimin serbisht quhet zhezllo, i cili si term ndërkombëtar skiptar nuk është huajtur nga njëra nga format e gjuhëve klasike, greqisht skeptron, latinisht sceptrum, serb.  zhezllo  po nga trajta shqipe skiptar, skip, padyshim tregon se i  takonte gjuhës popullore lashtoshqipe prej nga disa shembuj i trajtuam me këtë koncept, ashtu edhe bëmë edhe në shqipe dhe propozuam që koncepti po me  S- nistore skiptar të përdoret edhe  te ne   për simbol gjësendesh si në serbishte , ngase  i plotëson të gjitha kriteret  me u pranue  si fjalë e lashtë e gjuhës shqipe.

E dyta, fjalë-trajtat: shkip, shkiptar shprehin edhe  nocion etnie po sipas atyre atributeve me me Sh- ose edhe me S- nistore, ku objekt trajtimi është njeriu, etnia e tij shqiptare.  Tani  po japim  një shembull tipik, kuptimisht  homonim skiptar [shqiptar:

Termin  Skiptar gr. skeptron , s. zhezllo, u srednjem veku bio je pored krune  i presto najveci simbol vlasti i çasti, pa otuda  u izvorima imamo sintagmu  srpski skiptar, bogumili skiptar…; ili otacaski skiptar. atacaski znaci biti otac,  ocinstvo vrhovno bice…; Bog je otac hrishcana. koji mora omilovati… Zapamti oca tatu…   Oslanjajuci u Svetisavski skiptar. Jerinej  odn. patriarh mogao postati i nesrbin.

Teksti shqip:

/ Termi skiptar. në mesjetë  krahas kurorës e fronit skiptar (shqiptar) ka qenë    simboli mëmadhështor pushtetimi  e nderimi, andaj në burime kemi sintagmën              shqiptari-serb…Ata skiptari / i ati (baba) shqiptar. Atë do të thotë të jesh baba i            familjes, qenie supreme (zot), Zoti është babë i të krishterëve, andaj duhet    respektuar       patjetër. Mbaje mend  atën prindin -Tatën … Ka pasurJerinej e Patrikë joserbë (josllav)          mbështetur në              Atëshqiptarin shënsavas. Skiptar barazohet me hyjni -Zot.

Ndërkaq,  si emërtim etnik të një njeriu  që e ndeshim në burime  serbe në të katër këto trajtë-forma: shkip. shiptar e shqiptar, në raste edhe skiptar i konsiderojmë si mbetje diglosie, ndikim nga gjuha jonë.

Edhe pse teksti i mësipërm sqarues është hartuar pas kohës kur ekspansionizmi serb ka prishur merrëdhëniet serbo-shqiptare, megjithatë kuptojmë se termi etnik shqiptar skiptar (më drejt shkiptar a shqiptar) si koncept te rasti i dytë pasqyron ambientin shqiptar të kohës, po edhe të kohës sonë si po përditësohet herë herë në interenet, si ndodhi  më 25.03 2026): Ime Skiptar je u opotrebi za identifikaciju albanaca u balkanskom  kontekstu. (Emri Skiptar  është në përdorim  identitetin të shqiptarve në kontekst  ballkanik).

Së shtati, po i theksojmë një kontribut tjetër nga burimet e gjuhës serbishte të konsoliduar:

Termin "Shqiptar" poti?e od albanske re?i "Shqip", što zna?i                 govoriti              razumno" ili "govoriti jasno". To implicira sposobnost komunikacije na albanskom jeziku… Albanac dolazi od lat.Albanensis. Prvi put se kao       naziv   pojavljuje u 17 veku a tokom 18 stoljeca potpuno zamenjuje u upotrebi             naziv Arbanas (Arbën, Arbër Arbëresh).

Përkthimi shqip:

Termi “Shqiptar”rrjedh nga  fjala “shqip“, me kuptimin “me folë kuptueshëm”,                “me folë qartë”. Kjo imlipikon aftësinë e komunikimit në gjuhën shqipe: “flas        shqip”. Shprehja “me folë shqip” thekson identitetin kombëtar dhe    përkatësinë     gjuhësore të popullit shqiptar…Fjala albanac vjen nga lat.         Albanensis. Për të parën herë emërtimi shqiptar është paraqitur në gjuhën e shkrimit                shkruar në shek. 17, ndërsa gjatë qindvjetshit 18, plotësisht e ka zëvendësuar në         përdorim e emërtimin Arbanas (nga Arbën).

Ndonëse kemi vërejtje reth saktësisë kohore të këtij përkufizimi dhe atyre të mëparshmëve që  patjetër duhet të korrigjohen, kuptohet nga standardologë-studiuesit (ngase janë lëshime të tyre) , ne për tekstin japim këtë vlerësim:

E para, nga teksti  i mësipërm  po e shenojmë fjalinë e parë si kontribut: “Termi shqiptar rrjedh nga fjala  shqip”, që sipas nesh kjo fjalë-trajtë e plasuar prej nesh, sepse nesh e jep sistemi eptimor edhe si folje edhe si emër  po jo  foljen  “shqipoj” as shqiptoj e shqipëlloj për këtë koncept që ndeshen si formulim në burimet zyrtare të deritashme të gjuhës shqipe, sepse  këto folje kanë tjetër destinim dhe nuk shërbejnë si temëprodhuese e emrit  shqiptar…

E dyta, kur thuhet se emërtimi shqiptar nuk qenka përdorur në gjuhën shqip këndej, deri në shekullin 17-18, pasi nuk qenka ndeshur në gjuhën e shkrimit tek arbëreshët është lajthitje e rëndë apo konstatim mashtrim jashtë logjike, le të vlerësohet e vërteta, ngase faktet tregojnë se fjalët skip e skiptar kanë  të njëjtin koncept si shkip e shqiptar që ende qënkan pjesë e fundit aktiv të arbëreshëve, apo jo ?! Ajo fjalë ka ekzistuar, por pse nuk është shënuara ka arsye  ndonjë arsye jo mosekzistencën. Po përsërisim, aq më keq  është lajthitur që opinioni hartues i gramatikë-standardit të gjuhës shqipe për këtë pikë paska qenë aq i  painformuar sa nuk e paska  ditur që fjala shqiptar, në trajtat: skip, skiptar shqip shkiptar shiptar shqiptar, shyptar shqyptar që nga lashtësia paskan qenë pjesë e fondit aktiv të gjuhës amëshqipe  së paku që nga periudha homeriane pra  edhe para shek, 17 e 18 për konceptin a konceptet që përdoret edhe sot. Këtë  saktësi si provë na jep në një farë mënyre edhe gjuha serbishte nga burimet e veta, sidomos nga terminologjia  e e hershme pravosllavës.

E treta, sipas materialit që shfrytëzuam në veprën  “Mohimi dhe dëshmimi me pahir i gjuhës shqipe si kriter i së vërtetës …” konstatuam se nga fjala skiptar gr. skeptron lat sceptrum ishte emërtuar fillimisht si term vetëm shkopi stmbol magjik i Zot-Zeusit, me të cilin sundonte, ndaj zotave, gjysmëzotave e dhe njerëzve gjigandë (gigë), fjalë kjo që do të evoluonte metonimisht më tej kuptimisht po në shenjë jo vetëm simbol shkopi si simbol sundimi të hekurt tek mbretnit përkatës në shoqëritë njerëzore, por edhe për destinime të tjera, ndërkaq tek shqiptarët do të thadrohet si shenjë krenarie e displinimi, sidomos do të praktikohet  në qeverisjen e familjeve të mëdha,vetë shoqërisë, ku izoti shpisë gëzonte autoritet absolut. Kështu përgjithësisht kishte evoluar koncepti,  ishte rikthyer si simbol mbrojtje e sulmi, por edhe edukimi e disiplinimi, por edhe pavarësimi, por kishte mbetur emri zot në togemëror  vetëm si nocion vetvendosjeje, por edhe përgjegjësie i zotshpisë si përkujdesës i mbarëvajtjes së familjes së gjerë deri edhe te edukimi gjuhësor e stilistik i bashkësë familjare. Ja si studiuesi i nderuar Mandala  sqaron:  “Enri shqiptar para se të kalojë  etnonim ka pasur kuptim të një njeriu, i cili jo vetëm flet ë bukur dhe qartë por edhe të nderuar, me autoritet, që meriton respekt  dhe që mund të përfaqësojë  interesat e bashkësisë së vet brenda dhe jashtë saj”,

E katërta, këtë gjendje vetqeverisjeje po e ilustrjm ë me  këtë sianekdotë popullore, që mbaj mend nga fëminia. Mehmet Ali Pashë Misiri, i cili kishte arritur të ishte Mbret (Pashë) i dhjeta mija banorëve të Egjyptit, Sirisë , Arabisë, deri edhe një pjese të Sudanit e të  ca  ishujve të Greqisë, i çon tfalë-shëndet Mustafë Pashë Bushatlisë së Shkodrës, të cilin e kishte mik, qysh s’po mundet me sundue një grusht Shqipni me gjysmë milioni frymë, kurse ai  po sundon me dhjeta e qinda mijë banorë(!).  Shkodrani me fjalodash ia kthen përgjigjen asaj tfalëshnete:  Ti e ke  ma lehtë se ke gjinë që përulen,  e te na  shqiptarët  vërtet jemi pak po secili kryeplak.secili  zot shpie, secili burrë pushke apo  e bajraktar fisi e ndjen veten mbret, prandaj nuk përkulen dot, sepse  secili  do me qenë vetsundues në vend të vet, kurse fatkeqësisht për të huajin mund të bëhen argatë të ndëgjueshëm të tij.

Së teti,  ndërlidhur me pikën e mësipërme ne veprën tonë te sipërcituar patëm konstatuar se si koncept veprimi shkiptari si gjësend atribut  mbrojtjeje e  sulmi shfaqet në forma të ndryshme pikërisht pjesa e parë  e kompozitës  së togut shk -shq-_ përkatës  shqip-tar në gjashtë fjalë mjete të veçanta të përdorura në përshkallëzimin e shvillimit shoqëror që nënkupton veprimtarin:

E para,  të shqipuarit ose  të shkyerit e viktimës  me duar thonj e dhembë -veprues -shky’tari;

E dyta,  të shqipuarit në  mbrojtje ose sulmimi me shkarp shkëmb e gurë  me shkrepa –veprues  shkreptari;

E treta,  të shqipuarit  në mbrojtjee e sulm me shtaga shkopinj a shkipinj  -  veprues shqiptari;

E katërta, luftimi në mbrojtje ose sulm me shqytë (shqitë) shigjetë  –  veprues shqy’tari:

E pesta, luftimi me shpatë *scipos  shkipot (fjalë lashtohomeriane)-  veprues skip- shpatari;

E gjashta veprim-luftimi me pushkë (ital. scippetton)  - veprues pushkëtar- shqiptari.

Ka  edhe sulm me sqip  (sqep)  me rreptësi shqiponje (shkabe) po kjo ka vetëm sulm dhe më sa duket konceptisht del fort nocion fluturues, nuk i përgjighjet  nocionit të veprmtar-shqiptarit  si  te shembujte mësipërem, por edhe  në kontekst sherbo-shqiptarie nuk asociaciocionon. Më argumentuese na duket gjuha jonë shqiptare e ndërlidhur me edukim përdorimin e shkopit (*shkipit) kur shkrepton. qepon, shkipon, shpaton, pushkon, - folje këto që i pështaten persanazhit shqiptar që ka qenë i parafatuar me veprue primitivisht, për me mujtë me gjallnue, e me trashëgue, apo jo?!

Së nënti, pikërisht në këtë kontekst kur dihet e vërteta, siç e mendojmë ne, se tek këto fjalë-koncepte dhe verzionet  e tyre skip e skiptar, shkip, shkiptar (shqiptar) kemi të bëjmë me të njëjtin etimon me prejadhje nga shqipja e lashtë para  homeriane, por të trashëguar në masën përvijuese shqipfolëse, prandaj duhet ta shpjegojmë pse në gjuhën shqipe dhe në atë serbishte i ndeshim në përdorim me S- e Sh- nistore. Është e vërtetë se greqishtja e vjetër si dhe latinishtja nuk kishin Sh, prandaj në gjuhën e shkrimit në gjuhen serbishte del e shënuar  skiptar, ashtu si edhe në shqiptimin e arvanitëve, kurse në shqipen popullore në ish Dardani me Sh nistore  shkiptar dhe gjithandej e mesmja shqiptar, ndërkaq edhe tek abrbëreshët  mbeti ftllimishtja  skip skiptar Në të vërtetë  kudo  që u formëzuan serbët si komunitet (nga Selaniku e Ohri, nga Bregdeti, Zeta e Rasha) ata ishin të përzier me shqiptarë shumicë ose jo, që ne në këtë vepër për ndonjë fazë a situatë siç e kërkonte konteksti masën e tillë u quajtëm sherboshqiptarë.

Së dhjeti, gjatë mesjetës dhe në vazhdimsi pse aq shumë Pravosllavja e përdori trajtën skiptar si simbol magjik, sepse jë vetëm ka qenë e përbërë nga shqifolës, por në raste  ka qenë qenë e prirë edhe nga  po klerikë shqipfolës , apo jo?!  E ardhmja  do të na befasojë  për të mirë e me të mira lidhur me këtë hamendje, nëse z. Porfirije ndërgjegjësohet me gjurmue drejt të vërtetës.

Së njëmbëdhjeti, pas konsultimit të  Wikipedisë më të re  (internet) në gjuhën shqipe rreth  emrave shqiptar Shqipëri dhe arban Arbëri po shënojmë në këtë pikë vërejat  tona që ndeshëm:

E para, aty kr thuhet;: Fjalët Shqipëri dhe Shqiptar dëshmohen që nga shekulli i 14-të e tutje,^[8] por vetëm në fund të shekullit të 17-të dhe fillimi i fillimit të shekullit të 18-të, emri i vendit Shqipëri dhe demonimi etnik Shqiptar zëvendësua gradualisht Arbëria dhe arbëresh  në  Ballkan”- ne  përveç fjalës  tutje që mendojmë se është përdorur pa vend ngase konteksti nuk është për tutje por për teknej (këndej), pastaj sipas studimit tonë termi   arbëresh  nuk është zëvendësuar, po vetë arbërit apo shqiptarkatolikët apo unitët  për interes kombëtar  politik u ribashkuan me shqiptaro-ortodoksët dhe shqiptaromuslimanët, të cilëve iu  rikthyen sherbo-ortoksët e sapokonvertuar. Studiuesi ynë punëmbarë Arduan Vehbiu lidhur me  me veprën Da Leçes shk.  Fillimi I shek,  17 konstaton që Mandala zbuluesi e studiuesi i veprës së Da Leçes komenton  që Da Leçe në fjalorin e gramatikën e tij fjalës  shqiptar përveçç atributit “flet shqip, flet qartë” i shton një atribut tjetër “njeri i nderuar,”, përkatësishst “Mbetet për t’u ndriçuar, në këtë kontekst, statusi kuptimor dhe etimologjik i emrit shqip-i, që te Da Lecce, ngase del me kuptimin “mirësjellje, edukatë, respektueshmëri” - që po kështu e aq më tepër . po shtojmë, ne e ndeshim emri skiptar  të cilësuar  në pravosllavën serbe,  por te Mandala zgjon raspekz seky këtë o vlerësaime i konsideron  hipotezë të re siç e cekëm më herët  për kuptimin   fillestar të etnonimit shqiptar që del si nevojë  për të dalluar identitetin e ri kombëtar nga njeriu me shkop në njeri i nderuem, në rrethana kur një pjesë e arbanëve ishin konvertuar tashmë në myslimanë, konvertim ky I pranuar qetësisht që mund të shpjegohet në kontekstin historik, sociologjik dhe kulturor të periudhës kur edhe u krye ndërrimi i emrit etnik. Këtu kërkohet, sipas nesh edhe  një sqarim  pse Da Leçe lexuesit  shqipfolës më 1702 përshëndet  me O shqipëtar  I dashun, kontekst përgjithësues, ndërsa 14 vjet më vonë  në veprën tjetër u drejtohet me :  O arbnuer i dashun, që nënkupton  jo konvertim fetar, apo jo?! Me fjalë të tjera,  kuptojmë që edhe para shekullit 17 te  dy emrat shqiptar e arbnuer (arbnor) ishin në përdorim  ligjërishst normal.

E dyta, shpjegimi që fjala “Skipetar qenka një përkthim historik ose ekzonim i termit Shqiptar nga disa autorë evropiano-perëndimorë në përdorim nga fundi i shekullit të 18-të deri në fillim të shekullit të 20-të”, nuk është informim-sqarim i keq, por I paplotë, ne këtë fjalë të lashtë shqipe e kemi ndeshur si  barasvlerës  të emërtimi të shkopit magjik skiptar të Zeusit (zotit mitologjik të  pellazgo-ilirëve)  në  barasvlerësi  me trajtë-emrin greqisht  skeptron dhe atij lat.  sceptrun që si ndërkpmbëtarizën   fig. tregon shenjë forcë magjike që e përdornin  pushtetarët e fetarët  jo vetë si shkop, për edhe me gjësende e veprime të tjera po magjike a të cilësuara si të rrallë.

E treta, për emërtimin e gjuhës sonë , përkatësishst të fjalëve shqiptar , Shqipri, gjuhë shqipe, thuhet që  të  gjithë termat ndajnë të njëjtën rrënjë shqipe shqipoj që rrjedh nga latinishtja folja excipere me të dy termat që mbajnë kuptimin "të flasësh qartë, të kuptosh". Lidhur me këtë etimologji folje latine excipere dhe  trajta shqipe  shqipoj, ,  ne mendojmë se del një zgjidhje kuturu shumë e diskutueshme, e para ishte jashtë truallit të shqipes e shqiptarëve sidomos në shek 18,kurse fjala shqiptara masivitet, ndërsa e dyta, sipas strukturës fjalëformuese ka tjetër destinim,  jo emërtimin e emrit shqiptar,

E katërta, ndërlidhur me pikën parprake, kur thuhet që publiku shqiptar favorizon shpjegimin se vetetnonimi rrjedh nga fjala shqipe shqiponja  -kuptohet se nuk ka mbështetje  shkencore, apo jo ?!. Dhe vërtet kjo hipotezë del shumë fluturuese. Ne kemi elaboruer me emër-foljen:  emri  në  trajtën shkip -t  (shkip shkipin) dhe folja  shkip me shkipë), letrarishtes i ofrohet: . shqip me shqipë.

E pesta, konteksi i procesit: ”emri e vjetër, alban (arbnuer)., dora – dorës, u kalua te trajta arbër e Arbëri e së andejmi në një emër me rrënjë më të lashtë, shqiptar dhe Shqipëri, pasi lidhet me gjuhën shqipe. – është shpjegim i pranueshëm për shqipfolësit, por kërkon  sqarim, ngase vërtet kemi të bëjmë me emërtimin parësor mitologjik shkip  shqiptar  mbase paramesjetar, me atë arban (arbër) mesjetar, por me lindjen e feve monoteiste, përkatësisht pa shkizmës së madhe  krishtiane  termi shqiptar (skiptar) ndërlidhet me ortodoksizmin lindor bizantin, kurse  arbërishtja me fenë  romano-katolike e unite perënsimore.  Këtë e dëshmon edhe Thuman më 1774, kur andej nga Voskopoja i thonë se shqiptarët nuk duan të identifikohen  me emrin arben, ngase vetquhen  me shqiptar (B. Demiraj).  Edhe këtu del  ndasia fetare  jo e ndarë si me thikë, ortodoksi shqiptar ndaj katoluku arbnor.

E gjashta,  konstatimit me vend  që  doli këtu për lashtësinë e enrit shqiptar që nuk më kujtohet që e kam lexuar në burime të tjera  meriton respekt ,  madje që  përparësi  lashtësie i jepet emrit i alban Albania ndaj  atij  shumël më të vonshmit  arbër  e Arbëri  lypset rishikuar. Çështja e lashtësisë e  rrënjës fjalë formuese  alb ndaj arb/v/n  në krahasim me  shqip  Shqiptar dhe Shqipëri, pasi lidhet me fjalëformim në gjuhën shqipe, dhe atë latino-italiane. Sipas konstatimit tonë  emërtimet me Al – i takojnë  fjalëformimit  përkatës  italiano-perëlndimor ndërsa ato me Ar- Arban arbër arbëresh Arvanit, Arnaut i takojnë fjalëformimit shqipo lindor, madj asnjëri  nga emërtimet e tilla kuptimisht nuk përkojnë shoq  me shoq.

E shtata,  në burimet shkencore   përmenden shqiptarët me këtë emër si pasardhës të ilirëve  që nga shek VI , kurse nga shek  XI në dokumentet e shkruara pjesë e banorëve  iliro-shqiptarë njihen me emrin arbër, të ndërlidhur fetarishst me Romën (si unite e katolikë). Katolikët veriorë  në  shek . 17 - 18 e këndej hyjnë nën patronatin e Austrisë dhe për interesa reformimi e përbashkimi  një gjuhësor në shek 18-19  rikthejnë  emërtimin shqiptar pa bërë konveretim besimi.

E teta, si përforcim rikthimi të emrit  shqiptar për hir njëjëzimi gjuhesor e kombëtar, ngase pas luftave Austri-Turko-Osmane ndodhën ndryshime të mëdha sociale në raportet shqiptare-serbe, ku u shfaq shkizma e madhe sherbushqiptare e shqipfolëlsve ortodoksë: konvertimi masiv  apo serbizimi masiv gjuhësor i tyre në serbë në Pashallëkun e Beogradit dhe në anë tjetër si reaksion ndodhi  konvertimi pothuaja masiv I sherbo-ortoksëve shqipfolës në shqiptaro-mislimanë në viset e ish Dardanisë që ishte nën sundimin pothuajk formal  nën pushtetin qendror Osman dhe kështu emërtimi shqiptar Shqipni u popullarizua dhe shumua. Jashtë atij ndikimi nga Qendra.

E nënta, ndërlidhur me popullarizimin apo rikthimin e ortodoksëve, e njëheazi  disa  shqiptaroturqelive në emërtimin shqiptar madje edhe nga që u tha  ndodhja e krijuar me konvertimin sherboshqiptarëve ortodoksë  në shqiptaro-muslimanë u krijua një atmosferë e re  atmosferë  e ndryshimeve sociopolitike ndihet edhe nga vendimi I  Kuvendi i Arbërit  (1703)  kur u bëri thirrje  katolikëve dhe unitëve: “Kush do të bëhet misionar duhet të jetë shqiptar!”. do me thënë se  duhet me njoftë e me folë shqip. Për që në popullin shqiptara me fe ortodokse e katolike flitej shqipja dhe më parë në popull ekzistonte endonimi shqiptar edhe te arbërit  mjafton  si argujment  jo vetë thirrja e  Kuvendi I Arbërit, por edhe dëshmimi i ish misionarit  të huaj  Françesko Maria Da Leçes, të sioër cekur, I cili pasi largohet nga Shqipria,ku  gjuhësisht e shpirtërisht ishte shqiptarizuar, “për herë të parë në vitin 1702 në parathënie të fjalorit diksionar italiano-shqiptarnë Gramatikën etij  të tij thotë: “O shqiptar i dashun!”, por pas 14 vjetësh kur e boton  diksionarin (1716)i  vetë e zëvendëson thirrjen me “O Arbenuer I dashun”, që vlerësohet ky fakt-dokument,ku emri  shqiptar ishte i  përqafuar  nga pala katolike jashtë aspektit fetar  që nënkupton  shqiptarin e nderuara qoftë si ortodoks e sidomos si  shqiptaro-musliman. Po kjo dukuri nuk duhet keqkuptuar se emri shqiptar paska lindur a përftruara në këtë kohë, sip e pamë të mashtruara, si shumë studiues edhe z. Porfirije, ngase ai në të vërtetë ka qenë I lindër  dembabadem, por e rilindën  me konvertimin  e tyre  në shqiptaro -muslimanë sherbëshqiptarëtortodoksë, por edhe grekoshqiptarët ortodoksë, pojo aq masivisht, pasi pa e ndërruan fenë do të luftojnë për shqiptarizëm. Për konvertimin e sherboshqiptarëve ortodoksë në  shqiptaro muslimanë jo burimet shqiptare po kanë folur ato  serbe për turqizimin e serbëve të tillë me dhunë në shkipë (!) .

E dhjeta, del I nevojshëm edh ky Sqarim plotësues që rreth pështellimit që kanë krijuar e po krijojnë vetëshqiptarët rreth kohësisë së përdorimit  shqiptar e arbër, ngase  nuk kemi të bëjmë me intervenca nga jashtë po me mbështjellues shqiptarç, nga të cilët  ende  . Po ndeshim konstatime paushalle si: “emri etnik në koncept shqiptar nuk njihej në Shqipri deri në shek. 18 (!!)” , kemi të bëjmë për mosnjohje totale të jetës dhe zhvillimit të dy fjalëve të të dy riteve fetare të krishtera, kur shqiptar e arbër që në të vërtetë shprehnin konceptin e emrit të popull-kombit shqiptar dhe njiheshin e përdoreshin nga shqipfolësit pa homonimi të varzhdë. Besoj se këtë dukuri e kam shpjeguar sa për orientim në mënyrë  mjat të qartë, por  si duket ka nevojë të shpjegohet më mirë për disa adhurues-aktivistë  të Shoqatës  Kthim në rrënjët e Arbërit, të cilët nuk po gjykojnë mbi bazë faktesh po emocionesh të rastit, t cilët duhet të ruhen  mos bëjnë separtizëm ndaj palës me emrin shqiptar, ngase  vetë katolikët e mençur (rrënja e arbërit)  për hir të njëzimit kombëtar ripërqafuan emri shqiptar dhe për një diçka të tillë as që kanë  pasur gisht turkoshakët, përkunmdrazi.

Së dymbëdhjeti, studiuesit serbë pa e vra mendjen konstatojnë se nga fjala greke skeptron është huajtur në serbishte fjala skiptar (!!!), kurse nga fjala latine  sceptrum e morën francezët sceptr e së andejmi u përhap në gjuhët europiane. Ne mendojmë se gjasat janë që në gjuhën serbe pasi për këtë koncept ekziston trajta barasvlerëse zhezlo, dhe kur kemi parasysh faktin se atëherë grupime sherboshqiptarësh ishin të bashkuar në simbiozë e sipër kemi bindjen që atë fjalë serbët e morën nga qinjrë e vet, shqipfolësit parakristianë, të cilën duke qenë të përzier me sherbosllavë edhe  fetarisht atëherë  fjalë trajta skiptar nga goja e tyre u mishërua si term i përbashkët në rite ceremoni fetare ortodokse e në të folme të rëndomta,  andaj  trajta skiptar si fjalë shqipe depërtoi, gjithsesi para Shkizmëz së Madhe krishtiane tek të gjithë folësit e komunitetetve. Ndërkaq edhe sot kur zakonisht në gjuhën zyrtare serbe për këtë koncept po përdoren trajtat skepter apo skeptar ajo  trajta skiptar del e specifikuar si historizëm i rrënjosur thellë vetëm në terminologjinë fetare  serbopravosllave, tek e cila  në këtë trajtë skiptar shprehet një nocion si simbol force e pushtetimi fetar (siç dilte te Zeusi zoti mitologjik iliro-shqiptar si simbol gjithpushtetimi, ndërsa sipas  serbopravosllavës kjo fjalë-koncept del edhe   nga Bibla, ku  psalmisti  ia thënka:

Prijesto je tvoj “Bozhe”, vjeçan i ne pokoljebljiv skiptar. Skiptar je carstvo tvojega…

(Selia është jotja  “o Zot”, Skiptar i përhershëm dhe pa mëdyshje, Skiptar është mbrteria jote.)

Si po shihet  fjaka skiptar (shqiptar) përdoret me kuptim hyjnor, identik me konceptin e njërit emërtim të Trinisë., apo jo?! Ndërsa edhe në Islam thuhet që  komentuesi i ëndrrave (sanovnik,  tumac snova), gjithsesi ka sekretim  skiptari !Kështu kjo fjalë  e shqipes së lashtë përveç forcës së pushtetimit, jo vetëm  në serbo-shqipe shprehka atribute të tjera pozitive me vlerë arkivore kishte  si gjësend edhe me vlerë, monedhe, ndërsa në shqioe po shtojmë ne

si pjesë e trinitetit endonimik të Fe-Shqiptarisë.

Sidoftë, aktualisht  vihet re që ndërsa në serbishte  mbase vjen duke u rralluar përdorimi i saj,  në shqipe si fjalë e lashtë shqiptare ka mundësi të rigjallërojë, pikërisht për atë koncept gjësendesh e atributesh të rralla (të shenjta) në trajtën me  S- nistore skip e skiptar, pasi na mungon kjo trajtë me këtë koncept, ndërsa në trinitet njënjëshmërie të Shqiptarisë e në përdorim të  përgjithshëm si endonim  rrezaton në trajtën me  Sh- nistore  Shqip , Shqiptar Shqipri.

Së trembëdhjeti, faktet e reja të gjetura si risime ose ekzistueset të risht- drejtkomentuara na detyrojnë me i ndryshue disa nendim-konstatime rreth koncept visareve kulturore të historisë e gjuhës sonë që i ndeshim të shënuara  në burimet themelore zyrtare të literaturës historike e gjuhësore edhe rreth  prejardhjes së  etnisë shqiptare që na i kanë dhënë e po na i japin ose na i ka dhënë të huajt mbase si ndihmë me dashamirësi, por që ndërkohë për mos me na dalë me sherr duhet të verifikohen e korrigjohen apo të vlerësohen siduhet para se të pranohen.  Gjatë këtij vlerësimi po cekim dy ndihma nga pala serbe të sinqerta që pata rreth kësaj teme, por që  mund të vlerësohen  edhe ndryshe:

E para,  nuk di ta quaj ndihmë apo jo kur mora këshillën nga miku specialist që mos të përpiqem me krahasue fjalën skiptar, sinonim me palica (shkopthi i dirigjenditt ose i të Irinejit) me konceptin endonim të shqiptarit, i cili në serbisht zyrtare quhet albanac. Irinej  kur e fitron skiptarin  bashkë me  tufën e besimtarëve është quajtur, po mund të quhet edhe sot me nocionin  skiptari (shqiptarë), sa ka mundur ky rast që në shqipe të asociacionojë emërtimin e apelativit shqiptar? Miku ma tërhoqi vërejtjen të mos të gaboj me bë krahasime të tilla,  ngase  sipas tij skiptar e shkiptar (shqiptar) janë dy fjalë që nuk kanë etimon të njëjtë, ngase a) skiptar me kuptimin palica  (shkopth) nuk mund të krahasohet as të ketë lidhje kuptimore me  albanac (!!), Madje as që deshi ta dëgjojë arsyetimin tonë që unë nuk  kam në analizë  albanac, por vetëm trajtën  skiptar shkiptar që nga analiza  u del etimoni i njëjtë, apo jo?!

E dyta, miku më këshilloi të kem kujdes te vetëdryshimi i shkronjë-tingujve brenda shqipes:

k–q; s-sh -skiptar- shqiptar ; y-i, h- zero: hyll, yll, hill etj

të cilat për të dhe për  të huajt jospecialistë të degës (shqipes) mund të paraqesin vështirësi, ndërsa për njohësit e gjuhës shqipe janë të lehtësqarueshme.

Së katërmbëdhjeti, në tekstin serbisht, siç po bëjnë edhe disa iliropelazgologë tanë,  shkohet edhe më thellë në zbërthim-analizën e fjalës skiptar. E quajnë si fjalë hyjnore,  madje si kompozitë në gjuhët e moçme hetite, sumere e të tjera, ku analizohet secili tingull -shkonjë. Thuhet që fillimisht rrokja  skip kishte kuptimin diell, ndërsa te kompozita skip+tar, pjesa  TAR kishte  kuptimin  pastër, pra hetitisht kompozita Skiptar lexohet: Diell i Pastër ose   Skiptari - njeri i Perëndisë. Ndërkaq në serbishte skiptar njëzohet me (njeri i shenjtë, pravosllav përkatësisht Pravosllavlje, si fe-doktrinë, prandaj edhe skiptari si simbol që kujtohej si shkop magjik ishte mister dhe mbetet mister që duhet respektuar edhe për kuptimin hyjnor të fituar.

Së pesëmbëdhjeti, dhe pas një varg çështjes të qëmtuara këtu tashti po përpiqemi me thjeshtësue punë, prandaj  këtu po specifikohem rreth rreflektimit të “tri feve monoteiste të Perëndisë së Ibrahimit në kontekst të Njënjëshmërisë të FeShqiptarisë. Në këtë shkrirje, duke pasur për bazë konstatimin që “Fetë i ka krijuar Perëndia”, atëherë këto tri fe, u janë imponuar shqiptarëve, po cila e ka treguar veten më shqiptare, apo cila është shfrytëzuar për të mirën ose jo është vështrirë të konstatohet. Po fillojmë nga një tekst i botuar në në faqe interneti  në gjuhën serbishte-sllave: të kësaj natyre fetare:

Albanci imaju raznolike vjerske orijentacije od katolicizma preko pravoslavlja do islama.                Velika ve?ina su muslimani,a islam je utjecao na njihovu                 kulturu, tradiciju i društveni život. Albanci  ve?inom  su sunitski muslimani,                 ali postoji i manji broj albanskih muslimana koji su Begtashi (aleviti,             sufiji ili šiiti). Pre Osmanlija, sve do kraja 16 veka i  katoli?ka i pravoslavna         crkva su vodile nemilosrdni rat za srca, umove i duše Albanaca, a ovu            situaciju           su Osmanlije iskoristile. I Srpska pravoslavnacrkva i sultan su smatrali da je          prelazak Albanaca na Islam nešto pozitivno, jer ce oslabiti katoli?ko jezgro na                Balkanu, a sultan ce dobiti nove podanike.

Përkthimi shqip:

Shqiptarët kanë orientime të llojllojshme fetare nga katolicizmi nëpërmjet         ortodoksës      deri te islami. Pjesa më e madhe janë muslimanë, dhe feja islame  ka ndikuar  në   kulturë, traditë dhe në jetën shoqërore, Shumica shqiptare janë muslimanë sunitë,        por ekziston edhe një pjesë më e vogël e tyre begtashi (alelvitë, sufij ose shiitë). Para              Osmanlijve deri nga fundi i shek.16 të dy kishat katolike dhe ortodokse kanë zhvilluar            luftë të                paparë për të fituar zemrat, mendjet dhe shpirtat e shqiptarërëve dhe këtë     situatë e ka shfrytëzuar Osmanlija. Edhe Kisha serbopravosllave edhe sulltani kanë      konsideruar që kthimi  i shqiptarëve në islam do të jetë diçka pozitive, sepse kështu do          të dobësohet bërthama katolike në Ballkan  dhe sulltani do          të fitonte  nënshtetas të rinj         besnikë.

Tekst interesant që lypset rikomentuar, sepse  kur filluan fetë monoteiste ngase secila fe në mënyrë të organizuar kërkonte zgjerim  edhe gjuhësisht edhe shtetërisht populli ynë me gjuhën e tij duke qenë popull i lashtë ishte i dënuar me u zhdukë dhe bëheshin gara, kush do ta asimilojë e sa më parë, latinët me katolikizëm me qendër Roma, bizantët  me  ortodoksizëm me qendër Konstantinopoja,  përkatësisht grekët e serbët me  autoqefalitë e tyre, madje edhe osmanët me  muslimanizëm, në gjuhën arabo- turko-osmane, me qendër  Stambolli, mirëpo  por luftën për moszhdukje e shkrirje  për mbetjen  gjallë në jetë  e bënë  vetë shqiptarët e tri feve nisur nga vetvetja, nga veprimtarët e fesë përkatëse mbështetur në gjuhën dhe kodet e forta  historiko shoqërore  të trashëguara dhe si ia arriti gjuha shqipe dhe shqiptarët të mbijetojnë, pasi nuk kemi mundësi për trajtim  më të gjerë e më të plotë,  po përgjigjemi nën tutullin e mëposhtëm:

Cilat ishin dhe janë  fetë e shpallura monoteiste te Shqiptarët

Temë kjo që po e  shejjujmë tjellojmë në këta tre  nëntituj:

a)  Kush ishin e janë shqipo-arbanët  fekatolike?

Kush ishin e janë  sherbo-shkiptarët feortodokse?

Kush ishin e janë osmano- shqiptarët femuslimane?

Si po shihet ne nuk kemi përmendur feshqipohebraike, sepse Fe Shqiptaria nuk ka qenë e ballafaquar kryekëput me atë fe, por ka pasur njëfarë kontakt-njohje, sepse Dhjatat dhe Kurani islam  pranon  Moisiun  dhe Jezusin si profetë të dërguar të Zotit dhe librat e shenjtë të dekretuar  të njohur si “Libra të Shenjtë” (Perëndie), zbritur për pejgamerët: Teurati (zr Musait),   Inxhili (Isait) dhe  Kurani (Muhammedit), Kujtoj që në vitin 1941-44 litej me simpati që në Xhamitë e Preizrenit si ajo e Terzimahallës  jahuditë lejoheshin që pas kryerjes namazit, të vazhdonin me  dhiqrat sipas fesë së tyre.

Tashti po i trajtojmë paksa, tri fetë e shpallura të praktikuara sadokudo nga shqiptarët, duke dalluar kontributin shqipokombëtar të tyre, çka nënkupton që ne po ne i vlerësojmë  jo sipas kriterit fetar po sipas kontributit të tyre  në të mirë për gjuhën dhe mbijetesën e shqiptarisë, mbështetur  në njohuritë tona dhe po i komentojmë guximtarishst sipas logjikës sonëngase bga asbhëra bga këto tri fe nuk ëshgë shpallur as kombi as shteti shqoptar, por me  kontreibutin e të treijave, siç do t’i saktësojmë në vijim:

Kush ishin e janë arbanët (rrënjësh shqiptare  fekatolike)

Për kishën katolike  ndërlidhur me shqipfolësit të organizuar nga Roma, sa për njohuri të parë, po japim këtë informim nga interneti:

:              “Arbanasit e arbërorët, përfshirë në Principatën e Arbërit, ishin                 një popullsi që flisnin  gjuhën shqipe dhe i përkisnin kryesisht fesë së krishterë                 katolike.Njihet si një rajon autonom nën varësinë e fuqive fqinje,illimisht  Bizantit                  dhe pas Kryqëzatës së Katërt, Epirit, ndërsa mesjetën e vonë mbajti dhe lidhje të                 ngushta me Serbinë Nemanjite ”.

Në historinë tonë kombëtare arbenët, ndonëse nuk paskan qenë të papërzier me të tjerë  asnjëherë, përveç Principapatës së Prodonit me kryeqytet Krujën, kishin shtrirje edhe nështetin Anzhuinve me ktyeqytet Durrësin, madje territorialisht  katolikë në atë kohë  kishte edhe në zona të tjera  si ajo  malore Shkupit. Dalin identififikime katolikësh edhe në zona të tjera nga Jugu e nga Veriu  nga Shkodra e Duklea. Për disa dhjeta vitesh  katolikëve u shkoi mbarë sa veproi  Kryqëzata e Katërt, kur u ecte edhe politika shtet-qyteteve jo vetëm si Roma, por sidomos e  atyre qyteteve bregdetare si Venecia, Durrësi, Tivari, Selaniku etj., mirëpo ndërkohë feja katolike u përmbulua nga ajo krishtiane rivale ortodokse me qendër Konstantinopojën, e më pastaj edhe nga bullgarosllave e serbosllave Dhe më në fund  edhe ato u mbuluan nga ortodoksja  bizantine po nën  ndikimin e  fesë osmane-muslimane, pasi Bizanti bie në sundimin e Perandorisë Osmane. Së këtejmi duhet pranuar që emërtimi arbanas arbër që nga fillimi, kur pati përparim në shtrirje në truallin ballkanik  por nuk mundi me i përfshi në gjirin e vet të gjithë hapësirat e shqipfolësve, sidomos ata që ishin me fe ortodokse, as amë vonë ata që ta që do të marrin fenë e re shqipomuslimane, Madje edhne vetë do t’I shtrohet ndikimit të  fesë islame-muslimane.  Gjithsesi Shqiptaria, ku nënkuptohet me gjuha shqipe me kode  e zakone të   konsoliduara  në territoret zakonisht ku jeton edhe sot  para se të preket nga  nga tri fetë e importuara të sipërcekura përveç katolike, ortodokse e muslimane, e kishte të ngulitur përbashkët  trinitetin apo e njënjëshmërisë kuptimore  të emrave hyjnorë endonimikë  Hyj, Zot e Shqiptar në atdhenë që quhej Arbëni Arbëri), prandaj fetë e reja të importuara do t’i marrë me një dozë koncepti të ndryshuar, duke e ruajtur sado pak trinitetin endonimik të  trashëguar, andaj edhe pse  fetë e shpallura (katolike, ortodokse, muslimane)  si shqipfolës mund të bashkëpunonin bile gjuhësishst pothuajse në mënyrë normale në trojet e veta. Me fjalë të tjera që nga fillet e krishtërimit Shqipëria  në Siujdhesën Ilirike përveç ndikimit që fetarisht njihet me ortodoksizëm, kishte zona që ishin  edhe nën ndikimin  fetar të Romës që njihej me emrin  katolikizëm. Me forcimin e Bizantit forcohej edhe propaganda për  kthimin e katolikëve shqiptarë në ortodoks.  Një rivalitet, apo bashkëjetesë fetare ka vazhduar edhe pas  okupiomit të  Bizantit  nga  Perandoria Osmane, ngase si fe Ortodoksja kishte liri veprimi, mirëpo deri në fund të shek. 16 kisha bizantine ortodokse (greke e serbo-sllave nuk mundi  me  i nënshtrua  katolikët shqiptarë që me fe katolikeishin të lidhur me Romën, por gjuhësishst ishin të lidhur në joshje e sipër me një shumicë shqipfolësish ortodoksë që manipuloheshin nga feja  e gjuha grekobizantine, si dhe ajo serbosllave (qirilometodase), atëherë  serbopravosllavët i paskan sugjeruar Osmanët që atë pjesë shqiptare që vepronte jashtë influencës së tyre  me fe latine  që nuk ishin latinë  po katolike shqiptaroarbanë ta muslimanizonte, dhe me këtë do të kishin fitore të përbashkët do da dobësonte romanokatolikizmin në Ballkan do ta shuanin gjuhën  shqipe bashkë me fe latinën që  (Bizanti e Turko-Osmanja ) e kishin  armike të përbashkët . Qëllimi nuk fshihej  me shuarjen  e shqipo-arbërishtes me araboturqishte si gjuhë fcje e shteti  serboipravosllavja do të asimilonte shqipfolësitortodoks të autoqefvalisë së vet, siç bënte edh  bizanto greqishtja  me ortodoksët e vet shqipfolës. Po në anën  tjetër  turkoosmanët do të  fitonin  nënshtetas  të rinj besnikë për fuqizimin e pushtetit të vet fetar e shtetëror. Kjo ishte ide e mrekullueshme  pëlr shuarjen e gjuhës shqipe apo e shqiptarëve si një popull I lashtë që me lindjen e  feve monoteistge ishte e dënuarf të shdukej siç ishin shkrirë edhne shumë popuj t lashtë. Po sai s do ë shpëtoj shqipja e ppulli shqiptar, kush, cila fuqi e mbinatyrshme do ta shpëtojë?!E thamë më sipër që këtë shpëtim e bënë vetë shqipfolësit e tri feve.

TurkoOsmanët pasi i kishin pushtuar me forcë ushtarake edhe arbanoshqiptarët katolikë   regrutonin si njësi ushtarako-xhandarmerie, ndërsa për konvertim fetar, pasi ata shprehen lojalitet, osmanët përdorën masa lehtësuesepër qasjen ndaj tyre . Përveç lirimit nga taksat u  jepteshin  edhe privilegje të tjera deri edhe autonomi vetadministrimi fisnor,  Ishin të lirë rreth gjuhës e kodeve  shoqërore, martesave dhe kështu edhe konvertimit  fetar nuk hynte në punë shpata, po propaganda jol me masa islamimik, po parësotisht me masa muslimanimin me  doktrinën e gjashtë shtyllave të muslimanizmit do të ketë formalisht njëfarë suksesi, pasi  fuqizoheshin të njëjtat kushtet që kishte feja sipas kushteve muslimane e njnihte Krishtin dhe ungjillin, dhe të gjashtë kushtete ishin të pranueshme e krishtenë me ndonjë sqarim shtesë. Vërtet propagandisht shqiptaromuslimanët formalisht ndryshonin ndonjë emër që më lehtë të kryenin ndonjë shërbim shtetror por jeten martesat më parë me popullin katolik. Gjuha  e thjeshtë nuk ishte në rrezik, por do të sfillontg të praktikohej  aty këtu feja e pushtuesit të rinjslame  në gjuhën arbe-turke. Që gjuha e fesë krishtiane katolike latine të ishte më e fortë se ajo  araboturke në familje  parësorishst u kujdesën vetë katolikët e shkolluar shqipfolës. Sidoqoftë teksti i  pagëzimit  në shqip që nga epoka e Skënderbeut ishte nismë e parë e mbarë si porosi për rrugën që duhet ndjekur. Kështu e kishin vetkuptuar të gjithë nxënësit e studentët e shkolluar shqiptarë.  Kujto  shkrimtarët  Buzuku-Mazreku, puna e të cilëve ishte shenjë kulture,  ndihmë e shenjtë për mos shuarje-shkrirje të shqipses në gjuhë të tjera më të rekomanduesme si nga feja si nga shteti. Ekzistenca  ndihmohej edhe nga  kodet e trashëguara shqiptare, pra shkrimet priftaveve katolikë ishte ndihmë e fuqishme për Shqiptarinë  për çdo  shqipdfolës  muslimanë e ortodoksë.  Të kuptohemi shkrimtgarët e tillë më lehtë e kishin si katolikë me mësue itgalishte dhe  gjithandej me jetzue, po ata u kujdesën për gjuhën e v etg dhe fejakmagolike me folëë shqaip tek arbanasitg. Kjo ndihmë ishte mbrojtje, por nuk mund të përfaqësonte tërë popullin shnqipfolës që i pëkisnin fesë ortodokse që kanoseshim me asimilimi gjujhësor shumë më tepër  se  katolikët.

Kush ishin e janë sherbo-shqiptarët (Rrënjësh shqiptaro-ortodokse)

Nga një lexues dashamirës i së vërtetës po japim nga interneti një mendim-konstatatim  në të mirë sa me thënë  të  ortodoksisë  shqiptare:

“Hapësira e banuar me protoshqiptarë i përkiste Perandorisë Bizantine, prandaj dominohej nga Krishtërimi ortodoks...Fatkeqësisht disa dekadentë, duke qenë të infektuar nga shovinizmi antihelenë dhe antisllavë, broçkullisin se Krishterimi katolik është më shqiptar se Krishtërimi ortodoks, edhe pse lindja jonë kombëtare zanafillen frymëzuese e ka nga Shqiptarët e përkatësisë ortodokse. (Ibrahim  Këlmendi, Drini.us, 22.02.2026)

Lexuesi i vëmendshëm mund të mos jetë dakord me të drejtë me menyrën dhe të vërtetën si është shprehur autori. Ai  pasi ndërlidh parashqiptarët me lindjen tonë kombëtare ortodokse (!) mbetet të na sqarojë, kur dhe  ku tek  shqiptarokatolikët gjeti të shfaqur atë xhelozi-shovinizmi ose nënçmimi bërë një vepre aq të mirë  që Shqiptarisë  I paska bërë autoqefalitë serbe ose  greke, nën Btzantin kur kishin në gjirin e tyre shqiptarofolësit mbase shumicë ende të paasimiluar, apo jo ?!

Në këtë kontekst kemi të bëjmë me një fakt paqartësie, ngase kontrobuti i ortodoksëve shqipfolës duhet parë jashtë atoqefalive greke e serbe që nga shek. 17-18, kur tentohet që në kisha ortodokse të futet  fjala shqipe.  Atëherë autoqefalia greke në pajtim e bashkëpunim me qeverinë turko-osmane  u dinastuar dhe mori masa kundër  prifgtavew shqiptare,  që pëeveç ndonjë përkthimi  grezisht - shqip  mos të lejohen  publikime në të mirë të gjuhës shqipe, Do të përpiqen të vepronin si katolikët  në shkolla  nëse jo nël kishba në fvamilje  Ndërkaq kisha serbe që nga antika ka qenë e futur fjala shqipe me emërtimin skiptar (shqiptar),  temë kjo e siskutueshme, ende e patrajtuar në hollësi e thellësi, po ka gjasa që do të dalë shumë e suksesshme në të mirë të historisë së përbashkët të dy popujve  e gjuhëve të tyre serbë e shqiptarë, nëse bëhet  trajtimi i saj pa tendenca mashtrimi. Përshkaktë situatave mome aktuale politikhe dhe simpatia në njërën anë për katolikën dhe alergjinë ndaj  serbishtes  po nashkaluhet bë vlerësim shkencor mortodoksiozmi ynë e në anëm t jetër  pa atë  sprovë luftojmë për kishat t= ortodkse që kemi hise në kishat  ortodokse.

Në të vërteti, në atë periudhë ortodoksët shqiptarë përveç Voskopojes  ku fjala shqioe u  e shkruar  edhe në akademi edhe pse ishte plotësishst nën ndikimin e autoqefalisë greke  u përpoqen që  edhe në shqipe të futnin fjalë biblike të përekthjyeram po si duket nuk u ecënm por do t’u ecën në bashkëpunim me shqiptaromuslimanë  në Stambull  para e pas formimit të Shoqërisë seë Stambullit, në bashkëpunim vëllzëror patriotik me vëllezërit muslimanë e Katolikë Ortodoksët jashtë autoqefalive kanë meritë sidomos në  diasporë  Rumani  e Egjypt  Përveë dy efëtarëve të NaumVeçilharxhit kujtoj një shkrim të asokoshshëm ku  shkruesi u bënte thrrje  oretodokësve të bashkëpunonin me muslimanë, sepse sipas tij  edhe fetarishst mund të bashkëpujmë se nuk na nda  dallimi as sa maza eqepes.  Ortodoksët  ufitën në kontribut Shqiptarisë  edhe pse  vrasja, pra këta ishin dëshmorët e herojt e shqiptarisë, andaj kaë meritë  në  situata edhe më dallueshëm se katolikëtëvërtet konsidferojhet se më shumë.  U shkrinë se mbijegtuan, po megjithatë ka dëshmorë  e heroj  ortodoksë

për çështje kombëtare shqiptare. Shumë prej tyre humbën e sa shpëtuan nga asimilimi Ishte keq ku kishin dominuar grekofilët që bashkëpunonin me  turkoosmanët kundër gjuhës shqipe dhe zgjimit të shqiptarëve, por megjithatë nuk mundën që të mos   lindte  asgjë e shkrruara në gjuhën shqipe nga jugorët tanë ortodoksë   Në autoqefalinë serbe deri më sot  pos skiptar e shqiptar si term diçka e shkruara shqipe e asaj kohe nuk  është gjetur,  Presim befasi, sepse duhet që edhe besimtarët shqipfolës kanë kontribuar  na uatoqefealinë ortdokse serbe dhed në kishat  e përbashkëta ortodokse.

Kush ishin e janë osmano-shkiptarët (Rrënjësh shqiptare-muslimane)

Ndoshta me të përmendurit e shprehjes shqiptari dhe rrënjët shqiptaro muslimane kjo temë tërheq vëmendjen si diçka jo e zakonshme, sepse në sistemet e kaluara politike e shkollore  të kohës së pavarësisë së nacionalizmave dhe të komunizmizmit ruso-serbojugosllave, madje edhe të broçkulluesve të sotëm nuk jemi mësuar me ndëgjue për rrënjë fetare shqiptaro muslimane, sepse muslimanja përmendej si një gogol i zi kundër kombit shqiptar. Për të treguar të vërteteën ndryshe për muslimaninë shqiptare që nuk ishte vetëm zi e mallkim, por kishte edhe anë pozitive që lehtësonin jetën shqiptare, nuk mund të shpjegohet me pak fjalë rreth kon ceptit jo nrgativ tl termit musliman Mirëpo sa  për të bërë me dije se ekziston edhe faqja tjetër e reales për lexuesit e studiuesit  tanë  dhe të huaj, në mënyrë që kjo temë  duhet rishikuar e vlerësuara drejt, po japim  dy fakte paraprake, ku termi musliman nuk del me kuptim negativ për gjuhën shqipe:

E para, si e mësuan kuptimin fetar të pranuesëm katolikizmin  fjalëtermit musliman  nga sekretari i Vatikanit  tre intelektualët tanë kosovarë: Engjëll Sedaj, Adem Denaçi e Abdullah Karjakdiu, kur shkojnë për vizitë te Papa.  Engjëlli, kah i  prezanton Sekretarit  këta dy shokët, emrat i  shoqoron me atributin musliman, disi me tonë ulët e si me faj, Sekretari I Papatit  reagon zëshëm: muslimanë! unë dëshiroj me qenë më musliman, siç ua shpjegon ai, termi musliman  është i pranueshëm për fetë monoteiste, sepse  me të gjashtë  kushtetet për me qenë musliman, përkojnë për të krishterin dhe judaizmin, Me këtë emër  shprehet njeriu i mirë, njeri  i perëndisë. Ku nënkutoet  besimi  i tij në:  Një zot,  Engjëj, Librat e shenjta,  Profetët,  Botë-ringjallja dhe Paracaktimi,(kaderi),  Dhe vërtet nga këto subjekt-sharte abstrakte  besimtari nuk mund të dallojë njërën ose tjetrën fe monoteiste, siç ndodh me pesë  shartet e Islamit që pëlrveç shpirtërisht obligojnë edhe fiziko-materialisht.

E dyta,  ne kreun 18 zsh, përkatësisht 24 në tekstin e ri  të ciklit Mohimi I hisorisë së pëlrbashkët e fnjësore shqiptaro-serbe, fëbi e Pravosllavës serbe, nën titullin Konvertimi masiv i sherboshqiptarëve ortodoksë në dy vijat e kundërta, sa ishte kob e sa zgjidhje-shpëtim në të mirë  të komb-shtetit përkatës: Serb e atij Shqiptar. Ndërlidhur me sa  më lart në tri nënpika jemi përgjigjur në pyetjen e shtruar lidhur me konvertimet nga Shkizma e Madhe brendashqiptare sa ishte kob e sa zgjidhje shpëtim sipas interesit të komb-shtetit kombëtar të palëve përkatëse që u konfrontuan ndërkohë në lufta të pëgjakshme: serbë Serbi në njërën anë dhe shqiptarë Shqipri (e përdëshiruar) në anë tjetër. Kuptohet për ne në mënyrë të veçanti  vlen konvertimi  i ortodoksëve në shqiptaro musliman, jo turkoislam. Për shkak të këtij subjktivizmi më vështirë  e kuptojnë këtë të vertetë patriotike  katolikët tanë se serbët ata e pranojnë por e arsyetojnë si konvertim me  dhunë si vepër e turqve.

Në të vërtetë  konvertimin  i shqiptarëve nga shqipoarbanokatolikë ,sherboshqiptarë  e osmanoshqiptarë në  shqiptaromuslimanë e kemi vërejtë  në këto  raste:

E para. me e rastin e fitoreve me luftë nga Perandoria Turko-Osmane, kur shqiptari humbës i luftës për me ruajtë pozitën e pasurinë, pos kushteve të tjera pranonte edhe  knvertimin fetar.

E dyta,  kur qeveria TurkoOsmane me rastin e shtrirjjes së pushtisqeverisjen për ineresa e shërbim të ndërsjella pranonte konvertimin e njërëzve në fe muslimane  si fillim që  paraqiteshin pothuaj vullnetarishst si shëbyes, nëpunës xhandar etj, profan ose ortodoks e katolikë, po kjoshtresë ishte e vogël.

E treta, kur vetë Turqia  konsultoi poshtetin për interesa  shtetërore  iu drejtua fiseve malësore shqiptare  konvertim me joshje me qëllim asimilimi, por siç e cekëm më sipër  këtë konvertim formal më tepër  e kanë shfrytëzuar më shumë se se tuqit, shqiptarët ngase Malësorët nuk ishin  turma primitive, po ishin shoqëri e organizuar  me zotshpianikë,  me odat e familjeve të mëdha si shkolla,në funksion zyra pushteti popullore fisesh e lokalitetesh, bajraktarë,  aitoritete të pushtetit popullor, ku feja nuk ishte  primare që  në mënyra të ndryshme mund mbroheshin edhe familjet  e mëparshme katolikë që mund  të vazhdonin lidhjen me Romën, duke dërguasr nxënës e studentë për me marrë mësime pa e harrua gjuhën dhe kodet vendëse shqiptare , madje gjuha shqipe edhe jo e familjkeve katolike kulturalisht fitoi shumë me librat e shkrimtarëve katolikë. Kjo gjnedje do të shfrytëzohet për çështje madhore kombëtare  do të nxis edhe inteëlktualët ortodoksë e shqiptaromuslimanë në bashkëpunim ndërfetar e ndërshqiptar , ku u rjijuan edhe familje  laramane  në harmoni jo  në  kundërshti. Ka pasur shkolla libra në ritin katolik, më tepër se te ai musliman e ortodoks në gjuhën sqipe, pranda, dijetarët katolikë priteshin kudu me simpati nga masa.

E katërta,  konvertim politiko-patriotik  si reaksion ndaj konvertimit gjuhësor të shqipfolësve ortodoksë në serbishtfolës  më parë e sidomos në shek. 17 -18 në Pashallëkun e Beogradit  pas Luftave e Austri-Osmano-Turke   shek 18, shërbeu si testim  para kryengritjes serbe, kur si duket propagandën e ikësve nga Vojvodina e shteti Austriak, tash i ortakuar nga Rusia e sforcuar,  edhe pse ishte në dijeni u lejua nga Turqia prandaj kryengritjet serbe  në filim të shekullit 19  pati  sukses e shtrirje marramendse, tashmë serboshqiptarët ortodksë dalin të serbizuar edher në saje dobësimit të shtetit qendror e vendor osman. Kjo humbje kaq e madhe shqiptaromuslimane u reflektua  si reksion në sanxhnaqet pashallëqet e tjera nën ndikimin mbase edhe të pashallarëve shqiptrë, andaj rezultoi që sherboshqiptarët ortodoksë të  muslimanizohen jo të turqizihen por të s shqiptaromuslimanizohen..madje ky muslimanizim  kishte model malësoret shqiptaro-arbanas e shqiptaromuslimano turqeëlinj  që kishin bashkëpunmim  me katolikë e ortodiksë shqiptarë të psakonvertuar.

Së këtejmio, ky konvertimi i vetëdijsjëm I sherbëshqiptarërëve që lindi si reaksion e asaj që po ngjanre  në Pashllëkun e Beogradit,  nga propagandë passllave ruse e cila do ta provë-testojë shtrirjen e kryengritje serbe edhe  këndej ng a ish Dardania. Aty shohim sherr shkakun e Betejës së   Çegrës 1809. Po si duket  turkoshqiptarët  ishin të papërgatitur. Siç dihet epilogu i asaj  beteje  me shumë viktima nga të dyja palët, por serbët dështuan.

Edhe pse Turhun pasha, pashë  i Nishit, turk, komandonte e ndihmuan edhe  pashallatë të tjerë.  Për këtë po mjaftohem më këto vargje nga një kënga popullore kushtuar kësaj Beteje,  ku përmendet komandant Maliq Pasha, pashë i Vrajës që i printe ushtrisë “Prej Prokuple deri në Nish”:

Maliq Pasha në at- Dori:

Ugurolla moj Shypni

Shypnija muer fushës

Na mbuloi tymi i pushkës...

…………………………

Kur u ramë në tabe të tretë

Me dushmanin perç për perç …

Bini djem dushmanit

Për hatër t’ vatanit.

Popullsia Prokuple-Nish që ishte nën kushtrim ishte me shumicë shqiptare.  Në Çegër fitoi pala ushtarake muslimane. Vargjet e fundit të këngës tregojnë se aty pati heqje krenash, me  kafkë-krenat  e të rënëve të  rjepura  nga familjarët  që pasha i paguante me grosh,  u ngrit Qelekulla. Mjerisht kemi të bëjmë  të bëjmë me luftë viktimash më fort shqiptare nga të dyja palët, por për ne është me rëndësi hiastorike që pala e Maliq Pashës, pashë i Vrajës,  luftonte me emërtim  Shqypni. Madje edhe Karagjorgji do ta humb luftën edhe gjithandej në Pashallëkun e Beogradit dhe do të arratiset në Austri e Rusi. Pas  këtij debakli  Serbiae Zusia  vetëm pas 60 vjetësh  pas përgatitjesh intensive  1877-78 do ta sulmojë e pushtojë  Nishin e më gjerë.

Sido që të ketë qenë  sot të gjithë e kanë të qartë që luftat e tilla hegjemoniste 1809, 1833, 1877-1878, 1912, 1918, 1944 dhe më 1999, kur u ndërpre agresiviteti i Ushtrisë serbe kundër shqiptarëve. ishin tragjedi shqiptare,  por kurrnjë të mirë nuk i kanë sjellë as Serbisë e popullit liridashës serb. Ndërkaq  shpëtim (spas) për të dyja palët është vendosja e vertetë e paqes (spokoj), duke u kuptuar e vërteta, rreth paqebërjes, dhe ne  dhamë një  propozim mesazh  që me një potez të pushojë përgjithmonë armiqsia shqiptaro-serbe, e cila  mundet me u kthye në miqësi nga kryeparia fetare ortodokse, sidomos  asaj serbe, e cila  vërtet bukurisht e quan  fenë e vet: Vera vecna, vera sllavna: Nasa Spska Pravosllavna! (E përjetshme, fe lavdie  Pravosllavja fe Serbie!) po me një potez të tillë me një meshë të përbashkët serbisht-shqip në Deçan, do t’ia shtonte lavdinë  edhe fesë, po më fort popullit serb. Kurse ne varësisht përmbajtje-përbërjes  që ka feshqiptaria hartuam moton:

Fe që Zot-ynë e bekon- Shqiptaria feja jonë.

Fe që nënkupton me tri rrënjë fe të  shpallura:katolike, ortodokse, muslimane,

Së këtejmi  të kërkosh dhe ta lavdoshs me pompozitet një rrënjë  feje nga fetë e importuara për Shqiptarinë e tjetrën ta mohosh e përbuzësh është një mëkat marramandësh ndaj Zotit që shqiptarëve u dhuroi një gjuhë hyjnore me këto tri fe që ta nderojnë e falenderojnë Aaë me tri rite  mozaike bëjnë ngatërresë satane përçarëses   kombëtare, prandaj ne  si mësues idealiist na u imponua për fund rezymeje kjo temë trajtimi

Feshqiptaria, ngucakeqët fetarë dhe mallkimi

Feshqiptaria bazuar nël Njënjëshmërinë e  trinitetit endonimik  Hyjn Zot Shqiptar  pa hyrë në ndryshime që mendjet e njerëzve  përgjegjës të feve të shpallura  hebraike,  krishtiane (katolike, ortodokse) e islame, duke u mbështetur në njerishmerinë e profetëve falenderimet ndaj krijuesit  i kryejnë në rite  të ndryshme të importuara  që feshqikptaria nuk i kundërshton, por i mozaikisht, harmonizon, duke mos u përzie në punë të Zotit, bëhen gabime që as Zoti as ndërgjegja jote nuk ta falë, ngase shqiptaria ka rrënjn më të hershme dembabadem se ndonjë vepër anësore që u mvishen profetëve. Para se të prek dukurinë nguacakeqjes ndërfewtare shqiptare të këtyre ditëve , ku po dalin disa kreitikë të apasionuar  që mizën w bull  te feja e tjetër nuk e shesh  tranin që i vret ballin në fenë e vet,  u drejtohem përgjegjësve fetar  që para këtyre kritikuesve  t’i vërejnë  teprimet dhe ta përdorin autoritetin e tyre dhe lidhjen me shtet  e mos të lejojnë ngjarjet e pamirë ndërfetare të na helmojnë, kam i kam bëri si ti mia,  vargjet e  kryemësuesit kosovar Beqir Kastrati, kushtuar tolerancës, mirëkuptimit ndër njerëzor , ndërkonfesional e fetar,  e stilistikogjnuhësor kombëtar, vargje këto që flisnin nga abeataret  dhe na i edukonin  brezat me tolerasncë pa  provokime ndërfetare, sepse

Vëlla me ke, vëlla të kam,

i imi je, i yti jam,

ku më çon s’ke,

ku të çoj s’kam;

shtrije dorën pra o vëlla,

besa,  kurr mos me u nga,

mos me u grindë

mos me u përla.

Ta gëzojmë shqipen:

shënd e verë;

Shqiptarinë

me Besë e Nderë.

Në gjuhën serbe  është një  shprehje të përdëshiruar e kësaj natyre:        Brat je mio, ma koje vere bio, e cila mund të përshtatet dëshirëmisht në shqip: Shqiptarin e kam vlla, s’pyes çfarë feje ka! Ose .  Çovek biti teshko zvuçi  Kaput mrzhnje ne obuçi  (Të jeshë njeri jerim ka të madhe peshë Pallto urrejtesh mos me u veshë!

Por për çudi  ekziston një dreq i brendshëm, satan i zi  te disa ngucakeqë sharlatanë e kritikë të apasionuar  serbë e shqiptarë që patalogjikisht përzihen  në punët e Zotit që gjoja Kosova i   uzuzpoi kisha e huata , ose në anën tjetër për komb e shtet shqiptar vetëm feja e tij paska qenë dhe qenka shpëtim e fatlumn, duke harruar kontributin me shumë flijime të besimtarëve të fesë tjetër që pataatalogjikisht e quan se paska qenë dhe qenka  varr e tragjedi, shqiptare   kurse  e treta,  feja e përbashkimit paska qenë dhe qenka mallkim e fatkeqësi, dhe kështu pa e vra mendjen, se pa këto tri rrënjë katolikë, ortodoksë e muslimane  të ndërthadruara në shtatin e shqiptarisë  nuk do të kishte as Lidhje  Shqiptare të Prizrenit, as komb e shtet shqipar. Të cilët, shtet e komb, duhet t’i ruajmë e ndërforcojmë me dije e doza shqiptarie e jo  me broçkulla  përbaltjeje e ndasie.                              .

Prandaj mbi bazë gjuhe e atdhedashurie patjetër të fuqizohet me tej kjo përkujdesje përbashkimi kombëtar e toerantëzancë ndërfetare ngase pa katolikë shqiptarë, pa ortodoksë shqiptarë dhe  pa  muslimanë shqiptarë nuk ka jetë Atdhe-Mëmë Shqiptaria. Prandaj kush e përbuzë këtë  vlerë përbashkimi  që të jep frymëzim jete e forcë shtetësie e kombëtarie nuk mund të mos goditet  nga ky mallkim i Dom Ndre Mjedës:

Qoft mallkue kush qet ngatrrime

Nder këta vëllazën shoq me shoq.

Kush e dan me flak’ e shkrime

Çka natyra vet përpoq!

Sepse Zoti e ka falë dhe nuk e ka bekuar Shqiptarinë vetëm me rrënjë të një besimi, ngase vetë shqiptarët e kanë bërë apo goditur me punën e tyre vetveten, kështu si e kemi, prandaj edhe forca shumësisë së ruajtur fetare muslimane, po edhe katolike e ortodokse, duhet të nderohen ndërsjelltas dhe gjithsesi të ushqehen me dije e doza atdhetarie e mirëkuptimi.