Lazim Miftari: Eposi i Këngës së Gjallë

Lazim Miftari

EPOSI I KËNGËS SË GJALLË

Hyrje

Ky epos nuk është shkruar për të qëndruar në letër.

Është kënduar për herë të parë në një natë gushti, nën një ah të vjetër, nga një lahutar që as vetë nuk e dinte nëse ishte gjallë apo hije.

Figurat e tij — Zanat, Orët, Shtrigat, Dragoi, Kulshedra, Shtojzovallet — nuk janë zbukurime. Janë gjuhë: mënyra si populli i maleve i ka quajtur frikën, kujtesën, lirinë, plagën dhe këngën.

Eposi ndahet në dy pjesë:

Pjesa e parë ndjek krijimin e botës dhe lidhjen e njeriut me malin dhe ujin.

Pjesa e dytë zbret në fatin, luftën, dashurinë, errësirën dhe kujtesën — aty ku kënga bëhet gjaku i popullit.

Secila këngë qëndron më vete, por së bashku bëhen një fill i vetëm që nuk këputet: fijet e Orëve, telat e lahutës, gjurmët në gur.

PJESA E PARË

(Krijimi – Mali – Uji)

KËNGA E KRIJIMIT

Në fillim nuk kishte emër

as kufi,

vetëm një errësirë

që rrotullohej si mjegull.

Hyjnesha e Qiellit

ndezi dritën e parë —

yjet u shpërndanë

si fara mbi kupë.

Hyjnesha e Dheut

shtriu gjelbërimin;

rrënjët u lidhën me gurin,

barin dhe gjakun.

Hyjnesha e Liqenit

hapi pasqyrën e ujit;

atje shpirti i parë

pa fytyrën e vet.

Hyjnesha e Detit

ngriti valën e pafund;

ajo këndon ende me zë stuhie.

Nga fryma e tyre lindi njeriu,

i vogël si fije bari,

por me zemër

që u thërriste maleve.

Ora e parë iu afrua në gjumë,

ia preku ballin me gisht të nxehtë;

kur u zgjua, kishte një vijë

drite në ballë.

Gruaja e fshatit i tha:

"Ky është fati yt —

të jesh këngë e kujtesës."

Zanat u shfaqën në bjeshkë.

Njëra i dha një gur të lëmuar:

"Kur të trembesh, fërkoje këtë gur."

Tjetra ia preu shkurt:

"Kulshedra ka shtatë koka,

por ti ke dy duar për lahutë."

Ai i mori dhuratat

dhe filloi të këndojë.

Kështu u thur filli:

qielli, toka, liqeni, deti,

njeriu dhe guri i këngës —

të lidhur në një varg

që nuk këputet.

KËNGA E MALIT

Në zemër të bjeshkëve,

ku gurët flenë si gjigantë,

Zanat e Malit rrinin

të bardha si bora.

Një mbrëmje një djalë

humbi në re.

Tri ditë e tri net endej pa ujë.

Në natën e tretë pa një zanë

me flokë të gjatë.

"Ndiqmë," i tha ajo.

Flokët e saj u bënë shteg drite:

çdo fije floku tregonte një kreshtë,

çdo kreshtë të çonte te një krua.

Ai piu ujë dhe pa nga lart:

fshati i tij ishte një fije mielli

midis gurëve.

Zana e dytë, Gërshetëza,

thuri një kurorë me bar të egër.

"Mbaje këtë," i tha,

"se liria nuk është flamur,

por një kurorë

që thuhet çdo mëngjes."

Që atëherë, kush ngjitet lart

e ndjen frymën e tyre —

si zjarr në fyt,

si këngë para agimit.

Lahutari nuk këndon

për trimat e vdekur,

por për gurët që mbajnë gjurmë

këpucësh të gjalla.

KËNGA E UJIT

Një vajzë u ul në breg të liqenit.

Pasqyra e ujit i tregoi

jo fytyrën e saj,

por fytyrën e gjyshes

që vdiq pa u pagëzuar.

Hyjnesha e Liqenit

doli nga thellësia,

me sy si hëna mbi valë.

"Çdo pikë ruan një histori," i tha.

"Por ti nuk mund t'i mbash të gjitha."

Vajzës i ra një lot në ujë;

aty ku ra loti,

lulëzoi një zambak.

Muaj më vonë, ajo shkoi në det.

Hyjnesha e Detit

doli me kurorë prej algash,

me zë që këndonte si stuhi.

"Deti nuk ruan fytyra," i tha,

"deti i humb anijet

dhe i kthen në këngë."

Vajza futi këmbët në valë.

Uji i ftohtë i ngriu deri në gju,

por ajo dëgjoi një melodi të lashtë —

melodinë e vëllait që u mbyt

para tridhjetë vjetësh.

Atë natë ajo pa Vashat e Detit:

vallëzonin mbi valë

si dritë e thyer,

ia joshën shpirtin.

Ajo i ndoqi.

Në agim u gjet në një shpellë,

me duar plot zhavorr,

pa asnjë kujtim.

Kështu uji mëson:

liqeni ta kthen të kaluarën,

deti ta merr,

krojet e maleve

të japin vetëm një gllënjkë.

PJESA E DYTË

(Fati – Lufta – Dashuria – Errësira – Kujtesa)

KËNGA E FATIT

Orët janë të padukshme.

Thurin fijet ndërsa ti fle.

Njëra mban fijen e bardhë —

ndriçon si agim mbi mal.

Tjetra mban fijen e zezë —

rëndon si nata pa yje.

Një plak rrëfeu një herë:

"Kur linda,

Ora e parë më vuri në ballë

një vijë të kuqe.

'Kjo është plaga jote,' më tha.

'Por edhe kënga jote.'

Pesëdhjetë vjet më vonë, në luftë,

një thikë më preu pikërisht aty.

Ndërsa rridhte gjaku,

lahutari filloi të këndojë;

vargjet e tij mbyllën plagën."

Fatbardha, zana e fatit,

nuk jep lumturi — jep shpresë.

Ajo del nga hija

vetëm kur lahutari e nis këngën

dhe pëshpërit:

"Ky është fati yt.

Këto janë vargjet e tua.

Asnjë fije nuk pritet pa u kënduar."

KËNGA E LUFTËS

Kulshedra doli

nga shpella e Akruvisë.

Shtatë kokat nxirrnin zjarr e helm.

Barku i saj piu lumin e Vlorës

në tri gllënjka.

Fshatarët ikën.

Plaku i vetëm mbeti,

me lahutë në prehër.

Në zemër të malit,

Dragoi u zgjua nga gjumi shekullor.

Zanat ia fërkuan krahët me vesë.

Kur u ngrit, qielli u bë i zi

nga era e krahëve.

"Kulshedra ka shtatë koka,"

i tha Dragoi plakut.

"Ti ke shtatë tela në lahutë."

Beteja nisi mbi fushë.

Dragoi përvëloi dy koka

me zjarr të pastër.

Kulshedra i kafshoi krahun e majtë.

Plaku nisi të këndojë:

"Mali lind malin,

guri thërret gurin,

zjarri i dragoit

nuk djeg — pastron."

Në çdo varg,

një tel i lahutës dridhej;

në çdo dridhje,

një kokë e Kulshedrës binte.

Kur mbeti koka e fundit,

Kulshedra u hodh mbi plak.

Dragoi e mbrojti me trup.

Ra së bashku me përbindëshin.

Plaku mbeti vetëm.

Lahuta kishte dy tela të këputur.

Por ai këndoi përsëri:

"Liria nuk është kur fiton —

është kur këndon

mbi gurët e rënë."

KËNGA E DASHURISË

Shtojzovallet dalin

natën e plotëhënës.

Këmbët e tyre nuk prekin tokën.

Kur vallëzojnë,

bari përkulet pas tyre.

Një bari i ri i pa një natë.

E ndoqi nëpër mjegull.

Ajo e çoi te një krua.

"Pi ujë," i tha.

Ai piu.

Në mëngjes, kur u zgjua,

nuk mbante mend emrin e vet,

por dinte përmendsh

një këngë dashurie

që nuk e kishte dëgjuar kurrë.

Vashat e kroit tallen me të:

"Dashuria nuk mbahet.

Është si uji në pëllëmbë —

sa t'i hapësh gishtat, rrjedh."

Floçka, lulja e bardhë,

lulëzon aty ku ka rënë

një lot pa dëshmitar.

Bariu i ri u kthye në fshat,

këndoi këngën e tij

para gjithë popullit.

Askush nuk e kuptoi,

por të gjithë qanë.

Zanat e dashurisë

lidhin vetëm një gjë:

kujtimin me këngën,

jo njeriun me njeriun.

KËNGA E ERRSIRËS

Shtrigat nuk hyjnë në shtëpi

me prag hekuri.

Por një natë, një grua

e la derën hapur.

Në mesnatë, Shtriga hyri

me sy të kuq si prush.

I vuri dorën mbi zemër foshnjës.

Foshnja nuk qau —

filloi të kollitej gjak.

Nëpër fshat, Xhindët

lëviznin si era.

Një xhind i vogël hyri

në veshin e lahutarit.

Atë natë, lahutari

këndoi kundër vetes:

këndoi se si e kishte tradhtuar

vëllanë tridhjetë vjet më parë.

Katallani,

përbindëshi i fëmijëve,

nuk është i madh e i zi.

Katallani është i vogël,

i ngjan një zogu të ngordhur,

dhe fëmijët që e shohin

nuk flasin më për shtatë vjet.

Gruaja e foshnjës

shkoi te plaka e fshatit.

Plaka mori një pendë

të zezë pule,

e dogji mbi prag

dhe tha:

"Errësira nuk mposhtet me dritë —

mposhtet duke u kënduar."

Që nga ajo natë, lahutari këndon

çdo të premte

një këngë për Shtrigën.

Në këngë,

ai i fal emrin e saj të vërtetë.

Dhe derisa ai këndon,

asnjë fëmijë nuk kollitet gjak.

KËNGA E KUJTESËS

Pas betejave,

pas dashurive,

pas errësirës,

lahutari ulet nën ahun e fshatit.

Lahuta ka katër tela tani.

Shtatë ishin shumë;

dy i këputi lufta,

një ia mori një Vashë e Detit.

Populli mblidhet rreth tij.

Ai nuk këndon heronj të mëdhenj.

Këndon vajzën

që humbi kujtesën në liqen.

Këndon plakun

që rrinte vetëm me Kulshedrën.

Këndon foshnjën

që i mbijetoi Shtrigës.

"Kujtesa," u thotë ai,

"nuk është ajo që mbani mend.

Kujtesa është ajo që këndohet.

Nëse nuk e këndoni nesër,

guri do të bëhet përsëri gur,

uji do të bëhet përsëri ujë

pa fytyrë."

Fëmijët e fshatit

mësojnë përmendsh

vargjet e para.

Kur lahutari të vdesë,

do të hedhin një tel të lahutës

në liqen,

një tel në det,

një tel në mal,

dhe telin e fundit do ta mbështjellin

rreth zemrës së më të madhit.

Kështu përfundon eposi —

ku lahutari është urë

mes së kaluarës dhe së ardhmes,

në poemën që nuk mbaron kurrë:

"ku çdo njeri është varg i gjallë."

Lazim Miftari

5 Maj 2026

Prishtinë