Isuf B. Bajrami: UÇK-ja, lufta për çlirim dhe drejtësia
UÇK-ja, lufta për çlirim dhe drejtësia
Nga rrethanat e formimit
të UÇK-së te prova, përgjegjësia individuale dhe gjykimi në Hagë
Hyrje
Historia
e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës nuk mund të fillojë me një aktakuzë dhe as të
përfundojë me një aktgjykim.
Për
ta kuptuar luftën e UÇK-së, duhet të nisemi nga rrethanat politike, shoqërore
dhe historike që e prodhuan konfliktin: nga represioni shtetëror, nga dështimi
i përpjekjeve politike për zgjidhje, nga rezistenca e gjatë e popullsisë
shqiptare të Kosovës dhe nga përshkallëzimi i dhunës gjatë viteve 1998–1999.
Kjo
qasje nuk kërkon mohimin e veprimeve të paligjshme të kryera gjatë luftës.
Përkundrazi, kërkon që çdo përgjegjësi penale të përcaktohet mbi bazën e
provave, në mënyrë individuale dhe sipas standardeve të drejtësisë penale.
Në
një proces penal, pyetja themelore nuk është nëse një organizatë ka një rëndësi
të caktuar historike ose politike. Pyetja është nëse personi konkret ka kryer
veprën konkrete, nëse ka pasur formën përkatëse të përgjegjësisë dhe nëse këto
elemente janë provuar përtej dyshimit të arsyeshëm.
Ky
dallim është themelor për çdo vlerësim serioz të historisë së UÇK-së.
RRETHANAT QË ÇUAN NË
FORMIMIN E UÇK-së
Nga rezistenca paqësore
te rezistenca e armatosur
Gjatë
viteve '90, shqiptarët e Kosovës zhvilluan një rezistencë politike dhe
institucionale kryesisht paqësore. U krijuan struktura paralele në arsim,
shëndetësi dhe administrim, ndërsa kërkesa për të drejtat politike dhe
vetëvendosjen e Kosovës vazhdoi të artikulohej përmes mjeteve politike.
Megjithatë,
kjo strategji nuk solli një zgjidhje politike.
Në
të njëjtën kohë, represioni shtetëror dhe përshkallëzimi i dhunës krijuan një
realitet të ri. Në këtë kontekst u shfaq Ushtria Çlirimtare e Kosovës.
Edhe
qëndrimi ndërkombëtar ndaj UÇK-së nuk ishte statik. Në shkurt 1998,
përfaqësuesi amerikan Robert Gelbard e cilësoi UÇK-në si grup terrorist dhe
dënoi sulmet e saj, por në të njëjtën deklaratë ai theksoi se pjesa dërrmuese e
dhunës që po ndodhte në Kosovë i atribuohej policisë dhe e përshkroi dhunën e
forcave serbe si të pajustifikueshme.¹
Vetëm
pak muaj më vonë, politika ndërkombëtare duhej ta trajtonte UÇK-në si faktor
real të konfliktit dhe të kërkonte zgjidhje politike që përfshinin edhe
realitetin e krijuar në terren.
Kjo
dinamikë është e rëndësishme sepse tregon se historia e UÇK-së nuk mund të
reduktohet në një përkufizim të vetëm politik të përdorur në një moment të
caktuar. Qëndrimet diplomatike ndryshuan bashkë me ndryshimin e konfliktit.
Dhuna dhe zhvendosja e
popullsisë
Dokumentacioni
ndërkombëtar i kohës dëshmon për një situatë të rëndë humanitare.
Misioni
Verifikues i OSBE-së dokumentoi shkelje të të drejtave të njeriut dhe të së
drejtës humanitare nga palët në konflikt. Raporti i OSBE/ODIHR-së, i bazuar në
materialin e mbledhur gjatë misionit dhe në mijëra intervista me refugjatë,
përshkruan një situatë të përshkallëzuar dhune dhe zhvendosjeje të popullsisë
civile.²
Edhe
jurisprudenca e Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë dokumentoi
më pas një fushatë të gjerë dhune dhe dëbimi të popullsisë shqiptare të Kosovës
nga forcat e RFJ-së dhe Serbisë gjatë vitit 1999. Në çështjen Milutinovi? et
al., Gjykata konstatoi se forcat serbe dhe jugosllave kishin kryer dëbime dhe
transferime të dhunshme dhe se gjatë kësaj fushate kishte pasur vrasje, sulme seksuale
dhe shkatërrim të objekteve fetare.³
Këto
konstatime nuk përcaktojnë vetvetiu përgjegjësinë penale të ndonjë pjesëtari të
UÇK-së. Por ato janë pjesë e kontekstit historik dhe faktik në të cilin duhet
të vendoset lufta e Kosovës.
LUFTA E UÇK-së DHE
KARAKTERI I REZISTENCËS
Lufta
nuk mund të shkëputet nga rrethanat që e prodhuan
UÇK-ja
u zhvillua në kushtet e një konflikti të armatosur dhe nuk ishte ushtri
shtetërore me dekada traditë institucionale.
Një
pjesë e njerëzve që iu bashkuan luftës nuk ishin ushtarakë profesionistë. Ishin
njerëz me prejardhje civile, me nivele të ndryshme përgatitjeje, trajnimi dhe
autoriteti.
Kjo
rrethanë nuk e anulon të drejtën humanitare dhe nuk krijon imunitet nga
përgjegjësia për veprime të paligjshme. Por ajo është një rrethanë faktike që
duhet të merret në konsideratë kur vlerësohet përgjegjësia individuale.
Një
luftëtar i thjeshtë nuk mund të trajtohet automatikisht sikur të kishte pasur
të njëjtin nivel informacioni, autoriteti, trajnimi dhe kontrolli operacional
si një komandant i lartë.
Njohja e ligjeve të
luftës dhe realiteti i luftëtarit të UÇK-së
Neni
83 i Protokollit Shtesë I kërkon që Konventat e Gjenevës dhe Protokolli të
përhapen sa më gjerësisht dhe që studimi i tyre të përfshihet në programet e
mësimit ushtarak. Ai kërkon gjithashtu që autoritetet ushtarake ose civile që
marrin përgjegjësi për zbatimin e tyre të jenë plotësisht të njohura me tekstin
e këtyre instrumenteve.?
Neni
87 vendos detyrime të posaçme mbi komandantët, në përputhje me nivelin e
përgjegjësisë së tyre, për të siguruar që vartësit të jenë të vetëdijshëm për
detyrimet që burojnë nga Konventat dhe Protokolli.?
Ky
parim ka rëndësi të veçantë kur shqyrtohet një formacion i armatosur i krijuar
dhe zhvilluar në kushtet e luftës.
Mungesa
e trajnimit nuk e zhduk normën juridike. Por as nuk mund të trajtohet si fakt
juridikisht i parëndësishëm.
Në
vlerësimin e një veprimi të pretenduar si shkelje e ligjeve të luftës duhet të
shqyrtohen funksioni i personit, autoriteti real që ai kishte, niveli i
trajnimit, informacioni që dispononte, situata operative dhe mundësia reale për
të kuptuar e zbatuar normën përkatëse.
Përgjegjësia
duhet të individualizohet.
Kjo
do të thotë se karakteri i një lufte nuk përcaktohet automatikisht nga çdo
veprim i paligjshëm i kryer nga një individ gjatë saj. Po ashtu, një veprim i
një individi nuk mund t'u atribuohet automatikisht të gjithë pjesëtarëve të një
organizate.
NGA RAPORTI MARTY TE
GJYKATA SPECIALE
Raporti nuk është
aktgjykim
Raporti
i Dick Marty-t, i paraqitur në Asamblenë Parlamentare të Këshillit të Evropës
më 7 janar 2011, u bë një dokument qendror në zhvillimin e mëvonshëm
institucional të hetimeve lidhur me pretendimet për veprime të rënda kriminale
të lidhura me pjesëtarë të UÇK-së.?
Raporti
përmbante pretendime për ndalime, trajtim çnjerëzor, zhdukje dhe trafikim të
organeve.? Asambleja Parlamentare, përmes Rezolutës 1782 të 25 janarit 2011,
kërkoi hetime të mëtejshme mbi këto pretendime.?
Këtu
duhet të ruhet një dallim themelor juridik:
pretendimi
nuk është provë; prova nuk është aktgjykim; ndërsa aktgjykimi duhet të
shpjegojë se si prova e çon gjykatën te përfundimi penal.
Prandaj,
as "Shtëpia e Verdhë" dhe as ndonjë element tjetër i raportit Marty
nuk mund të trajtohet si fakt penal i provuar vetëm sepse është përfshirë në
një raport ndërkombëtar.
Raporti
ishte bazë për hetim. Hetimi duhej të prodhonte prova. Përgjegjësia penale
duhej të përcaktohej në proces gjyqësor.
Formimi i Dhomave të
Specializuara
Pas
raportit Marty, Bashkimi Evropian krijoi në vitin 2011 Special Investigative
Task Force për hetimin e pretendimeve. Sipas historikut zyrtar të Dhomave të
Specializuara, në vitin 2014 kjo strukturë njoftoi se provat e mbledhura ishin
të mjaftueshme për ngritjen e aktakuzës dhe më pas Kosova miratoi ndryshimin
kushtetues dhe Ligjin për Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të
Specializuar në vitin 2015.?
Pra,
krijimi i kësaj gjykate ishte rezultat i një procesi të ndërthurur ndërkombëtar
dhe vendor.
Pikërisht
për këtë arsye, procesi duhet të vlerësohet me standardin më të lartë të
transparencës dhe rigorozitetit juridik.
PROVA, KONTRADIKTA DHE
PËRGJEGJËSIA INDIVIDUALE
Në
një gjykim penal, ekzistenca e një ngjarjeje dhe përgjegjësia e një individi
janë dy çështje të ndryshme.
Të
provohet se një person është vrarë nuk do të thotë automatikisht se është
provuar kush e ka vrarë.
Të
provohet se një veprim është kryer nga një pjesëtar i një formacioni nuk do të
thotë automatikisht se përgjegjësia i takon drejtuesit të atij formacioni.
Dhe
fakti se një drejtues ka pasur dijeni për një ngjarje nuk është i njëjtë me
provimin se ai e ka kryer, urdhëruar, ndihmuar ose lehtësuar atë në formën
konkrete të përgjegjësisë penale të akuzuar.
Rregullat
e procedurës së Dhomave të Specializuara përcaktojnë se fajësia duhet të
provohet përtej dyshimit të arsyeshëm. Për provat rrethanore, rregullat
parashikojnë se standardi plotësohet vetëm kur inferenca nga prova është e
vetmja e arsyeshme që mund të nxirret nga materiali i paraqitur.?
Ky
standard është veçanërisht i rëndësishëm në rastet ku përgjegjësia ndërtohet
përmes një vargu inferencash.
Sa
më i madh të jetë ndikimi historik dhe juridik i një gjykimi, aq më i qartë, i
plotë dhe i verifikueshëm duhet të jetë arsyetimi mbi të cilin ai mbështetet.
Kur
një përfundim ndërtohet mbi një varg inferencash, gjykimi duhet të shpjegojë
qartë se si është provuar secila hallkë e këtij arsyetimi.
RASTI I BEHAJDIN ALLAQIT
DHE PËRPLASJA E VERSIONEVE
Rasti
i Behajdin Allaqit paraqet një çështje të rëndësishme për mënyrën se si
vlerësohen versionet kontradiktore dhe dokumentet e krijuara në periudha të
ndryshme.
Në
aktgjykimin e 16 shtatorit 2026, Trupi Gjykues konstatoi se Allaqi ishte marrë
i prangosur nga shtabi i UÇK-së në Drenoc dhe më pas ishte vrarë. Gjykata e
trajtoi edhe Komunikatën nr. 61 të Shtabit të Përgjithshëm të UÇK-së, e cila e
paraqiste Allaqin si të rënë në betejë.¹?
Pas
aktgjykimit është raportuar publikisht edhe për ekzistencën e një dokumenti të
vitit 2000 që përmban një deklarim të bashkëshortes së Allaqit, Nazmije Allaqi,
lidhur me marrjen e tij nga policia serbe. Radio Evropa e Lirë ka raportuar se
UNMIK-u nuk ka konfirmuar publikisht autenticitetin e dokumentit.¹¹
Ky
fakt nuk mund të përdoret vetvetiu si provë përfundimtare të një versioni
tjetër të ngjarjes.
Por
ai ka rëndësi metodologjike dhe juridike: kur ekzistojnë versione
kontradiktore, duhet të përcaktohet statusi i çdo dokumenti, koha e krijimit të
tij, burimi, mënyra e marrjes së tij dhe pesha që i është dhënë në proces.
Një
proces penal nuk mund të mbështetet vetëm në ekzistencën e një versioni. Ai
duhet të shpjegojë pse një version është pranuar dhe pse versioni kundërshtues
është refuzuar.
IDRIZ RRECAJ: NJË FAKT I
RI MATERIAL
Në
shtator 2026 u bë e ditur se mbetjet mortore të Idriz Rrecajt, Adem Beqirit dhe
Salih Mëziut, të gjetura në lokacionet Kalludër dhe Jabukë të Zubin-Potokut,
ishin identifikuar përmes analizave të ADN-së. Sipas njoftimeve publike, të tre
kishin qenë të zhdukur që nga prilli 1999 dhe autoritetet kosovare i kanë
lidhur me të ashtuquajturin "Grupi i Intelektualëve".¹²
Identifikimi
forenzik përmes ADN-së është provë materiale me rëndësi të veçantë për përcaktimin
e identitetit të mbetjeve mortore.
Ky
fakt nuk e rrëzon automatikisht ndonjë aktgjykim dhe nuk mund të përdoret për
të nxjerrë një përfundim juridik që nuk rrjedh nga vetë prova.
Por,
nëse një fakt i ri material bie ndesh me një premisë faktike të përdorur në një
procedurë gjyqësore, atëherë ai duhet të shqyrtohet përmes mekanizmave juridikë
përkatës.
Drejtësia
që mbështetet në prova duhet të jetë e gatshme të përballet edhe me provën e
re.
AKTGJYKIMI I 16
SHTATORIT 2026
Më
16 shtator 2026, Trupi Gjykues i Dhomave të Specializuara shpalli aktgjykimin
në çështjen ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup
Krasniqit.
Sipas
njoftimit zyrtar, të katër u gjetën penalisht përgjegjës për krimet e luftës të
ndalimit/arrestimit arbitrar, trajtimit mizor, torturës dhe vrasjes. Gjykata i
lidhi këto gjetje me 385 persona në rastin e ndalimit/arrestimit arbitrar, 49
në trajtimin mizor, 303 në torturë dhe 96 në vrasje. Thaçi dhe Krasniqi u
dënuan me nga 25 vjet burgim, Veseli me 18 vjet dhe Selimi me 13 vjet.¹³
Por
aktgjykimi përmban edhe një element të rëndësishëm: Trupi Gjykues i shpalli të
katër të pafajshëm për krime kundër njerëzimit, duke konstatuar se Prokuroria
nuk kishte provuar përtej dyshimit të arsyeshëm ekzistencën e një sulmi të
gjerë ose sistematik kundër popullsisë civile. Po ashtu, pati pafajësi lidhur
me një numër incidentesh konkrete të krimeve të luftës.¹³
Ky
dallim është juridikisht i rëndësishëm.
Ai
tregon se edhe brenda të njëjtit proces gjykata ka bërë dallimin ndërmjet
akuzave dhe asaj që e ka konsideruar të provuar sipas standardit penal.
Pikërisht
për këtë arsye, edhe pjesët fajësuese të aktgjykimit duhet të analizohen me të
njëjtin rigorozitet: cilat prova u pranuan, cilat u refuzuan, si u trajtuan
kontradiktat, si u vlerësua besueshmëria e dëshmitarëve dhe si u ndërtua lidhja
ndërmjet veprës dhe personit konkret.
ADMINISTRIMI DHE
VLERËSIMI I PROVAVE
Volumi
i madh i materialit provues nuk e zëvendëson cilësinë e provës.
Vetë
rregullat e Dhomave të Specializuara kërkojnë që Trupi Gjykues të marrë
parasysh edhe mënyrën se si është mbledhur prova dhe ndikimin që kjo mund të
ketë në drejtësinë e procedurës.¹?
Ky
është një parim i rëndësishëm.
Një
deklaratë duhet të vlerësohet duke pasur parasysh kohën kur është dhënë,
rrethanat në të cilat është marrë, burimin e informacionit dhe mundësinë e
personit për ta perceptuar ngjarjen.
Një
dokument i hershëm nuk është automatikisht i saktë vetëm sepse është i hershëm.
Një deklarim i mëvonshëm nuk është automatikisht i pasaktë vetëm sepse është
dhënë më vonë.
Ajo
që kërkohet është arsyetimi.
Një
aktgjykim profesional duhet të tregojë jo vetëm çfarë prove pranon, por edhe
pse e pranon; jo vetëm çfarë prove refuzon, por edhe pse e refuzon.
Kjo
është veçanërisht e rëndësishme kur ekzistojnë kundërprova materiale.
NGA PËRGJEGJËSIA
KOLEKTIVE TE PËRGJEGJËSIA INDIVIDUALE
Përkatësia
në UÇK nuk mund të shndërrohet në përgjegjësi penale automatike.
Një
veprim i paligjshëm i një individi nuk bëhet automatikisht politikë e të gjithë
organizatës.
Një
incident nuk bëhet automatikisht urdhër i udhëheqjes.
Një
pozitë në hierarki nuk e zëvendëson provën e elementeve konkrete të
përgjegjësisë.
Në
të njëjtën kohë, përgjegjësia e eprorit ose e komandantit, kur pretendohet,
duhet të shqyrtohet sipas kritereve të veta juridike. Neni 87 i Protokollit
Shtesë I vendos mbi komandantët detyrime që lidhen me parandalimin, shtypjen
dhe raportimin e shkeljeve, si dhe me ndërgjegjësimin e vartësve për detyrimet
humanitare.¹?
Prandaj,
standardi i drejtë nuk është as përgjegjësia kolektive, as mohimi paraprak i
përgjegjësisë individuale.
Standardi
është prova.
DREJTËSIA, PROCEDURA DHE
LEGJITIMITETI I GJYKIMIT
Kritika
ndaj një aktgjykimi nuk është mohim i drejtësisë. Në një sistem juridik serioz,
një aktgjykim duhet të jetë i hapur ndaj shqyrtimit të mënyrës se si janë
mbledhur, administruar dhe vlerësuar provat.
Kjo
bëhet edhe më e rëndësishme kur një proces ka peshë të jashtëzakonshme
historike dhe politike.
Jurisprudenca
ndërkombëtare tregon se gjykatat mund të korrigjojnë përfundime faktike kur
standardi i provës nuk është përmbushur. Në çështjen Šainovi? et al., për
shembull, Dhoma e Apelit e ICTY-së anuloi disa përfundime dhe dënime lidhur me
incidente të caktuara, ndër të tjera kur konstatoi se nuk ishte provuar se inferenca
e fajësisë ishte e vetmja inferencë e arsyeshme.¹?
Po
aq domethënëse është edhe situata kur një mangësi në aktakuzë dëmton
përgatitjen e mbrojtjes: në të njëjtën çështje, Dhoma e Apelit anuloi dënimet
për një incident që nuk ishte përfshirë në aktakuzë, duke konstatuar cenim të
mundësisë së të akuzuarve për përgatitjen e mbrojtjes.¹?
Këto
parime janë të rëndësishme sepse tregojnë se standardi procedural nuk është
formalizëm.
Është
pjesë e vetë drejtësisë.
Sa
më i madh të jetë ndikimi historik dhe juridik i një gjykimi, aq më i qartë, i
plotë dhe i verifikueshëm duhet të jetë arsyetimi mbi të cilin ai mbështetet.
Kur
një përfundim mbështetet në një varg inferencash, gjykimi duhet të shpjegojë
qartë se si është provuar secila hallkë e këtij vargu.
Nëse
ekzistojnë dokumente që kundërshtojnë një përfundim faktik, ato duhet të
identifikohen.
Nëse
ekzistojnë dëshmi kontradiktore, ato duhet të analizohen.
Nëse
shfaqet një provë e re materiale, ajo duhet të trajtohet sipas mekanizmave
juridikë përkatës.
Kjo
nuk është kërkesë politike.
Është
kërkesë e drejtësisë penale.
Përfundim
Historia
e UÇK-së duhet të lexohet në tërësinë e saj.
Ajo
u formua në një periudhë kur rezistenca politike paqësore nuk kishte prodhuar
zgjidhjen e kërkuar dhe kur represioni, dhuna dhe përshkallëzimi i konfliktit e
shtynë Kosovën drejt luftës së armatosur.
Dokumentet
ndërkombëtare të kohës dëshmojnë për shkallën e rëndë të dhunës ndaj popullsisë
civile shqiptare të Kosovës.² ³ Kjo është pjesë e kontekstit historik në të
cilin duhet kuptuar lufta e UÇK-së.
Por
konteksti historik dhe përgjegjësia penale janë dy çështje që nuk duhet të
ngatërrohen.
Një
luftë mund të ketë karakter historik dhe politik të caktuar, ndërsa individët
brenda saj mund të mbajnë përgjegjësi për veprime konkrete të paligjshme. Në të
njëjtën mënyrë, ekzistenca e përgjegjësisë së individëve nuk e shndërron
automatikisht një organizatë të tërë në subjekt të përgjegjësisë kolektive.
Ky
është kufiri themelor.
Në
rastin e "Shtëpisë së Verdhë", dallimi ndërmjet pretendimit, hetimit
dhe provës duhet të ruhet me rigorozitet.
Në
rastin e Behajdin Allaqit, ekzistenca e dokumenteve dhe versioneve të ndryshme
kërkon që çdo material relevant të vlerësohet në mënyrë transparente dhe në
përputhje me standardin penal.
Në
rastin e Idriz Rrecajt, identifikimi i mbetjeve mortore përmes ADN-së përbën
një fakt të ri material, rëndësia juridike e të cilit duhet të shqyrtohet nëse
lidhet me ndonjë premisë faktike të përdorur në procedura të mëparshme.¹²
Dhe
në aktgjykimin e 16 shtatorit 2026, vetë Trupi Gjykues bëri dallimin ndërmjet
akuzave për të cilat gjeti përgjegjësi penale dhe akuzave ose incidenteve për
të cilat nuk gjeti provë përtej dyshimit të arsyeshëm.¹³
Prandaj,
një aktgjykim duhet të lexohet në tërësi dhe të analizohet mbi bazën e
arsyetimit të tij, jo vetëm mbi bazën e përfundimit.
Drejtësia
nuk matet vetëm me dënimin.
Ajo
matet me saktësinë e provës.
Me
trajtimin e kundërprovës.
Me
respektimin e standardit të provës.
Me
individualizimin e përgjegjësisë.
Dhe
me qartësinë e arsyetimit gjyqësor.
UÇK-ja
mund të analizohet, të kritikohet dhe të vlerësohet historikisht. Veprimet e
pjesëtarëve të saj mund të hetohen dhe, kur provohen, të gjykohen.
Por
historia e Kosovës nuk mund të reduktohet në një aktakuzë, ndërsa përgjegjësia
penale nuk mund të ndërtohet mbi përkatësinë organizative.
Historia
kërkon kontekst.
Drejtësia
kërkon prova.
Dhe
përgjegjësia penale kërkon individualizim.
Ky
është standardi me të cilin duhet të lexohet çdo aktgjykim që prek historinë e
luftës së Kosovës.
Fusnotat:
1.
Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE), Office for
Democratic Institutions and Human Rights (ODIHR), Human Rights in Kosovo: As
Seen, As Told – An Analysis of the Human Rights Findings of the OSCE Kosovo
Verification Mission, October 1998 to June 1999, Warsaw, 5 November 1999.
2.
International Committee of the Red Cross (ICRC), Protocol Additional to the
Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims
of International Armed Conflicts (Protocol I), 8 June 1977, Article 83,
"Dissemination".
3.
International Committee of the Red Cross (ICRC), Protocol Additional to the
Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims
of International Armed Conflicts (Protocol I), 8 June 1977, Article 87,
"Duty of Commanders".
4.
U.S. Department of State, statements concerning the Kosovo Liberation Army
(KLA) and the situation in Kosovo, February–June 1998.
5.
Parliamentary Assembly of the Council of Europe, Dick Marty, Inhuman Treatment
of People and Illicit Trafficking in Human Organs in Kosovo, Doc. 12462, 7
January 2011.
6.
Parliamentary Assembly of the Council of Europe, Resolution 1782 (2011):
Investigation of Allegations of Inhuman Treatment of People and Illicit
Trafficking in Human Organs in Kosovo, adopted 25 January 2011.
7.
Kosovo Specialist Chambers, Specialist Prosecutor v. Hashim Thaçi, Kadri
Veseli, Rexhep Selimi and Jakup Krasniqi, Trial Judgment, 16 September 2026.
8.
Kosovo Specialist Chambers, Specialist Prosecutor v. Hashim Thaçi, Kadri
Veseli, Rexhep Selimi and Jakup Krasniqi, Trial Judgment, 16 September 2026,
pjesët lidhur me vlerësimin e provave dhe përgjegjësinë individuale.
9.
International Committee of the Red Cross (ICRC), Geneva Convention Relative to
the Protection of Civilian Persons in Time of War, 12 August 1949, Common
Article 3.
10.
International Committee of the Red Cross (ICRC), Protocol Additional to the
Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims
of Non-International Armed Conflicts (Protocol II), 8 June 1977, dispozitat për
mbrojtjen e personave që nuk marrin pjesë ose nuk marrin më pjesë në armiqësi.
11.
International Committee of the Red Cross (ICRC), Customary International
Humanitarian Law, Volume I: Rules, Cambridge University Press, 2005.
12.
Kosovo Specialist Chambers, Law No. 05/L-053 on Specialist Chambers and
Specialist Prosecutor's Office, provisions concerning jurisdiction, applicable
law and procedural safeguards.
13.
Kosovo Specialist Chambers, Rules of Procedure and Evidence Before the Kosovo
Specialist Chambers, provisions concerning evidence, admissibility and
assessment of evidence.
14.
Radio Free Europe/Radio Liberty, "Behajdin Allaqi: Çfarë dihet për
zhdukjen e tij dhe çfarë konstatoi Gjykata Speciale", 23 September 2026,
raportimi mbi dokumentin e vitit 2000 dhe deklarimin e Nazmije Allaqit.
15.
Kosovo Specialist Chambers, Specialist Prosecutor v. Hashim Thaçi, Kadri
Veseli, Rexhep Selimi and Jakup Krasniqi, Trial Judgment, 16 September 2026,
pjesët lidhur me rastin e Behajdin Allaqit dhe vlerësimin e provave përkatëse.
16.
Për identifikimin përmes analizës së ADN-së të mbetjeve mortore të Idriz
Rrecajt, Adem Beqirit dhe Salih Mëziut, të gjetura në lokacionet Kalludër dhe
Jabukë, Zubin-Potok, raportime publike, September 2026.
17.
Kosovo Specialist Chambers, Specialist Prosecutor v. Hashim Thaçi, Kadri
Veseli, Rexhep Selimi and Jakup Krasniqi, Trial Judgment, 16 September 2026,
pjesët lidhur me gjetjet fajësuese dhe pafajësuese të Trupit Gjykues.
18.
Kosovo Specialist Chambers, Specialist Prosecutor v. Hashim Thaçi, Kadri
Veseli, Rexhep Selimi and Jakup Krasniqi, Trial Judgment, 16 September 2026,
pjesët lidhur me standardin e provës dhe vlerësimin e materialit provues.
19.
International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY), Prosecutor v.
Delali? et al. (?elebi?i), Appeals Chamber Judgment, 20 February 2001,
jurisprudence concerning individual criminal responsibility and command
responsibility.
20.
International Committee of the Red Cross (ICRC), Protocol Additional to the
Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims
of International Armed Conflicts (Protocol I), 8 June 1977, Articles 82, 83, 86
and 87, concerning legal advisers, dissemination of the rules of international
humanitarian law, failure to act and duties of commanders.
Prishtinë, 25.09.2026
Të Tjera
