Isuf B. Bajrami: "Marrëveshje për presidentin" - Formula politike që kërkon një sqarim kushtetues
"Marrëveshje për presidentin": Formula politike që kërkon një sqarim kushtetues
Në
një republikë kushtetuese, Presidenti nuk negociohet si pjesë e një pazari
politik. Presidenti zgjidhet.
Kjo
mund të duket si një dallim terminologjik, por në të vërtetë është një dallim
thelbësor ndërmjet politikës dhe rendit kushtetues. Në momentin kur në
diskursin publik përdoret formula "marrëveshje për presidentin", lind
menjëherë pyetja: a bëhet fjalë për një marrëveshje politike që synon të
krijojë mbështetjen parlamentare për një kandidat, apo për një marrëveshje që
paraprakisht përcakton se kush do të jetë President?
Nëse
nënkuptohet e dyta, atëherë kemi një problem jo vetëm politik, por mbi të
gjitha parimor dhe kushtetues.
Kushtetuta
e Republikës së Kosovës nuk ia jep partive politike kompetencën për ta zgjedhur
Presidentin. Ajo ia jep këtë kompetencë Kuvendit. Neni 65 përcakton se Kuvendi
zgjedh Presidentin, ndërsa neni 86 përcakton procedurën e zgjedhjes, përfshirë
votimin e fshehtë, kandidaturat dhe shumicat e nevojshme.[1][2]
Prandaj,
një marrëveshje politike mund ta krijojë klimën për zgjedhjen e Presidentit,
por nuk mund të bëhet burim i mandatit presidencial.
Presidenti nuk është
objekt i ndarjes politike
Në
demokracitë parlamentare, partitë negociojnë pothuajse për gjithçka: për
formimin e shumicave, për programet qeverisëse, për bashkëpunimin parlamentar
dhe për mbështetjen e kandidatëve.
Por
jo çdo gjë që negociohet politikisht mund të prodhojë drejtpërdrejt një
rezultat juridik.
Kjo
është pika ku duhet të vendoset kufiri.
Partitë
mund të negociojnë mbështetjen për një kandidat presidencial. Mund të
konsultohen për një kandidat konsensual. Mund të japin garanci politike për të
mos e bllokuar procesin. Mund të ndërtojnë një shumicë parlamentare.
Por
nuk mund të pretendohet se marrëveshja e tyre është vetë zgjedhja e
Presidentit.
Sepse
Presidenti nuk merr mandatin nga marrëveshja ndërpartiake. Mandati buron nga
procedura kushtetuese dhe nga vota e Kuvendit.
Ky
nuk është formalizëm juridik. Është parim i shtetit kushtetues.
"Marrëveshje
për presidentin" është një formulë që duhet sqaruar
Shprehja
mund të ketë dy kuptime krejtësisht të ndryshme.
Në
kuptimin e parë, ajo mund të nënkuptojë:
"Të
gjejmë një kandidat që mund të marrë mbështetjen e nevojshme të
deputetëve."
Kjo
është pjesë normale e politikës parlamentare.
Në
kuptimin e dytë, mund të nënkuptojë:
"Të
biem dakord tani se kush do të jetë President dhe më pas Kuvendi ta formalizojë
këtë marrëveshje."
Kjo
është shumë më problematike.
Sepse
në këtë rast Kuvendi rrezikon të reduktohet nga organi që ushtron kompetencën
kushtetuese të zgjedhjes në një organ që vetëm formalizon një vendim të marrë
diku tjetër.
Kjo
do ta përmbyste logjikën e nenit 86.
Kushtetuta
thotë se Presidenti zgjedhet nga Kuvendi, me votim të fshehtë.[2]
Nuk
thotë se Presidenti zgjidhet nga partitë dhe pastaj votohet në Kuvend.
Dallimi
është vendimtar.
Votimi i fshehtë nuk
është dekor
Këtu
qëndron një tjetër aspekt parimor që nuk duhet anashkaluar.
Kushtetuta
kërkon që zgjedhja e Presidentit të bëhet me votim të fshehtë.[2]
Kjo
nuk është një dispozitë dekorative.
Ajo
është pjesë e vetë mekanizmit kushtetues të zgjedhjes. Prandaj, një marrëveshje
politike nuk mund ta shndërrojë votimin kushtetues në një formalitet të
paracaktuar.
Natyrisht,
deputetët mund të konsultohen, të negociojnë dhe të deklarojnë mbështetjen e
tyre politike. Por akti kushtetues mbetet votimi i Kuvendit.
Nëse
rezultati do të konsiderohej i vendosur paraprakisht nga një marrëveshje
ndërpartiake, atëherë pyetja nuk do të ishte më vetëm politike: çfarë funksioni
do të kishte procedura kushtetuese e votimit?
Marrëveshje politike,
po; marrëveshje mbi Kushtetutën, jo
Kjo
nuk do të thotë se në një situatë të tillë nuk duhet të ketë marrëveshje
politike.
Përkundrazi.
Nëse
vendi rrezikon të hyjë në një tjetër cikël bllokade, dialogu politik është i
domosdoshëm.
Por
objekti i marrëveshjes duhet të jetë i qartë.
Mund
të ketë një marrëveshje politike për zhbllokimin institucional.
Mund
të ketë një dakordim procedural për konstituimin e Kuvendit.
Mund
të ketë konsultime për një kandidat presidencial me potencial konsensual.
Mund
të ketë një zotim politik për të mos e përdorur institucionin e Presidentit si
instrument të bllokimit.
Por
nuk duhet të ketë një marrëveshje politike që pretendon të zëvendësojë
procedurën kushtetuese.
Kompromisi
politik është i lejueshëm; kapërcimi i Kushtetutës nuk është.
"Marrëveshja
teknike" është formulë më e saktë — me një kusht
Edhe
termi "marrëveshje teknike" duhet përdorur me kujdes, sepse nuk është
kategori juridike e përcaktuar në Kushtetutë.
Por,
në kuptimin politik dhe procedural, ai është më i përshtatshëm nëse synon të
krijojë kushtet për funksionalizimin e institucioneve, pa paracaktuar
rezultatin e një procedure kushtetuese.
Një
dakordim i tillë mund të përfshijë:
konstituimin
e Kuvendit;
zgjedhjen
e organeve të Kuvendit;
respektimin
e afateve kushtetuese;
krijimin
e kushteve për formimin e institucioneve;
zhvillimin
e konsultimeve ndërpartiake;
identifikimin
e një kandidati që mund të sigurojë shumicën e kërkuar;
respektimin
e plotë të procedurës së nenit 86.
Kjo
është krejt ndryshe nga një marrëveshje që thotë paraprakisht: "ky person
do të jetë President".
E
para është një mënyrë për ta bërë sistemin të funksionojë.
E
dyta rrezikon ta bëjë procedurën kushtetuese një formalitet.
Kuvendi nuk mund të
anashkalohet
Kjo
është ndoshta pika më e rëndësishme.
Kushtetuta
e ka zgjedhur Kuvendin si institucionin që e ushtron kompetencën e zgjedhjes së
Presidentit.[1]
Prandaj,
edhe kur ekziston një konsensus i gjerë politik jashtë Kuvendit, ai konsensus
duhet të përkthehet në procedurën kushtetuese të Kuvendit, jo ta zëvendësojë
atë.
Nëse
partitë arrijnë marrëveshje për një kandidat, kandidati duhet të kalojë përmes
procedurës së kandidimit dhe votimit të paraparë në nenin 86.[2]
Kushtetuta
kërkon që kandidati të sigurojë nënshkrimet e të paktën 30 deputetëve. Në dy
votimet e para kërkohet shumica prej dy të tretave të të gjithë deputetëve; në
rast dështimi, zhvillohet votimi i tretë sipas rregullit të përcaktuar në
Kushtetutë.[2]
Kjo
procedurë nuk është një pengesë që duhet anashkaluar përmes marrëveshjes
politike.
Është
vetë rruga përmes së cilës marrëveshja politike duhet të marrë formë
kushtetuese.
Edhe praktika
kushtetuese e përforcon këtë parim
Jurisprudenca
e Gjykatës Kushtetuese ka theksuar në kontekste të ndryshme se kompetencat dhe
procedurat kushtetuese nuk mund të ndryshohen përmes mekanizmave që bien ndesh
me Kushtetutën. Në një aktgjykim për ndryshimet e propozuara kushtetuese,
Gjykata e ka trajtuar në mënyrë të drejtpërdrejtë nenin 86 dhe ka evidentuar se
ai përcakton vetë mekanizmin kushtetues të zgjedhjes së Presidentit.[3]
Po
aq domethënëse është jurisprudenca e Gjykatës për parimet demokratike,
korrektësinë politike, transparencën dhe parashikueshmërinë në funksionimin e
institucioneve kushtetuese.[4]
Prandaj,
çështja nuk duhet parë vetëm nga këndvështrimi i asaj që është politikisht e
mundshme.
Duhet
parë edhe nga këndvështrimi i asaj që është kushtetuesisht e lejueshme dhe
institucionalisht e qëndrueshme.
Shmangia e zgjedhjeve
nuk mund të jetë arsyetim për çdo kompromis
Ekziston
një argument politik i kuptueshëm: nëse dështimi për zgjedhjen e Presidentit
mund të çojë në shpërndarjen e Kuvendit dhe zgjedhje të reja, atëherë partitë
duhet të gjejnë një kompromis.[2]
Kjo
është e saktë.
Por
prej saj nuk mund të nxirret përfundimi se çdo marrëveshje që shmang zgjedhjet
është automatikisht e pranueshme.
Në
një shtet kushtetues, qëllimi nuk e shfuqizon procedurën.
Nuk
mund të thuhet: "Duhet t'i shmangim zgjedhjet, prandaj le të vendosim
paraprakisht Presidentin."
Logjika
duhet të jetë e kundërt:
"Duhet
t'i shmangim zgjedhjet, prandaj duhet të krijojmë një konsensus të mjaftueshëm
që Presidenti të zgjidhet sipas Kushtetutës."
Ky
është dallimi ndërmjet kompromisit kushtetues dhe pazarit politik.
Dimensioni diplomatik:
kompromisi nuk është kapje e institucioneve
Nga
këndvështrimi politiko-diplomatik, një kompromis i qëndrueshëm duhet të
prodhojë besim, jo varësi.
Një
marrëveshje që i detyron institucionet vetëm të formalizojnë një vendim të
marrë paraprakisht nga partitë mund të zgjidhë një krizë të momentit, por mund
të krijojë një precedent të rrezikshëm për të ardhmen.
Ndërsa
një marrëveshje që garanton respektimin e procedurave, krijon hapësirë për
kompromis dhe siguron një shumicë të mjaftueshme për zgjedhjen e Presidentit,
është shumë më e qëndrueshme.
Në
diplomaci, kompromisi i mirë nuk e eliminon institucionin.
Ai
e bën institucionin të funksionojë.
Pyetja
e vërtetë nuk është "kush e merr Presidencën?"
Pyetja
që duhet të dominojë debatin publik nuk është se cilës parti "i
takon" Presidenca.
Kushtetuta
nuk e njeh konceptin e "partisë që i takon Presidenca".
Ajo
njeh kandidatin, deputetët, votimin, shumicat dhe procedurën.
Prandaj,
çdo pretendim politik se një post kushtetues "i takon" një subjekti
politik duhet të argumentohet politikisht, por nuk duhet të ngatërrohet me një
të drejtë kushtetuese që nuk ekziston.
Presidenti
është kreu i shtetit dhe përfaqëson unitetin e popullit të Republikës së
Kosovës.[5]
Pikërisht
për këtë arsye, Presidenca nuk duhet të trajtohet si trofe i një partie, si
kompensim elektoral apo si pjesë e një formule të ndarjes së pushtetit.
Ajo
është një institucion kushtetues.
Përfundim:
marrëveshja duhet ta ndihmojë Kushtetutën, jo ta zëvendësojë atë
Nëse
ekziston vullneti politik për ta shmangur një krizë të re institucionale, ai
duhet përshëndetur.
Nëse
ekziston gatishmëri për kompromis, ajo është e domosdoshme.
Por
duhet të jemi të prerë në një parim:
Nuk
mund të ketë një "marrëveshje për Presidentin" që e bën marrëveshjen
politike burim të zgjedhjes presidenciale.
Mund
të ketë marrëveshje për zhbllokimin e institucioneve.
Mund
të ketë marrëveshje për mbështetjen politike të një kandidati.
Mund
të ketë dakordim për një kandidat konsensual.
Por
Presidenti duhet të zgjidhet nga Kuvendi, sipas Kushtetutës dhe përmes votimit
të përcaktuar prej saj.[1][2]
Ky
nuk është formalizëm.
Ky
është thelbi i shtetit kushtetues.
Prandaj,
nëse kërkohet një formulë për ta shmangur krizën, ajo duhet të jetë:
marrëveshje
politike për zhbllokimin institucional dhe dakordim procedural për zhvillimin e
procesit kushtetues — jo marrëveshje politike që e parapërcakton Presidentin.
Sepse
në fund, një shtet demokratik nuk mund të funksionojë mbi parimin se institucionet
votojnë atë për të cilën partitë janë marrë vesh paraprakisht.
Parimi
duhet të jetë i kundërt:
Partitë
negociojnë, institucionet vendosin dhe Kushtetuta përcakton kufijtë.
Fusnotat:
[1]
Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 65, përcakton kompetencat e Kuvendit,
ndër to edhe zgjedhjen e Presidentit të Republikës.
[2]
Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 86, "Zgjedhja e
Presidentit", përcakton se Presidenti zgjidhet nga Kuvendi me votim të
fshehtë; rregullon kandidaturat, nënshkrimet e 30 deputetëve, shumicat e
nevojshme në tri votimet dhe pasojat e dështimit të zgjedhjes.
[3]
Gjykata Kushtetuese e Republikës së Kosovës, Aktgjykim në rastet K.O. 29/12 dhe
K.O. 48/12, pjesa që trajton nenin 86 dhe procedurën kushtetuese për zgjedhjen
e Presidentit.
[4]
Gjykata Kushtetuese e Republikës së Kosovës, Aktgjykim në rastin KO103/14, ku
trajtohen, ndër të tjera, parimet demokratike, korrektësia politike,
transparenca dhe parashikueshmëria në ushtrimin e kompetencave kushtetuese.
[5]
Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 83: "Presidenti është kreu i
shtetit dhe përfaqëson unitetin e popullit të Republikës së Kosovës."
Vendi i Lekës,
12.08.2026
Të Tjera
