Isuf B. Bajrami: Ibri dhe Ujmani – kur uji bëhet çështje e sigurisë dhe e së drejtës ndërkombëtare
IBRI DHE UJMANI: KUR UJI BËHET ÇËSHTJE E SIGURISË DHE E SË DREJTËS NDËRKOMBËTARE
Ka
deklarata politike që mund të kalojnë si pjesë e zhurmës së zakonshme të
Ballkanit. Ka edhe të tilla që kërkojnë të merren seriozisht, jo për shkak të
emocioneve që shkaktojnë, por për shkak të pasojave që mund të prodhojnë nëse
shndërrohen nga fjalë në veprime.
Deklarata
e presidentit të Serbisë, Aleksandër Vuçiq, se Serbia ka thirrur ekspertë dhe
inxhinierë për të shqyrtuar mundësinë e ndryshimit të rrjedhës së lumit Ibër, i
përket kësaj kategorie.¹
Ne
nuk kemi nevojë ta dramatizojmë deklaratën për ta kuptuar rëndësinë e saj.
Mjafton ta marrim seriozisht siç është thënë.
Sepse
Ibri nuk është thjesht një lumë.
Është
pjesë e një sistemi ujor që lidh hapësira dhe interesa të disa shteteve. Ibrin
e përshkon territori i Malit të Zi, Serbisë dhe Kosovës ndërsa burimi i tij
ndodhet në Mal të Zi, në anën veriore të Hajlës, në jugperëndim të Rozhajës.²
Ky
detaj gjeografik ka rëndësi të veçantë.
Burimi
i Ibrit nuk ndodhet në Serbi.
Rrjedha
e tij më pas kalon nëpër Serbi dhe Kosovë ndërsa sistemi i ujit të lidhur me
Gazivodën/Ujmanin ka rëndësi të drejtpërdrejtë për sigurinë ujore dhe ekonomike
të Kosovës. Banka Botërore e katrajtuar pellgun e Ibrit dhe sistemin e
Gazivodës/Ujmanit në kuadër të menaxhimit të ujërave ndërkufitare dhe ka
evidentuar rëndësinë e këtij sistemi për furnizimin me ujë, energjinë dhe
funksione të tjera jetike në Kosovë.³
Prandaj,
çdo projekt që synon të ndryshojë në mënyrë të rëndësishme rrjedhën e Ibrit nuk
mund të shihet vetëm si një projekt teknik në territorin e një shteti.
Ai
ka potencialin të bëhet çështje ndërkufitare.
Dhe
nëse një ndërhyrje e tillë do të prodhonte pasoja të rëndësishme për një shtet
tjetër, ajo do të hynte në fushën e parimeve dhe procedurave të së drejtës
ndërkombëtare të ujërave dhe të mbrojtjes së mjedisit ndërkufitar.
NJË LUMË, TRI HAPËSIRA
SHTETËRORE
Këtu
qëndron një nga aspektet më të rëndësishme të kësaj çështjeje.
Uji
që lidh disa shtete nuk mund të trajtohet sikur të ishte vetëm një çështje e
brendshme e njërit prej tyre.
Konventa
e UNECE-së për Mbrojtjen dhe Përdorimin e Kurseve Ujore Ndërkufitare dhe
Liqeneve Ndërkombëtare e përkufizon "ujin ndërkufitar" si ujëra
sipërfaqësore ose nëntokësore që shënojnë, kalojnë ose ndodhen në kufijtë
ndërmjet dy ose më shumë shteteve. Konventa e trajton gjithashtu pellgun ujëmbledhës
në një kuptim më të gjerë sesa vetëm shtratin fizik të lumit.?
Kjo
do të thotë se dimensioni ndërkufitar i ujit nuk lind vetëm kur uji kalon vijën
kufitare.
Ai
ekziston për shkak të lidhjes hidrologjike dhe pasojave që veprimet në një
pjesë të sistemit mund të prodhojnë në pjesë të tjera.
Në
rastin e Ibrit, kjo merr një rëndësi të veçantë pikërisht sepse sistemi i tij
shtrihet në Mal të Zi, Kosovë dhe Serbi.² ³
Për
këtë arsye, një ndërhyrje e rëndësishme në rrjedhën e Ibrit nuk duhet parë
vetëm si një çështje mes Kosovës dhe Serbisë.
Ajo
mund të ketë dimension më të gjerë rajonal dhe ndërkombëtar.
Nëse
një ndërhyrje do të ndikonte në mënyrë të rëndësishme mbi rrjedhën, sasinë ose
përdorimin e ujit në territorin e një shteti tjetër, atëherë çështja nuk do të
ishte më thjesht bilaterale.
Do
të ishte çështje e një burimi ujor ndërkufitar.
E DREJTA NDËRKOMBËTARE
NUK FILLON PAS DËMIT
Ky
është ndoshta dallimi më i rëndësishëm që duhet bërë.
Ne
nuk themi se deklarata e Vuçiqit, në vetvete, përbën tashmë një shkelje të së
drejtës ndërkombëtare.
Një
përfundim i tillë do të ishte juridikisht i nxituar, sepse nuk kemi para nesh
një projekt teknik të detajuar, parametrat e tij, vendndodhjen, mënyrën e
realizimit dhe ndikimin e matshëm.
Por
e drejta ndërkombëtare na jep pikërisht instrumentet për ta vlerësuar një
projekt të tillë nëse ai do të concretizohej.
Konventa
e UNECE-së ndërton sistemin e saj mbi tri shtylla: detyrimin për të
parandaluar, kontrolluar dhe zvogëluar ndikimin e rëndësishëm ndërkufitar;
përdorimin e drejtë dhe të arsyeshëm të ujërave; dhe bashkëpunimin ndërmjet
shteteve që ndajnë ujëra ndërkufitare.?
Më
e rëndësishmja për rastin konkret është se UNECE e sqaron shprehimisht se
Konventa trajton jo vetëm cilësinë e ujit, por edhe sasinë e ujit. Një ndryshim
i sasisë së ujit mund të shkaktojë ndikim ndërkufitar dhe, në rrethana të
tilla, aktivizohen parimet përkatëse të parandalimit, përdorimit të drejtë dhe
bashkëpunimit.?
Madje,
në pyetjet e saj zyrtare, UNECE trajton drejtpërdrejt situatën kur një
aktivitet në rrjedhën e sipërme mund të ndërpresë ose të reduktojë rrjedhën në
rrjedhën e poshtme. Në një rast të tillë, ndër dispozitat potencialisht
relevante përfshihen detyrimi për të parandaluar ndikimin ndërkufitar, parimi i
përdorimit të drejtë dhe të arsyeshëm, bashkëpunimi dhe konsultimet. UNECE
thekson se detyrimet konkrete varen nga rrethanat e rastit.?
Kjo
është pikërisht arsyeja pse një projekt i mundshëm për devijimin e Ibrit nuk
mund të gjykohet vetëm si një çështje inxhinierike.
PARIMI I PËRDORIMIT TË
DREJTË DHE TË ARSYESHËM
E
drejta moderne ndërkombëtare e ujërave nuk i jep një shteti të drejtën ta
përdorë një ujërrjedhë ndërkombëtare sikur interesat e shteteve të tjera të mos
ekzistonin.
Konventa
e Kombeve të Bashkuara e vitit 1997 për përdorimet jo-lundruese të rrjedhave
ujore ndërkombëtare parashikon përdorimin dhe pjesëmarrjen e drejtë dhe të
arsyeshme të shteteve të rrjedhës dhe detyrimin për të marrë masa të
përshtatshme për të mos shkaktuar dëm të rëndësishëm ndaj shteteve të tjera të
rrjedhës.?
Kjo
qasje është reflektuar edhe në jurisprudencën e Gjykatës Ndërkombëtare të
Drejtësisë.
Në
çështjen Silala, Gjykata konfirmoi se, sipas së drejtës zakonore ndërkombëtare,
çdo shtet bregor ka të drejtë për një pjesë të drejtë dhe të arsyeshme të
burimeve të një ujërrjedhe ndërkombëtare dhe, njëkohësisht, detyrimin të mos e
tejkalojë këtë të drejtë duke privuar shtetet e tjera nga e drejta e tyre për
përdorim të arsyeshëm. Gjykata theksoi gjithashtu detyrimin për të marrë masat
e duhura për të parandaluar dëmin e rëndësishëm ndaj shtetit tjetër.?
Kjo
nuk do të thotë se çdo ndryshim i rrjedhës së një lumi është automatikisht i
paligjshëm.
Do
të thotë diçka më të rëndësishme: një projekt i tillë duhet të vlerësohet në
raport me të drejtat dhe interesat e shteteve të tjera të rrjedhës.
PARANDALIMI, NJOFTIMI
DHE KONSULTIMI
Nëse
një projekt konkret do të mund të kishte ndikim të rëndësishëm ndërkufitar, hyn
në lojë edhe dimensioni i së drejtës mjedisore ndërkombëtare.
Konventa
e Espoo-s për Vlerësimin e Ndikimit në Mjedis në Kontekst Ndërkufitar krijon
procedura për rastet kur një aktivitet i propozuar mund të shkaktojë ndikim të
rëndësishëm negativ përtej kufirit. Ajo parashikon, ndër të tjera, njoftimin e
shtetit potencialisht të prekur, shkëmbimin e informacionit, dokumentacionin e
vlerësimit të ndikimit dhe konsultimet.¹?
Edhe
Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë, në çështjen Silala, e ka lidhur detyrimin
për parandalimin e dëmit të rëndësishëm me detyrime procedurale të
bashkëpunimit, njoftimit dhe konsultimit kur një aktivitet i planifikuar
paraqet rrezik për dëme të tilla.?
Prandaj,
nëse një ide politike do të shndërrohej në një projekt konkret teknik, pyetja
nuk do të ishte vetëm:
"Çfarë
dëshiron të bëjë Serbia?"
Pyetja
do të ishte:
"Çfarë
pasoja ndërkufitare mund të ketë projekti dhe cilat detyrime ndërkombëtare
lindin përpara se ai të realizohet?"
Ky
është ndryshimi ndërmjet reagimit politik dhe parandalimit shtetëror.
UJMANI ËSHTË
INFRASTRUKTURË STRATEGJIKE
Për
Kosovën, çështja e Ujmanit nuk është simbolike.
Banka
Botërore e ka identifikuar menaxhimin e Gazivodës/Ujmanit dhe të kanalit Ibër-Lepenc
si pjesë të sfidave të rëndësishme të sigurisë ujore të Kosovës dhe ka vënë në
dukje se sistemi i kanalit shërben për funksione kritike në zemrën ekonomike të
vendit.³
Prandaj,
një ndërhyrje që do të reduktonte ndjeshëm furnizimin e sistemit me ujë mund të
kishte pasoja të shumëfishta.
Mund
të prekte sigurinë ujore.
Mund
të prekte energjinë.
Mund
të prekte industrinë.
Mund
të prekte bujqësinë dhe shërbime të tjera jetike.
Dhe
në një situatë të tensionuar politike, mund të shndërrohej edhe në çështje sigurie.
Kjo
është arsyeja pse ne e shohim Ujmanin si infrastrukturë strategjike që meriton
mbrojtje institucionale, ekspertizë të vazhdueshme dhe planifikim serioz të
skenarëve të mundshëm.
SIGURIA DHE KFOR-I
Këtu
duhet të jemi veçanërisht të saktë.
Marrëveshja
Ushtarako-Teknike e Kumanovës e 9 qershorit 1999 krijoi Zonën e Sigurisë
Tokësore, një zonë prej pesë kilometrash përtej kufirit të Kosovës, në
territorin e atëhershëm të RFJ-së, dhe vendosi kufizime për praninë e forcave
jugosllave dhe serbe në atë zonë.¹¹
Por
nuk do të ishte e saktë që sot ta lexonim këtë dispozitë sikur regjimi i vitit
1999 të kishte mbetur i pandryshuar.
Në
maj 2001, NATO njoftoi se Këshilli i Atlantikut të Veriut kishte autorizuar
komandantin e KFOR-it të lejonte kthimin e kontrolluar të forcave jugosllave
dhe serbe në Sektorin B të Zonës së Sigurisë Tokësore, si fazë përfundimtare e
një procesi gradual dhe të kushtëzuar. NATO deklaroi gjithashtu se KFOR-i do ta
monitoronte zbatimin.¹²
Prandaj,
formulimi juridikisht i saktë është ky:
KFOR-i
ka një mandat ndërkombëtar të sigurisë dhe vepron brenda kornizës së Rezolutës
1244 dhe marrëveshjeve përkatëse, por nuk mund të thuhet automatikisht se sot
ekziston një rregull i pandryshuar që i jep KFOR-it kompetencën t'i urdhërojë
të gjitha strukturat serbe të largohen pesë kilometra nga kufiri.
Rezoluta
1244 e Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara autorizoi praninë
ndërkombëtare të sigurisë në Kosovë dhe përcaktoi krijimin e një mjedisi të
sigurt për të gjithë njerëzit në Kosovë.¹³
Kjo
është baza mbi të cilën ne e shohim KFOR-in: si një mekanizëm ndërkombëtar të
sigurisë dhe parandalimit, jo si instrument të një pale politike.
Nëse
një zhvillim i ri do të krijonte një rrezik serioz për sigurinë, çështja do të
duhej të vlerësohej në përputhje me mandatin aktual, rregullat operative dhe
kuadrin ndërkombëtar të sigurisë.
MAL I ZI – SERBI –
KOSOVË: NJË ÇËSHTJE QË NUK MUND TË MBETET VETËM BILATERALE
Ka
edhe një dimension tjetër që meriton vëmendje.
Gjeografia
e Ibrit e lidh sistemin ujor me territorin e Malit të Zi, Kosovës dhe Serbisë.²
³
Kjo
nuk do të thotë se çdo problem i Ibrit është automatikisht një konflikt
ndërmjet tri shteteve.
Do
të ishte po aq e pasaktë.
Por
do të ishte gabim i madh që një ndërhyrje me pasoja potencialisht ndërkufitare
të konsiderohej vetëm si çështje e marrëdhënieve Kosovë–Serbi.
Nëse
një projekt në një pjesë të sistemit ujor do të ndikonte në interesat e një
shteti të tretë, atëherë ai shtet do të kishte arsye të kërkonte informacion,
konsultim dhe vlerësim të ndikimit në përputhje me instrumentet juridike që
zbatohen në rrethanat konkrete.
Kjo
është arsyeja pse dimensions i Malit të Zi nuk duhet harruar.
Dhe
pikërisht këtu gjeografia mund të bëhet instrument i diplomacisë parandaluese.
QYTETARËT SERBË NUK JANË
PROBLEMI
Nuk
kemi arsye ta kthejmë një çështje të ujit dhe sigurisë shtetërore në konflikt
me një komunitet.
Përkundrazi,
respektimi i të drejtave të të gjithë qytetarëve e forcon argumentin e Kosovës
përballë çdo ndërhyrjeje të jashtme.
PËRGJIGJJA MË E FORTË
ËSHTË INSTITUCIONALE
Ne
nuk e shohim përgjigjen ndaj një politike të mundshme të Beogradit si garë
hakmarrjeje.
Nëse
Serbia ndërmerr një veprim që prek interesat jetike të Kosovës, përgjigjja më e
fortë nuk është ndëshkimi kolektiv dhe aq më pak goditja e qytetarëve serbë të
Kosovës.
Përgjigjja
më e fortë është shtetërore.
Juridike.
Diplomatike.
Ekonomike,
kur është e nevojshme dhe kur lejohet nga kuadri përkatës.
Dhe
e koordinuar me partnerët ndërkombëtarë.
Reciprociteti
nuk duhet të jetë etnik.
Duhet
të jetë institucional.
Nëse
preken rregullat ndërkombëtare, përgjigjja kalon përmes mekanizmave juridikë
dhe diplomatikë.
Nëse
preken interesat ekonomike të Kosovës, përdoren instrumentet ekonomike në
përputhje me ligjin.
Nëse
rrezikohet siguria, aktivizohen mekanizmat e sigurisë sipas mandatit të tyre.
Kjo
është shumë më e fuqishme se hakmarrja.
EVROPA DHE PARTNERËT
EURO-ATLANTIKË
Serbia
ka lidhje të thella ekonomike me Bashkimin Evropian dhe me ekonomitë
perëndimore. Kjo krijon hapësirë për diplomaci dhe ndikim.
Por
ne nuk kemi nevojë që partnerët tanë ta ndërtojnë politikën e tyre mbi idenë e
"ndëshkimit të Serbisë".
Argumenti
ynë është më i fortë:
Partnerët
euro-atlantikë kanë interes të drejtpërdrejtë në stabilitetin e Ballkanit
Perëndimor.
Prandaj,
çdo projekt që mund të krijojë tension të ri ndërkufitar, pasiguri ujore ose
krizë sigurie duhet të shihet edhe në funksion të stabilitetit rajonal.
Ne
nuk presim që Shtetet e Bashkuara, Bashkimi Evropian, Britania e Madhe apo
Turqia të jenë "kundër Serbisë".
Presim
që të jenë kundër destabilizimit.
Ky
është një dallim thelbësor.
KOSOVA DHE SHQIPËRIA
Kosova
dhe Shqipëria kanë mundësi të natyrshme për koordinim diplomatik, teknik dhe
juridik.
Jo
për të krijuar një konflikt me një popull tjetër.
Jo
për të ushqyer retorikën e përshkallëzimit.
Por
për të paraqitur së bashku faktet kur preken çështje që lidhen me sigurinë,
stabilitetin dhe interesat strategjike të Kosovës.
Kosova
ka institucionet e veta.
Shqipëria
ka shtetin e vet, politikën e saj të jashtme dhe anëtarësinë në NATO.
Këto
dy realitete nuk kanë nevojë të shkrihen në një.
Por
mund të bashkëpunojnë aty ku interesat përputhen.
Në
rastin e Ibrit dhe Ujmanit, koordinimi i ekspertizës, diplomacisë dhe
argumentit juridik do të ishte më i vlefshëm se çdo deklaratë emocionale.
NE NUK KEMI NEVOJË TË
ZGJEDHIM MES LIGJIT DHE FUQISË
Ballkani
shpesh është parë përmes një dileme të vjetër: ose ke forcë, ose ke të drejtë.
Ne
besojmë se kjo është një dilemë e rreme.
Një
shtet i vogël nuk mund të konkurrojë në çdo dimension me një shtet më të madh.
Por
një shtet mund të bëhet shumë më i fortë kur e lidh të drejtën me diplomacinë,
diplomacinë me aleancat dhe aleancat me një politikë të matur.
Kjo
është ajo që e bën të rëndësishme çështjen e Ujmanit.
Ajo
na jep mundësinë që një problem potencialisht konfliktual ta kthejmë në një
çështje të rregullave ndërkombëtare.
Dhe
në një sistem ndërkombëtar të ndërtuar mbi rregulla, kjo është forcë.
MOS TA LEJOJMË UJMANIN
TË BËHET INSTRUMENT FRIKE
Nuk
është e nevojshme të dimë sot nëse deklarata e Vuçiqit do të shndërrohet në
projekt.
Mjafton
të dimë se ai e ka bërë publike mundësinë dhe ka deklaruar se ekspertët janë
angazhuar për ta shqyrtuar.¹
Kjo
na jep mundësinë të mendojmë përpara.
Të
studiojmë.
Të
dokumentojmë.
Të
konsultohemi me ekspertët.
Të
flasim me partnerët.
Të
përgatisim skenarët.
Dhe
mbi të gjitha, të mos lejojmë që frika të bëhet politikë.
Një
shtet nuk matet vetëm nga mënyra se si reagon kur goditet.
Matet
edhe nga aftësia e tij për ta parandaluar goditjen.
Në
këtë kuptim, Ujmani mund të jetë më shumë se një çështje e ujit.
Mund
të jetë një provë e pjekurisë së Kosovës si shtet.
Një
provë nëse mund ta zëvendësojmë reagimin e vonuar me parandalimin.
Retorikën
me dokumentin.
Emocionin
me ekspertizën.
Dhe
frikën me sigurinë.
PËRGJIGJJA MË E FORTË
ËSHTË SHTETI
Ne
nuk e shohim të ardhmen e Kosovës si garë se kush mund të kërcënojë më fort.
E
shohim si përpjekje për ta bërë shtetin aq të qëndrueshëm sa kërcënimet të mos
ia ndryshojnë drejtimin.
Nëse
Beogradi e shndërron idenë e ndryshimit të rrjedhës së Ibrit në një projekt
konkret, atëherë ai projekt do të përballet me ligjin, ekspertizën, diplomacinë
dhe mekanizmat ndërkombëtarë.
Nëse
mbetet vetëm deklaratë politike, diplomacia e matur mund ta mbajë aty ku është:
në nivelin e deklaratës.
Në
të dyja rastet, Kosova fiton nëse mbetet e qetë, e përgatitur dhe e lidhur me
partnerët e saj.
Sepse
shteti nuk mbrohet vetëm kur dikush e sulmon.
Shteti
mbrohet duke ndërtuar çdo ditë institucionet që e bëjnë destabilizimin më të
vështirë.
Dhe
ndoshta ky është mesazhi më i rëndësishëm që del nga debati për Ibrin dhe
Ujmanin:
Ne
nuk kemi nevojë të bëhemi më të zhurmshëm.
Kemi
nevojë të bëhemi më të përgatitur.
Më
të bashkuar rreth interesit shtetëror.
Më
të aftë për të folur me gjuhën e ligjit.
Më
të besueshëm për partnerët tanë.
Dhe
më të vendosur për ta mbrojtur Kosovën pa e humbur atë që duam të mbrojmë: një
shtet demokratik, të sigurt dhe të respektuar.
Uji
është jetë.
Por
në këtë rast, uji është edhe një provë e paqes.
Dhe
paqja, si shteti, nuk ruhet duke pritur.
Ruhet
duke qenë të përgatitur.
Fusnota:
KoSSev,
"Vu?i? Says Serbia Is Considering Diverting the Ibar River, Raising
Questions Over Gazivode/Ujman", 9 gusht 2026.
Burimi
dokumenton deklaratën publike të presidentit serb Aleksandër Vuçiq se Serbia ka
thirrur ekspertë, inxhinierë dhe persona nga sektori i ndërtimit për të
shqyrtuar mundësinë e ndryshimit të rrjedhës së Ibrit. Raportimi sqaron
gjithashtu se Vuçiq nuk specifikoi vendin ku do të bëhej ndërhyrja, mënyrën
teknike të devijimit apo ekzistencën e një projekti qeveritar të miratuar.
Prandaj, në tekst deklarata paraqitet si deklaratë dhe sinjal politik, jo si
provë se ekziston tashmë një projekt teknik i miratuar.
Leksikografski
zavod Miroslav Krleža, Hrvatska enciklopedija, zëri "Ibar", edicioni
online.
Enciklopedia
kroate e përshkruan Ibrin si lumë në Mal të Zi, Kosovë dhe Serbi, me gjatësi
rreth 272 km dhe pellg prej rreth 8,059 km². Ajo e vendos burimin në anën
veriore të malit Hajla, në Mal të Zi, rreth dhjetë kilometra në jugperëndim të
Rozhajës. Ky burim përdoret në tekst për faktin gjeografik se burimi i Ibrit
ndodhet në territorin e Malit të Zi, jo në Serbi.
World
Bank Group, Water Security Outlook for Kosovo, Washington, D.C., June 2018.
Raporti
i Bankës Botërore trajton sigurinë ujore të Kosovës dhe, në veçanti, menaxhimin
e Gazivodës/Ujmanit dhe kanalit Ibër-Lepenc. Dokumenti e vendos menaxhimin e
Gazivodës/Pridvoricës dhe kanalit Ibër-Lepenc në kontekstin e sfidave të
sigurisë ujore dhe të marrëdhënieve ende të pazgjidhura Kosovë–Serbi. Raporti
thekson se kanali Ibër-Lepenc shërben për funksione të shumta kritike në pjesën
ekonomike qendrore të Kosovës.
UNECE,
Convention on the Protection and Use of Transboundary Watercourses and
International Lakes, Helsinki, 17 March 1992; UNECE, "FAQs, Part 4 –
Scope".
UNECE
sqaron se Konventa zbatohet për ujërat ndërkufitare dhe se koncepti nuk
kufizohet vetëm te një trup i izoluar ujor, por lidhet edhe me pellgun
ujëmbledhës. Ujërat ndërkufitare përfshijnë ujërat sipërfaqësore ose
nëntokësore që shënojnë, kalojnë ose ndodhen në kufijtë ndërmjet dy ose më
shumë shteteve. Kjo është baza për trajtimin e Ibrit si çështje me dimension
ndërkufitar.
UNECE,
Water Convention – FAQs, Part 5: Principles and Obligations.
UNECE
identifikon tri shtylla normative të Konventës: detyrimin për të parandaluar,
kontrolluar dhe zvogëluar ndikimin e rëndësishëm ndërkufitar; parimin e
përdorimit të drejtë dhe të arsyeshëm; dhe parimin e bashkëpunimit. Për shtetet
bregore parashikohen, ndër të tjera, marrëveshje ose rregullime, organe të
përbashkëta, konsultime, shkëmbim informacioni, sisteme paralajmërimi dhe
asistencë reciproke.
UNECE,
"FAQs, Part 4", pyetja 4.7 – Does the Water Convention regulate water
quantity issues?
UNECE
përgjigjet shprehimisht se Konventa mbulon ndikimet ndërkufitare që lidhen si
me cilësinë, ashtu edhe me sasinë e ujit. Ndryshimet në sasi mund të prodhojnë
ndikim ndërkufitar, përfshirë pasoja për shëndetin dhe sigurinë. UNECE thekson
se parimi i përdorimit të drejtë dhe të arsyeshëm është një nga shtyllat
kryesore për trajtimin e çështjeve të sasisë së ujit.
UNECE,
"FAQs, Part 5", pyetja 5.6 – Does the Water Convention apply when a
planned activity upstream will disrupt or reduce the flow downstream?
Kjo
është një nga referencat më të drejtpërdrejtë për argumentin e artikullit.
UNECE shpjegon se, kur një aktivitet në rrjedhën e sipërme mund të ndërpresë
ose zvogëlojë rrjedhën në rrjedhën e poshtme, mund të jenë relevante dispozitat
për ndikimin ndërkufitar, parandalimin, kontrollin dhe zvogëlimin e tij,
përdorimin e drejtë dhe të arsyeshëm, bashkëpunimin dhe konsultimet. UNECE
thekson se detyrimet konkrete përcaktohen sipas rrethanave specifike të rastit.
United
Nations, Convention on the Law of the Non-Navigational Uses of International
Watercourses, New York, 21 May 1997, Articles 5–7.
Neni
5 vendos parimin e përdorimit dhe pjesëmarrjes së drejtë dhe të arsyeshme në
një rrjedhë ujore ndërkombëtare. Neni 6 përcakton faktorët relevantë për
vlerësimin e këtij përdorimi, ndërsa Neni 7 parashikon detyrimin për të marrë
masa të përshtatshme për të mos shkaktuar dëm të rëndësishëm ndaj shteteve të
tjera të rrjedhës. Në versionin final, këto dispozita përdoren si kuadër
juridik ndërkombëtar, pa pretenduar se çdo dispozitë e Konventës zbatohet
automatikisht si traktat ndaj çdo shteti konkret.
International
Court of Justice, Dispute over the Status and Use of the Waters of the Silala
(Chile v. Bolivia), Judgment, 1 December 2022, veçanërisht paras. 64–65 dhe
96–102.
GJND-ja
e trajtoi ujërrjedhën ndërkombëtare si një burim të përbashkët mbi të cilin shtetet
bregore kanë të drejta dhe detyrime të ndërsjella. Në paragrafin 97, Gjykata
thekson se, sipas së drejtës zakonore ndërkombëtare, çdo shtet bregor ka një të
drejtë themelore për një ndarje të drejtë dhe të arsyeshme të burimeve të një
ujërrjedhe ndërkombëtare, por edhe detyrimin të mos e tejkalojë këtë të drejtë
duke privuar shtetet e tjera nga përdorimi dhe pjesa e tyre e arsyeshme.
Gjykata lidh këtë me detyrimin për të marrë masat e duhura për parandalimin e
dëmit të rëndësishëm.
UNECE,
Convention on Environmental Impact Assessment in a Transboundary Context (Espoo
Convention), Espoo, 25 February 1991, Articles 2–5.
Konventa
e Espoo-s krijon një regjim për vlerësimin e ndikimit në mjedis kur aktivitetet
e propozuara mund të kenë ndikime të rëndësishme negative përtej kufirit. Në
varësi të rrethanave dhe statusit juridik të shteteve të përfshira, mekanizmat
përkatës mund të përfshijnë njoftimin, dokumentacionin, shkëmbimin e
informacionit dhe konsultimet. Kjo referencë përdoret për të argumentuar nevojën
për vlerësim paraprak dhe konsultim, jo për të deklaruar automatikisht se çdo
projekt mbi Ibrin i nënshtrohet një procedure të caktuar pa shqyrtuar statusin
juridik të palëve.
Military
Technical Agreement between the International Security Force (KFOR) and the
Governments of the Federal Republic of Yugoslavia and the Republic of Serbia,
Kumanovë, 9 June 1999.
Marrëveshja
Ushtarako-Teknike e Kumanovës përcaktoi Zonën e Sigurisë Tokësore (Ground
Safety Zone – GSZ) si një zonë pesë kilometra përtej kufirit të Kosovës në
territorin e RFJ-së dhe vendosi kufizime mbi praninë e forcave jugosllave dhe
serbe në atë zonë. Ky dokument është baza historike për referencën ndaj
"pesë kilometrave". Por ai nuk duhet lexuar i shkëputur nga
ndryshimet e mëvonshme të regjimit të GSZ-së.
NATO,
"Return of Yugoslav Security Forces to Sector B of the Ground Safety
Zone", Press Release (2001)066, 14 May 2001.
NATO
njoftoi më 14 maj 2001 se Këshilli i Atlantikut të Veriut kishte autorizuar
komandantin e KFOR-it të lejonte kthimin e kontrolluar të forcave jugosllave
dhe serbe në Sektorin B të GSZ-së, duke e përshkruar këtë si fazën e fundit të
një procesi gradual dhe të kushtëzuar. NATO deklaroi se KFOR-i do ta
monitoronte zbatimin dhe se Këshilli do të mbetej i angazhuar për çështjen. Kjo
është arsyeja pse në artikull nuk bëhet pretendimi i pasaktë se rregulli
fillestar pesëkilometërsh vazhdon sot në mënyrë identike.
United
Nations Security Council, Resolution 1244 (1999), S/RES/1244, 10 June 1999.
Rezoluta
1244 krijoi kuadrin ndërkombëtar për praninë civile dhe të sigurisë në Kosovë
dhe autorizoi praninë ndërkombëtare të sigurisë me objektiv, ndër të tjera,
krijimin e një mjedisi të sigurt për të gjithë njerëzit në Kosovë. Në tekst
përdoret si bazë për përshkrimin e karakterit ndërkombëtar të mandatit të
KFOR-it, jo për t'i atribuar KFOR-it kompetenca që nuk dalin nga rezoluta,
dokumentet pasuese ose kuadri operacional.
International
Court of Justice, Silala, Judgment, 1 December 2022 – detyrimi për bashkëpunim,
njoftim dhe konsultim.
GJND-ja
e lidh parimin material të parandalimit të dëmit të rëndësishëm ndërkufitar me
detyrime procedurale të bashkëpunimit, njoftimit dhe konsultimit në rastet kur
një aktivitet i planifikuar mund të paraqesë rrezik të tillë. Ky autoritet
është veçanërisht i dobishëm për të shmangur një qasje që e sheh të drejtën
ndërkombëtare vetëm si mekanizëm që aktivizohet pasi dëmi ka ndodhur.
World
Bank Group, Water Security Outlook for Kosovo, 2018.
Raporti
e përshkruan Kosovën si një vend me sfida serioze të sigurisë ujore dhe e lidh
çështjen me menaxhimin e burimeve ujore, energjinë, zhvillimin ekonomik dhe
marrëdhëniet ndërkufitare. Pjesa për Gazivodën/Ujmanin dhe kanalin Ibër-Lepenc
është veçanërisht e rëndësishme për argumentin se Ujmani nuk është thjesht rezervuar
lokal, por pjesë e një infrastrukture me funksione të shumta kritike.
UNECE,
Water Convention – Frequently Asked Questions, Part 5.
UNECE
sqaron gjithashtu se, në rastet kur një shtet palë ndan ujëra ndërkufitare me
një shtet që nuk është palë në Konventë, detyrimet që rrjedhin drejtpërdrejt
nga Konventa kanë kufizimet e tyre; megjithatë, e drejta zakonore ndërkombëtare
mbetet relevante. Kjo është një rezervë juridike e rëndësishme për çdo analizë
serioze të statusit të Kosovës, Serbisë dhe Malit të Zi dhe shmang
përgjithësimet e pasakta mbi zbatimin automatik të një traktati.
International
Court of Justice, Silala, paras. 96–102.
Gjykata
thekson se ujërrjedha ndërkombëtare është një burim i përbashkët dhe se të
drejtat e shteteve bregore duhet të harmonizohen. Në këtë kuadër, një shtet nuk
e humb sovranitetin mbi territorin e vet, por ushtrimi i të drejtave
territoriale dhe zhvillimi i infrastrukturës duhet të respektojnë detyrimet
ndërkombëtare që lidhen me burimet e përbashkëta dhe dëmin ndërkufitar. Ky
parim është veçanërisht i rëndësishëm për çdo projekt të ardhshëm
infrastrukturor që mund të ndikojë në rrjedhën e Ibrit.
Përfundim
metodologjik mbi karakterin ndërkombëtar të çështjes së Ibrit.
Fakti
që Ibri buron në Mal të Zi dhe vazhdon përmes Kosovës e Serbisë nuk do të thotë
se çdo mosmarrëveshje mbi të bëhet automatikisht "konflikt ndërmjet tri
shteteve". Formulimi juridikisht më i saktë është se kemi të bëjmë me një
sistem ujor me karakter ndërkufitar dhe me interesa të ndërlidhura të disa shteteve.
Nëse një projekt konkret do të prodhonte ndikime të rëndësishme ndërkufitare,
atëherë do të hynin në lojë parimet e përdorimit të drejtë dhe të arsyeshëm,
parandalimit të dëmit, bashkëpunimit, shkëmbimit të informacionit, konsultimit
dhe, sipas instrumenteve juridike që zbatohen në rrethanat konkrete, vlerësimit
të ndikimit ndërkufitar. Kjo është një formulë më e fortë juridikisht sesa
deklarimi kategorik se çështja është automatikisht "konflikt
ndërkombëtar".
Vendi i Lekës,
10.08.2026
Të Tjera
