Isuf B. Bajrami: Faktet përballë narrativës: Si mediat serbe shtrembëruan protestat në Prishtinë

Faktet përballë narrativës: Si mediat serbe shtrembëruan protestat në Prishtinë

Protestat që shpërthyen në Prishtinë pas aktgjykimit të Dhomave të Specializuara në Hagë ndaj ish-krerëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës janë shndërruar në një ngjarje me jehonë përtej zhvillimeve të brendshme politike të Kosovës. Përveç reagimit qytetar ndaj vendimit gjyqësor, këto protesta kanë prodhuar një valë të re raportimesh, interpretimesh dhe përmbajtjesh në hapësirën mediatike serbe, ku një pjesë e mediave e kanë zhvendosur vëmendjen nga arsyeja e protestës te incidentet dhe, në disa raste, te një narrativë më e gjerë për kërcënimin, dhunën dhe sigurinë në Kosovë. Problemi qëndron pikërisht në këtë zhvendosje: incidentet ekzistojnë dhe duhet të raportohen, por ato nuk mund të përdoren për të zëvendësuar të gjithë kontekstin e një proteste dhe as për t'u shndërruar në përshkrim kolektiv të mijëra qytetarëve që morën pjesë në të.

Ngjarja duhet të vendoset fillimisht në kronologjinë e saj reale. Më 16 shtator 2026, Dhomat e Specializuara të Kosovës në Hagë shpallën aktgjykimin e shkallës së parë ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Jakup Krasniqit dhe Rexhep Selimit. Vendimi solli reagime të menjëhershme në Kosovë dhe u pasua nga protesta të organizuara në Prishtinë dhe në qytete të tjera. Protestuesit, në veçanti organizatat e dala nga lufta dhe përkrahësit e ish-UÇK-së, e paraqitën mobilizimin si kundërshtim ndaj aktgjykimit dhe si kërkesë që institucionet e Kosovës të mbanin qëndrim ndaj pasojave të tij politike dhe shoqërore.[1][2]

Kjo pikënisje është e rëndësishme sepse një pjesë e raportimeve serbe e vendos protestën menjëherë në kornizën e trazirave, duke e lënë në plan të dytë arsyen për të cilën njerëzit u mblodhën. RTS, për shembull, raportoi për kundërshtimin e aktgjykimeve të Hagës, por në mbulimin e tij vendosi një peshë të konsiderueshme mbi përshkallëzimin, incidentet dhe situatën e sigurisë.[3] Mondo e përshkroi një prej zhvillimeve me titullin "Totalni haos u Prištini", duke e vendosur në qendër përplasjen pranë ndërtesës së Qeverisë dhe bazës së EULEX-it.[4] Raportimi i tillë nuk është domosdoshmërisht i pasaktë në pjesën që përshkruan një incident konkret, por mënyra se si incidenti vendoset në qendër të narrativës ndryshon perceptimin e përgjithshëm të ngjarjes. Protesta si proces politik dhe qytetar fillon të identifikohet kryesisht me dhunën që ndodhi në një pjesë të saj.

Policia e Kosovës ofron një tablo më të detajuar dhe më të ndarë në etapa. Sipas komunikatës zyrtare, rreth orës 22:30 të 16 shtatorit një numër protestuesish që kishin qenë pranë objektit të Qeverisë lëvizën drejt bazës së EULEX-it në rrugën Prishtinë–Fushë Kosovë. Me të arritur pranë objektit, ata bllokuan rrugën dhe hodhën sende të ndryshme, mjete të forta dhe mjete piroteknike. Policia deklaroi se kishte kërkuar vazhdimisht nga protestuesit që të protestonin në mënyrë të qetë dhe të mos hidhnin mjete të rrezikshme.[5] Ky është fakt i dokumentuar dhe nuk ka arsye profesionale për ta relativizuar. Por po aq i rëndësishëm është fakti se burimi primar nuk e përshkruan të gjithë masën si një subjekt të vetëm të dhunshëm. Ai dokumenton veprime konkrete të një pjese të protestuesve, në një vend dhe kohë të përcaktuar.

Raporti policor është i rëndësishëm edhe për shkak të pranisë së personave të maskuar. Policia ka raportuar se gjatë zhvillimeve kishte persona me maska që hidhnin gurë, ndërsa persona të tjerë nga turma reagonin ndaj veprimeve të tyre.[5] Ky detaj kërkon një dallim të qartë ndërmjet protestës si tubim dhe personave konkretë që kryejnë veprime të kundërligjshme. Prania e personave të maskuar është fakt i raportuar nga Policia e Kosovës; ajo, vetvetiu, nuk është provë për identitetin, organizimin apo përkatësinë politike të tyre. Për këtë arsye, çdo përpjekje për t'i lidhur ata me një strukturë të caktuar pa prova të mëtejshme do të ishte e pajustifikuar.

Pikërisht këtu shfaqet një nga dallimet më të rëndësishme ndërmjet raportimit faktik dhe ndërtimit të një narrative. Mondo e përshkruan ngjarjen si një sulm të demonstruesve ndaj ndërtesës së Qeverisë dhe EULEX-it dhe e vendos në të njëjtin rrëfim tentimin për të hyrë në bazën e EULEX-it, dëmtimin e objektit dhe përplasjen me kordonin policor.[4] RTS përdor në disa raportime formulime si "grupe shqiptarësh" dhe e lidh zhvillimin me një kornizë më të gjerë të situatës së sigurisë.[3][6] SRNA përdor formulime edhe më të ngarkuara politikisht në përshkrimin e protestuesve dhe të ish-UÇK-së.[7] Kur një incident konkret përshkruhet përmes identitetit kolektiv të pjesëmarrësve, fokusi largohet nga pyetja se kush kreu veprimin dhe vendoset te përkatësia kolektive e protestuesve. Ky ndryshim nuk e shton informacionin faktik; ai i jep incidentit një kuptim politik dhe etnik që duhet të ndahet qartë nga vetë ngjarja.

Një element tjetër që duhet të ruhet me kujdes është dallimi ndërmjet kundërshtimit të një aktgjykimi dhe armiqësisë ndaj një komuniteti. Protesta është organizuar si reagim ndaj një procesi gjyqësor dhe ndaj aktgjykimit të Dhomave të Specializuara në Hagë, jo si protestë kundër ndonjë komuniteti etnik, fetar apo gjuhësor që jeton në Kosovë. Kundërshtimi ndaj një vendimi gjyqësor nuk mund të shndërrohet automatikisht në kundërshtim ndaj qytetarëve të një komuniteti të caktuar. Në një shoqëri multietnike, ky dallim nuk është vetëm çështje formulimi gazetaresk, por një parim themelor i bashkëjetesës demokratike.

Për këtë arsye, çdo përpjekje për ta zhvendosur kuptimin e protestës nga kundërshtimi i një aktgjykimi drejt një konflikti ndërmjet komuniteteve e deformon natyrën e saj politike. Qytetarët që protestojnë kundër një vendimi gjyqësor kanë të drejtë ta shprehin mospajtimin e tyre, ndërsa qytetarët e komuniteteve të tjera që jetojnë në Kosovë nuk mund të bëhen objekt i këtij kundërshtimi vetëm për shkak të përkatësisë së tyre. Kundërshtimi politik duhet të drejtohet ndaj vendimit, institucioneve ose politikave konkrete dhe jo ndaj identitetit të njerëzve. Po aq e rëndësishme është që incidentet e shkaktuara nga individë të caktuar të mos përdoren për t'i atribuar të gjithë protestës një qëndrim që nuk dokumentohet nga kërkesat dhe deklaratat publike të organizatorëve.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme në kontekstin e Kosovës, ku çdo gjuhë që e zhvendos një konflikt politik drejt përkatësisë etnike mund të prodhojë pasoja përtej ngjarjes konkrete. Një raportim i përgjegjshëm duhet të tregojë se kush proteston, për çfarë proteston dhe kundër kujt drejtohen konkretisht kërkesat, pa i futur komunitetet në të njëjtën kornizë me një konflikt politik. Në rastin konkret, objekti i protestës është i përcaktuar: aktgjykimi i Dhomave të Specializuara dhe pasojat politike e shoqërore që protestuesit ia atribuojnë atij. Kjo nuk duhet të transformohet në një pretendim se protesta përfaqëson armiqësi ndaj serbëve apo ndaj cilitdo komunitet tjetër që jeton në Kosovë.

Një tjetër element që kërkon vëmendje është mënyra se si u trajtua vazhdimi i protestave. Pas zhvillimeve të 16 shtatorit, protestat nuk u mbyllën me incidentet e para. Më 17 dhe 18 shtator pati përsëri tubime në Prishtinë, ndërsa organizatorët i paraqitën ato si protesta kundër aktgjykimit dhe me kërkesa të artikuluara ndaj institucioneve.[8][9] Vetë vazhdimësia e protestave tregon se bëhej fjalë për një proces protestues me kërkesa të përcaktuara dhe jo vetëm për një episod të izoluar të përplasjes me policinë apo me objektet e EULEX-it.

Kjo nuk do të thotë se incidentet duhet të minimizohen. Përkundrazi, një raportim profesional duhet t'i përfshijë ato në mënyrë të saktë. Nëse një grup protestuesish hedh gurë, ky është fakt që duhet të raportohet. Nëse persona të maskuar kryejnë veprime të dhunshme, edhe ky është fakt që duhet të raportohet. Nëse Policia e Kosovës ndërhyn dhe arreston ose ndalon persona të dyshuar, kjo duhet të dokumentohet. Por asnjë prej këtyre fakteve nuk e ndryshon automatikisht natyrën e pjesës tjetër të tubimit dhe as nuk justifikon përshkrimin kolektiv të të gjithë pjesëmarrësve si autorë të dhunës.

Raportimi i mediave duhet të jetë veçanërisht i kujdesshëm edhe kur bëhet fjalë për materialet vizuale. Në një situatë të tensionuar, fotografia dhe videoja kanë fuqi të madhe për të krijuar perceptimin e publikut. Pikërisht për këtë arsye, pamjet duhet të verifikohen për kohën, vendndodhjen dhe kontekstin e tyre përpara se të përdoren si dëshmi për një pretendim tjetër. Hibrid.info ka dokumentuar raste të përmbajtjeve të vjetra, të manipuluara ose të paraqitura në kontekst të gabuar në lidhje me zhvillimet rreth aktgjykimit të Hagës.[10][11] Një material vizual mund të jetë autentik, ndërsa përshkrimi që i bashkëngjitet mund të jetë i rremë. Në këtë rast nuk manipulohet domosdoshmërisht pamja; manipulohet kuptimi i saj.

Në këtë mjedis shfaqet edhe tendenca për ta zhvendosur konfliktin nga çështja për të cilën qytetarët dolën në protestë drejt një përplasjeje ndërmjet vetë protestuesve, institucioneve dhe strukturave të sigurisë. Kur incidentet e shkaktuara nga persona të caktuar paraqiten si karakteristikë e të gjithë protestës, përgjegjësia individuale zëvendësohet me fajësimin kolektiv. Kur institucionet dhe strukturat e sigurisë paraqiten vetëm përmes përplasjes me protestuesit, dobësohet dallimi ndërmjet kundërshtimit legjitim politik dhe refuzimit të institucioneve si të tilla. Kjo mënyrë e kornizimit e largon vëmendjen nga arsyeja fillestare e protestës dhe e zhvendos atë drejt një konflikti më të gjerë shoqëror.

Megjithatë, zhvillimet e dokumentuara nuk mbështesin një përfundim se protesta në tërësi u shndërrua në kundërshtim ndaj institucioneve apo komuniteteve të tjera. Pjesëmarrësit nuk mund të identifikohen kolektivisht me veprimet e personave që kryen incidente, ndërsa protestat vazhduan përmes tubimeve të organizuara dhe kërkesave politike. Edhe thirrjet publike për protesta të vendosura, por dinjitoze dhe pa sulme ndaj policisë apo institucioneve, tregojnë se brenda mobilizimit qytetar ekzistonte një dallim ndërmjet kundërshtimit politik dhe dhunës.[12] Kjo është një dëshmi e rëndësishme se pakënaqësia qytetare mund të shprehet fuqishëm pa u shndërruar në refuzim të rendit institucional.

Në një shoqëri demokratike, qytetari mund ta kundërshtojë fuqishëm një vendim institucional pa e konsideruar institucionin armik. Mund të kërkojë përgjegjësi politike pa kërkuar përplasje fizike me strukturat e shtetit. Mund të protestojë kundër qeverisë, parlamentit, gjykatës apo një vendimi të caktuar dhe njëkohësisht të mbrojë funksionimin e institucioneve si pjesë e rendit kushtetues. Pikërisht kjo ndarje është thelbësore për të mos lejuar që një konflikt politik të shndërrohet në konflikt shoqëror.

Këtu qëndron edhe problemi kryesor i çdo narrative që e përgjithëson protestën. Nuk mjafton të tregohet se ka pasur konflikt; duhet të krijohet përshtypja se konflikti përfaqëson të gjithë shoqërinë. Nuk mjafton të raportohet se disa protestues kanë sulmuar një institucion; duhet të krijohet ideja se protesta në tërësi është kundër institucioneve. Dhe nuk mjafton të identifikohen individët që kanë kryer veprime të dhunshme; ata vendosen në një kategori kolektive që e zgjeron përgjegjësinë nga individi te turma dhe nga turma te komuniteti. Pikërisht këto mekanizma duhet të analizohen me kujdes, sepse ato nuk informojnë vetëm mbi atë që ka ndodhur, por ndikojnë në mënyrën se si publiku e percepton njëri-tjetrin dhe institucionet e veta.

Në këtë kuptim, problemi me disa prej raportimeve të analizuara nuk është se kanë raportuar incidentet. Incidentet duhej të raportoheshin. Problemi është se në disa raste incidenti është bërë korniza kryesore përmes së cilës është përshkruar e gjithë protesta, ndërsa konteksti politik, dallimi ndërmjet protestuesve paqësorë dhe individëve të përfshirë në veprime të dhunshme dhe vazhdimi i protestave nuk kanë marrë të njëjtën peshë. Kur kësaj i shtohet përdorimi i gjuhës kolektivizuese ose etnike, raportimi largohet nga përshkrimi i veprimit konkret dhe hyn në territorin e ndërtimit të një narrative.

Në këtë pikë, edhe pretendimet për një "luftë hibride" duhet të trajtohen me të njëjtin standard. Monitorimet profesionale kanë dokumentuar raste konkrete të dezinformimit, përmbajtjeve të manipuluara dhe pretendimeve të rreme në hapësirën informative që lidhet me Kosovën dhe aktgjykimin e Hagës.[10][11] Këto raste janë dëshmi se ekziston një problem real me dezinformimin dhe manipulimin informativ. Por ato nuk janë, në vetvete, provë se çdo media serbe vepron në koordinim me institucionet e Serbisë. Një lidhje e tillë kërkon prova të veçanta. Kritika profesionale duhet të ndalet pikërisht aty ku përfundojnë faktet.

Ajo që mund të demonstrohet është shumë më konkrete: një pjesë e mediave serbe kanë përdorur një gjuhë dhe një kornizë që i japin incidentit një peshë më të madhe se kontekstit të plotë të protestës. Burimi primar policor dokumenton veprime konkrete të një pjese të protestuesve, ndërsa disa raportime mediatike e zgjerojnë këtë episod në një përshkrim më kolektiv dhe më konfliktual të ngjarjes. Kjo diferencë është thelbësore. Dezinformimi nuk shfaqet gjithmonë si një gënjeshtër e plotë. Ai mund të shfaqet edhe përmes përzgjedhjes së një fakti të vërtetë, heqjes së kontekstit, përdorimit të një titulli emocional ose vendosjes së një fotografie autentike në një kontekst të gabuar.

Prandaj, përgjegjësia e mediave është më e madhe se thjesht të raportojnë se çfarë ka ndodhur. Ato duhet të ruajnë përmasën e ngjarjes, të dallojnë individin nga masa, incidentin nga protesta, kundërshtimin politik nga armiqësia etnike dhe kritikën ndaj një institucioni nga refuzimi i shtetit. Në një hapësirë të polarizuar informativisht, këto dallime nuk janë detaje teknike të gazetarisë; ato përcaktojnë nëse publiku po merr informacion apo po shtyhet drejt një interpretimi të paracaktuar.

E drejta për protestë duhet të mbetet në qendër të këtij debati. Kushtetuta e Republikës së Kosovës garanton lirinë e tubimit paqësor, ndërsa ligji përcakton kushtet dhe përgjegjësitë që shoqërojnë ushtrimin e kësaj të drejte.[13][14] Qytetarët kanë të drejtë të kundërshtojnë vendimet e institucioneve, të kërkojnë drejtësi dhe të shprehin publikisht pakënaqësinë e tyre politike. Pikërisht sepse kjo e drejtë është themelore për demokracinë, ajo duhet të ushtrohet në formën që e mbron dinjitetin e protestës dhe legjitimitetin e kërkesës së protestuesve.

Një protestë e fuqishme nuk ka nevojë për gurë, dëmtime, zjarr, përplasje apo sulme ndaj institucioneve për ta bërë të dëgjueshëm mesazhin e saj. Përkundrazi, sa më e disiplinuar, paqësore dhe e përgjegjshme të jetë protesta, aq më e qartë mbetet kërkesa politike dhe aq më e vështirë bëhet që ajo të zhvendoset nga arsyeja e saj te incidentet. Personat që kryejnë akte të dhunshme duhet të përgjigjen individualisht për veprimet e tyre, ndërsa pjesëmarrësit paqësorë nuk duhet të identifikohen me sjelljen e tyre. Në të njëjtën kohë, institucionet e sigurisë kanë detyrimin ta mbrojnë të drejtën e tubimit dhe të ruajnë rendin publik në mënyrë të ligjshme dhe proporcionale.

Protesta nuk është kundër serbëve, boshnjakëve, turqve, romëve, ashkalinjve, egjiptianëve, goranëve apo cilitdo komunitet tjetër që jeton në Kosovë. Ajo nuk duhet të përdoret dhe as të interpretohet si mjet për të krijuar armiqësi ndërmjet qytetarëve mbi baza etnike. Kundërshtimi politik ka objektin e vet konkret dhe duhet të mbetet aty. Një shoqëri demokratike mund të ketë mosmarrëveshje të thella politike dhe njëkohësisht të ruajë bashkëjetesën ndërmjet komuniteteve, respektin për të drejtat e secilit dhe funksionimin e institucioneve.

Në një kohë kur çdo incident mund të shkëputet nga konteksti dhe të përdoret për të ndërtuar narrativa politike, përgjegjësia më e madhe e protestuesve është të mos ia dorëzojnë askujt mesazhin e tyre. Një protestë pa incidente, pa thyerje dhe pa dhunë nuk e zbeh fuqinë e kërkesës; përkundrazi, e vendos atë në qendër të vëmendjes. Ajo i lejon qytetarët të kundërshtojnë fuqishëm, por pa cenuar të drejtat e të tjerëve dhe pa krijuar hapësirë që kundërshtimi politik të shndërrohet në konflikt shoqëror.

Në fund, faktet duhet të mbeten mbi narrativën. Protestat në Prishtinë kanë një shkak të dokumentuar, kanë pasur pjesëmarrje të gjerë, kanë prodhuar edhe incidente konkrete dhe kanë vazhduar përmes tubimeve të tjera me kërkesa të artikuluara. Asnjëra prej këtyre të vërtetave nuk duhet të fshihet për t'i shërbyer një narrative. Por as një incident nuk duhet të përdoret për ta deformuar të gjithë protestën. Demokracia funksionon kur qytetari mund të kundërshtojë fuqishëm, media mund të raportojë kritikisht, policia mund të garantojë rendin dhe institucionet mund të përballen me protestën pa e cenuar të drejtën për të protestuar. Forma më dinjitoze e kësaj proteste është ajo që mbetet e vendosur, demokratike dhe paqësore, pa thyerje të ligjit dhe pa armiqësi ndaj asnjë komuniteti. Kjo është mënyra më e qëndrueshme për ta mbrojtur një kërkesë publike dhe për të mos lejuar që zhurma e incidenteve ta mbulojë thelbin e saj.

Fusnota

[1] Dhomat e Specializuara të Kosovës, materialet zyrtare lidhur me aktgjykimin e shkallës së parë, 16 shtator 2026.

[2] RTS, raportimet mbi reagimet dhe protestat në Prishtinë pas aktgjykimit.

[3] RTS, raportimet e 16–17 shtatorit mbi protestat dhe incidentet në Prishtinë.

[4] Mondo.rs, raportimi mbi incidentet në Prishtinë dhe zhvillimet pranë EULEX-it.

[5] Policia e Kosovës, "Angazhimet policore në mbarëvajtje të sigurisë", 17 shtator 2026.

[6] RTS, raportimet mbi zhvillimet në Prishtinë dhe situatën e sigurisë në Kosovë.

[7] SRNA, raportimet mbi protestat dhe aktgjykimin ndaj ish-krerëve të UÇK-së.

[8] RTS, raportimi mbi protestën e 17 shtatorit në Prishtinë.

[9] RTS, raportimi mbi protestën e 18 shtatorit dhe kërkesat e organizatave të veteranëve.

[10] Hibrid.info, verifikimet e përmbajtjeve të manipuluara lidhur me zhvillimet pas aktgjykimit.

[11] Hibrid.info, verifikimet e pretendimeve të rreme dhe materialeve të paraqitura jashtë kontekstit në lidhje me aktgjykimin e Hagës.

[12] Raportimet publike mbi thirrjet e organizatorëve për protesta të vendosura, por pa sulme ndaj policisë dhe institucioneve.

[13] Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 43, "Liria e Tubimit".

[14] Ligji Nr. 03/L-118 për Tubimet Publike.

Prishtinë, 21.09.2026