Gëzim Marku: Intervistë ekskluzive me Prof. Dr. Fejzulla Berishën

INTERVISTË ME PROF. DR. FEJZULLA BERISHËN

(Rrugëtimi jetësor, akademik dhe juridik – nga formimi personal te kontributi në shtetndërtim dhe drejtësi)

EKSKLUZIVE NGA GËZIM MARKU

Historia e zhvillimit të mendimit juridik shqiptar në Kosovë lidhet ngushtë me kontributin e personaliteteve që kanë punuar me përkushtim për ngritjen e kulturës juridike, forcimin e shtetit ligjor dhe edukimin e brezave të rinj të juristëve. Në mesin e këtyre figurave të shquara zë një vend të veçantë Prof. Dr. Fejzulla Berisha, i cili për më shumë se katër dekada i ka kushtuar jetën shkencës juridike, veçanërisht fushës së së drejtës publike, së drejtës kushtetuese dhe administratës publike.

Rruga e tij jetësore dhe profesionale është një shembull i përkushtimit ndaj dijes, punës shkencore dhe përgjegjësisë shoqërore. Ajo është një rrugë e ndërtuar përmes sfidave të shumta historike, politike dhe profesionale, por gjithmonë e udhëhequr nga bindja se arsimi, shkenca dhe drejtësia janë themele të domosdoshme për zhvillimin e një shoqërie demokratike.

Formimi juridik dhe ngritja shkencore

Prof. Dr. Fejzulla Berisha lindi më 13 shtator 1955 në Graboc të Prishtinës. Pas përfundimit të arsimit fillor dhe të mesëm në Prishtinë, ai vazhdoi studimet në Fakultetin Juridik të Universitetit të Prishtinës, ku diplomoi në vitin 1981.

Pas përfundimit të studimeve themelore, ai vazhdoi rrugën akademike në fushën e së drejtës publike. Në vitin 1993 mori gradën Magjistër i Shkencave Juridikenë Universitetin e Prishtinës, ndërsa me rekomandim të këtij universiteti, doktoratën në fushën e së drejtës publike e përfundoi në Fakultetin Juridik të Universitetit të Tiranës në vitin 1999.

Formimi i tij shkencor u pasurua edhe me specializime profesionale në institucione akademike evropiane, veçanërisht në fushën e së drejtës publike dhe administrimit publik, duke përfshirë edhe përgatitjen postdoktorale.

Veprimtaria profesionale dhe përballja me sfidat historike

Pas përfundimit të studimeve, Prof. Dr. Fejzulla Berisha e filloi veprimtarinë e tij profesionale në fushën juridike dhe kërkimore-shkencore. Nga viti 1981 deri në vitin 1990 punoi në Institutin për Kërkime Shkencore dhe Zhvillim “INKOS” në Prishtinë, ku ushtroi detyrën e udhëheqësit të shërbimeve juridike.

Kjo periudhë përbën një fazë të rëndësishme të formimit të tij profesional, ku ai ndërthuri njohuritë juridike me punën kërkimore dhe analizën e çështjeve institucionale. Mirëpo, zhvillimet politike të asaj kohe në Kosovë ndikuan drejtpërdrejt edhe në jetën profesionale të shumë intelektualëve shqiptarë. Për shkak të bindjeve të tij politike dhe qëndrimeve të familjes së tij, të lidhura me traditën e rezistencës kombëtare, ai u largua nga puna në vitin 1990 nga regjimi i atëhershëm serb.

Kjo periudhë nuk e ndaloi veprimtarinë e tij intelektuale. Përkundrazi, gjatë viteve 1990–1999, në rrethanat e vështira të okupimit, Prof. Dr. Berisha vazhdoi angazhimin e tij në fushën e publicistikës shkencore dhe profesionale, duke trajtuar çështje që lidhen me pozitën juridiko-politike të Kosovës, të drejtat e popullit shqiptar dhe domosdoshmërinë e ndërtimit të një rendi demokratik e shtet ligjor.

Përmes shkrimeve, analizave dhe angazhimit publik, ai kontribuoi në ruajtjen e debatit intelektual dhe në afirmimin e argumenteve juridike për çështjen e Kosovës në një kohë kur hapësirat akademike dhe institucionale ishin të kufizuara.

Kontributi në ndërtimin e institucioneve të Kosovës pas vitit 1999

Pas përfundimit të luftës dhe krijimit të institucioneve të reja të Kosovës, Prof. Dr. Fejzulla Berisha u angazhua drejtpërdrejt në procesin e ndërtimit institucional dhe ligjor të vendit.

Në këtë periudhë ai ka ushtruar funksione të rëndësishme publike, ndër të cilat:

-Drejtor i Drejtorisë për Legjislacion në Ministrinë e Drejtësisë të Qeverisë së Përkohshme të Kosovës;

-Drejtor i Drejtorisë për Legjislacion në Kabinetin e Kryeministrit të Kosovës;

-Këshilltar për çështje juridike dhe legjislative në institucionet e Republikës së Kosovës;

-Anëtar i Këshillit Drejtues të Universitetit Publik “Haxhi Zeka” në Pejë.

Në këto funksione, ai dha kontribut në hartimin, interpretimin dhe zhvillimin e legjislacionit, duke u angazhuar për krijimin e institucioneve funksionale dhe për forcimin e parimeve të shtetit të së drejtës.

Veprimtaria universitare, kontributi shkencor dhe formimi i brezave të rinj të juristëve

Veprimtaria akademike e Prof. Dr. Fejzulla Berishës përbën një nga shtyllat kryesore të angazhimit të tij jetësor. Për dekada me radhë, ai ka qenë i përkushtuar në edukimin juridik, në zhvillimin e mendimit shkencor dhe në përgatitjen e gjeneratave të reja të juristëve, duke dhënë një kontribut të çmuar në universitetet shqiptare.

Ai ka ligjëruar në universitete të ndryshme të Kosovës dhe të rajonit, ndër të cilat në Universitetin e Prishtinës, Universitetin e Tiranës, Universitetin e Tetovës, Universitetin “Ukshin Hoti” në Prizren, Universitetin “Haxhi Zeka” në Pejë, Universitetin “Kadri Zeka” në Gjilan, si dhe në institucione të tjera të arsimit të lartë.

Në veprimtarinë e tij universitare, Prof. Dr. Berisha ka trajtuar fusha themelore të së drejtës publike, si:të drejtën kushtetuese;të drejtën administrative;administratën publike;teorinë e shtetit dhe së drejtës;të drejtën ndërkombëtare publike.

Me qasjen e tij pedagogjike dhe shkencore, ai ka synuar që studentët jo vetëm të përvetësojnë normat juridike, por edhe të kuptojnë rolin e së drejtës në ndërtimin e një shoqërie demokratike dhe funksionimin e institucioneve të shtetit.

Në Universitetin “Haxhi Zeka” në Pejë, Prof. Dr. Berisha ka udhëhequr Departamentin e Programit Master Kushtetues-Administrativ, duke dhënë kontribut të veçantë në zhvillimin e studimeve të avancuara juridike. Më pas, në vitin 2016, ai u zgjodh profesor i asociuar në këtë universitet, ndërsa po në vitin 2020 u zgjodh profesor  në Universitetin “Kadri Zeka” në Gjilan për lëndët nga fusha e së drejtës kushtetuese dhe administrative.

Gjatë karrierës së tij akademike, Prof. Dr. Berisha ka udhëhequr dhjetëra studentë në studimet master dhe kandidatë në proceset e doktoratës, duke kontribuar drejtpërdrejt në formimin e kuadrove të reja shkencore në fushën juridike.

Veprimtaria shkencore dhe veprat juridike

Kontributi i Prof. Dr. Fejzulla Berishës në shkencën juridike shprehet përmes një numri të madh botimesh universitare, monografish dhe punimesh shkencore-profesionale.

Ai është autor i 10 librave universitarë, një monografie dhe mbi 50 punimeve shkencore-profesionale, të botuara në Kosovë dhe jashtë saj.

Studimet dhe botimet e tij janë përqendruar kryesisht në çështje themelore të së drejtës publike, veçanërisht në:ndërtimin kushtetues të shtetit;sovranitetin dhe shtetësinë;organizimin dhe funksionimin e administratës publike;sundimin e ligjit;institucionet demokratike;proceset e shtetndërtimit në Kosovë,etj.

Përmes veprave të tij, Prof. Dr. Berisha ka kontribuar në pasurimin e literaturës juridike shqipe dhe në krijimin e një baze më të gjerë teorike për studimin e së drejtës publike.

"Leksikoni i së drejtës publike – Nocione dhe institute të së drejtës"– një vepër me rëndësi të veçantë për shkencën juridike shqiptare

Një ndër arritjet më të rëndësishme të veprimtarisë së fundit shkencore të Prof. Dr. Fejzulla Berishës është botimi i veprës “Leksikoni i së drejtës publike – Nocione dhe institute të së drejtës”. Kjo vepër përbën një kontribut të veçantë në zhvillimin e mendimit juridik shqiptar, pasi trajton në mënyrë të sistemuar dhe të organizuar nocionet themelore dhe institutet kryesore të së drejtës publike.

Ky botim shënon një hap të rëndësishëm në pasurimin e literaturës juridike në gjuhën shqipe, duke qenë një leksikon i konceptuar për herë të parë në trojet shqiptare në këtë fushë të gjerë dhe të rëndësishme të shkencës juridike.

“Leksikoni i së drejtës publike” nuk është vetëm një përmbledhje termash juridikë, por një vepër shkencore që synon të shpjegojë kuptimin, përmbajtjen dhe rolin e nocioneve juridike në funksionimin e shtetit modern dhe institucioneve demokratike. Në të trajtohen koncepte që lidhen me kushtetutën, shtetin, sovranitetin, administratën publike, institucionet shtetërore, të drejtat dhe liritë themelore të njeriut, si dhe shumë institute të tjera të së drejtës publike.

Vlera e veçantë e kësaj vepre qëndron në faktin se ajo krijon një urë lidhëse ndërmjet teorisë juridike dhe zbatimit praktik të së drejtës. Ajo u shërben studentëve të fakulteteve juridike, studiuesve, profesorëve universitarë, juristëve praktikues, nëpunësve të administratës publike dhe të gjithë atyre që merren me studimin dhe zbatimin e normave juridike.

Në një kohë kur shteti ligjor, qeverisja demokratike dhe administrata profesionale janë ndër sfidat kryesore të shoqërive bashkëkohore, një vepër e tillë merr një rëndësi të veçantë, sepse ndihmon në konsolidimin e kulturës juridike dhe në ngritjen e standardeve të mendimit shkencor.

Me këtë vepër, Prof. Dr. Fejzulla Berisha dëshmon edhe një herë përkushtimin e tij shumëvjeçar ndaj shkencës juridike dhe ndaj zhvillimit të terminologjisë dhe literaturës juridike shqiptare. “Leksikoni i së drejtës publike” mbetet një dëshmi e punës së tij sistematike, e përvojës së gjatë akademike dhe e angazhimit për t’u lënë brezave të ardhshëm një burim të qëndrueshëm dijeje juridike.

Trashëgimia akademike dhe ndikimi i Prof. Dr. Fejzulla Berishës në zhvillimin e mendimit juridik shqiptar

Përvoja shumëvjeçare akademike, profesionale dhe institucionale e Prof. Dr. Fejzulla Berishës përbën një kontribut të rëndësishëm në zhvillimin e shkencës juridike shqiptare, veçanërisht në fushën e së drejtës publike. Veprimtaria e tij nuk kufizohet vetëm në auditorët universitarë dhe në botimet shkencore, por shtrihet edhe në proceset e rëndësishme të shtetndërtimit dhe konsolidimit institucional të Kosovës.

Përmes punës së tij si profesor, studiues, autor dhe ekspert juridik, ai ka ndikuar në formimin e shumë brezave të juristëve, të cilët sot kontribuojnë në administratën publike, sistemin e drejtësisë, institucionet shtetërore dhe jetën akademike. Për studentët e tij, Prof. Dr. Berisha ka qenë jo vetëm ligjërues i dijeve juridike, por edhe një udhërrëfyes në kuptimin e rolit që ka juristi në një shoqëri demokratike.

Një veçori dalluese e veprimtarisë së tij është ndërthurja e teorisë juridike me praktikën institucionale. Ai ka qenë pjesë e proceseve të rëndësishme të ndërtimit të kuadrit ligjor të Kosovës, duke dhënë kontribut në hartimin, interpretimin dhe zbatimin e legjislacionit, si dhe në forcimin e parimeve të shtetit të së drejtës.

Në fushën shkencore, studimet e tij kanë trajtuar çështje me rëndësi të veçantë për zhvillimin e shtetit modern, si sovraniteti, kushtetutshmëria, administrata publike, demokracia kushtetuese, sundimi i ligjit dhe marrëdhëniet ndërmjet institucioneve publike. Përmes këtyre trajtimeve, ai ka kontribuar në pasurimin e debatit juridik dhe në afirmimin e mendimit shkencor shqiptar.

Botimi i “Leksikonit të së drejtës publike – Nocione dhe institute të së drejtës” përbën një pikë kulmore në këtë rrugëtim shkencor. Kjo vepër dëshmon për përkushtimin e tij ndaj krijimit të një baze të qëndrueshme të dijes juridike dhe për nevojën e zhvillimit të vazhdueshëm të kulturës juridike në hapësirën shqiptare.

Jeta dhe vepra e Prof. Dr. Fejzulla Berishës dëshmojnë se shkenca juridike nuk është vetëm studim i normave dhe institucioneve, por është edhe mision shoqëror në shërbim të drejtësisë, demokracisë dhe shtetit ligjor.

Me punën e tij të gjatë, ai ka lënë gjurmë të rëndësishme në arsimin juridik dhe në mendimin shkencor shqiptar. Trashëgimia e tij akademike do të vazhdojë të jetë një burim frymëzimi për studiuesit dhe juristët e rinj, ndërsa veprat e tij do të mbeten pjesë e fondit të çmuar të literaturës juridike shqiptare.

Prof. Dr. Fejzulla Berisha mbetet shembull i intelektualit që dijen e ka shndërruar në mision, shkencën në përgjegjësi dhe profesionin juridik në shërbim të shoqërisë dhe shtetit të së drejtës.

GM: Profesor, për më shumë se katër dekada keni qenë pjesë e arsimit të lartë dhe keni edukuar breza të tërë juristësh. Si e kujtoni rrugëtimin tuaj nga fëmijëria dhe formimi i hershëm deri te zgjedhja e studimeve juridike dhe ndërtimi i karrierës akademike?

FB: Fëmijëria dhe vitet e para të formimit janë periudha më përcaktuese në jetën e çdo njeriu, sepse aty krijohen themelet e karakterit, të vlerave dhe të raportit me dijen e shoqërinë. Rruga ime drejt profesionit juridik nuk ishte vetëm një zgjedhje profesionale, por ishte një bindje se drejtësia, shteti i së drejtës dhe institucionet janë shtyllat themelore mbi të cilat ndërtohet një shoqëri e qëndrueshme.

Studimet juridike për mua përfaqësuan një hap drejt kuptimit më të thellë të organizimit të shtetit, të marrëdhënieve shoqërore dhe të rolit të normës juridike në mbrojtjen e të drejtave dhe lirive të njeriut. Me kalimin e viteve, kjo zgjedhje u shndërrua në një mision akademik dhe shoqëror.

Të jesh pedagog universitar është një kënaqësi dhe një privilegj, por në kuptimin e vërtetë të fjalës pedagog – jo vetëm si bartës i dijes, por si edukues i brezave, si udhërrëfyes në formimin profesional dhe moral të studentëve. Një profesor i drejtësisë nuk duhet të transmetojë vetëm njohuri juridike, por duhet të kultivojë te studentët ndjenjën e përgjegjësisë ndaj drejtësisë, shtetit dhe shoqërisë.

Gjatë gjithë veprimtarisë sime akademike kam besuar se universiteti nuk është vetëm vend i marrjes së një diplome, por institucion ku formohen mendjet kritike, profesionistët e ardhshëm dhe elitat intelektuale të një vendi.

Në këtë intervistë ekskluzive për Zemra Shqiptare, Prof. Dr. Fejzulla Berisha shpalos jo vetëm itinerarin e një karriere të gjatë universitare e shkencore, por edhe filozofinë e tij mbi të drejtën, shtetin, arsimin dhe përgjegjësinë publike. Përmes analizave juridike, reflektimeve historike dhe përvojës së fituar gjatë më shumë se katër dekadave veprimtarie akademike, ai dëshmon se formimi i juristit është një proces që ndërthur dijen me etikën, teorinë me praktikën dhe profesionalizmin me shërbimin ndaj shoqërisë.

Kjo intervistë nuk paraqet thjesht rrëfimin e një profesori universitar, por dëshminë e një intelektuali që ka qenë pjesë e zhvillimeve më të rëndësishme në arsimin juridik dhe në konsolidimin e kulturës juridike në Kosovë. Mesazhet e tij mbi shtetin e së drejtës, universitetin, shkencën dhe brezat e rinj përbëjnë një testament akademik e qytetar, që fton për reflektim mbi rolin e dijes në ndërtimin e institucioneve demokratike dhe të një shoqërie të bazuar në drejtësi.

Në një kohë kur sfidat ndaj drejtësisë, demokracisë dhe etikës publike janë më të mëdha se kurrë, mendimi i Prof. Dr. Fejzulla Berishës mbetet një kujtesë e fuqishme se e ardhmja ndërtohet mbi tri shtylla të pandashme: dijen, integritetin dhe sundimin e ligjit. Pikërisht këto vlera i japin kuptim profesionit të juristit dhe garantojnë vazhdimësinë e një shteti demokratik, të së drejtës dhe me orientim evropian.

GM: Profesor, si e përkufizoni rolin e profesorit universitar në shoqëri dhe çfarë përgjegjësie mbart ai në formimin e brezave të rinj të juristëve?

FB: Profesori universitar nuk është vetëm një bartës i informacionit shkencor, por është një figurë formuese që ndikon drejtpërdrejt në krijimin e kulturës intelektuale dhe profesionale të një shoqërie. Sidomos në fushën e drejtësisë, përgjegjësia e profesorit është edhe më e madhe, sepse ai nuk përgatit vetëm profesionistë që do të zbatojnë ligjin, por qytetarë dhe juristë që duhet të mbrojnë parimet e drejtësisë, kushtetutshmërisë dhe shtetit të së drejtës.

Për mua, të jesh pedagog universitar është një kënaqësi dhe një privilegj, por në kuptimin e vërtetë të fjalës pedagog. Kjo nënkupton jo vetëm ligjërimin e njohurive, por edhe edukimin, orientimin dhe formimin e personalitetit të studentit. Një profesor i mirë duhet të jetë shembull me punën, integritetin dhe përkushtimin e tij ndaj dijes.

Marrëdhënia ndërmjet profesorit dhe studentit nuk duhet të kufizohet vetëm në sallën e ligjëratave. Ajo duhet të jetë një proces i vazhdueshëm i komunikimit, i debatit shkencor dhe i nxitjes së mendimit kritik. Studentët duhet të mësohen jo vetëm të dinë përgjigjet, por edhe të parashtrojnë pyetjet e duhura, sepse zhvillimi i shkencës dhe i shoqërisë fillon pikërisht nga pyetjet kritike.

Në veçanti, në drejtësi, një jurist i formuar mirë duhet të kuptojë se ligji nuk është vetëm një tekst i shkruar, por një instrument për realizimin e drejtësisë, mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe funksionimin demokratik të shtetit.

GM: Si kanë ndryshuar studentët e juridikut gjatë viteve dhe si e shihni raportin e brezave të rinj me dijen, teknologjinë dhe profesionin juridik?

FB: Çdo brez studentësh ka veçoritë dhe sfidat e veta. Studentët e sotëm jetojnë në një kohë krejtësisht tjetër nga brezat e mëparshëm. Ata kanë një qasje shumë më të madhe në informacion, falë zhvillimit të teknologjisë dhe mjeteve moderne të komunikimit. Megjithatë, qasja më e lehtë në informacion nuk nënkupton gjithmonë thellësi më të madhe të dijes.

Dallimi thelbësor qëndron ndërmjet informacionit dhe dijes. Informacioni mund të merret shpejt, por dija kërkon përkushtim, lexim të vazhdueshëm, analizë kritike dhe aftësi për ta kuptuar e zbatuar atë në praktikë.

Arsimi juridik ka një përgjegjësi të veçantë, sepse juristi nuk mund të formohet vetëm përmes memorizimit të dispozitave ligjore. Ai duhet të zhvillojë aftësi analitike, logjikë juridike dhe ndjenjën e përgjegjësisë shoqërore. Një jurist i mirë duhet të jetë në gjendje të interpretojë normën juridike në raport me realitetin shoqëror dhe parimet themelore të drejtësisë.

Teknologjia sot u ofron studentëve mundësi të jashtëzakonshme për kërkim shkencor dhe qasje në burime juridike ndërkombëtare. Por ajo nuk mund ta zëvendësojë rolin e mendimit kritik, të debatit akademik dhe të udhëheqjes nga profesori.

Prandaj, sfida e arsimit juridik sot është që të krijojë një ekuilibër ndërmjet traditës së formimit klasik juridik dhe mundësive të reja që sjell teknologjia. Juristi i së ardhmes duhet të jetë një profesionist që njeh ligjin, kupton shoqërinë dhe di të përdorë me mençuri mjetet moderne.

GM: Profesor, inteligjenca artificiale tashmë po ndikon në shumë fusha të jetës. A mendoni se ajo do ta ndryshojë profesionin e juristit dhe si duhet të përgatiten studentët e drejtësisë për sfidat e reja teknologjike?

FB: Inteligjenca artificiale tashmë ka filluar ta transformojë profesionin juridik dhe ky proces do të thellohet edhe më shumë në të ardhmen. Ajo mund të ndihmojë juristët në shumë fusha, si në analizën e dokumenteve, kërkimin e jurisprudencës, përpunimin e të dhënave juridike dhe organizimin më efikas të punës profesionale.

Megjithatë, duhet të kuptohet qartë se inteligjenca artificiale është një mjet ndihmës, jo zëvendësim i mendimit juridik dhe i përgjegjësisë njerëzore. Drejtësia nuk është vetëm një proces mekanik i gjetjes së normës ligjore; ajo kërkon interpretim, arsyetim, etikë profesionale dhe kuptim të rrethanave konkrete të çështjes.

Juristi i së ardhmes nuk do të jetë ai që konkurron me teknologjinë, por ai që di ta përdorë teknologjinë në mënyrë të mençur dhe të përgjegjshme. Për këtë arsye, fakultetet juridike duhet të përfshijnë më shumë njohuri mbi teknologjinë, të dhënat digjitale dhe përdorimin etik të mjeteve të inteligjencës artificiale.

Studentët duhet të përgatiten jo vetëm për të njohur ligjin, por edhe për të zhvilluar aftësi që teknologjia nuk mund t'i zëvendësojë: mendimin kritik, analizën juridike, aftësinë argumentuese dhe ndjenjën e drejtësisë.

Në fund të fundit, teknologjia mund ta bëjë punën juridike më efikase, por vetëm juristi me formim të thellë profesional dhe moral mund të garantojë zbatimin e drejtë të ligjit dhe mbrojtjen e vlerave themelore të shtetit të së drejtës.

GM: Si e vlerësoni gjendjen e arsimit juridik në Kosovë sot dhe cilat mendoni se janë sfidat kryesore për ngritjen e cilësisë së studimeve juridike?

FB: Arsimi juridik në Kosovë ka kaluar nëpër faza të rëndësishme të zhvillimit, duke reflektuar vetë procesin e transformimit të shoqërisë dhe të ndërtimit të institucioneve të shtetit. Gjatë këtyre dekadave janë krijuar shumë breza juristësh që kanë dhënë kontribut të rëndësishëm në administratë, gjyqësi, institucione publike, diplomaci dhe fusha të tjera të jetës shoqërore.

Megjithatë, çdo sistem arsimor përballet vazhdimisht me sfida. Një ndër sfidat kryesore të arsimit juridik është ruajtja e standardeve akademike dhe lidhja më e fortë ndërmjet teorisë juridike dhe praktikës profesionale. Drejtësia nuk mësohet vetëm përmes teksteve dhe ligjëratave; ajo kërkon analizë të rasteve konkrete, debat shkencor dhe përballje me problemet reale të shoqërisë.

Universiteti duhet të mbetet hapësirë ku kultivohet mendimi kritik dhe kërkimi shkencor. Cilësia e një fakulteti juridik nuk matet vetëm me numrin e studentëve apo të diplomuarve, por me aftësinë e tij për të formuar juristë me kompetencë profesionale, integritet dhe përgjegjësi shoqërore.

Një sfidë tjetër është nevoja për përshtatjen e programeve studimore me zhvillimet bashkëkohore në të drejtën ndërkombëtare, të drejtën evropiane, teknologjinë juridike dhe ndryshimet e vazhdueshme shoqërore. Juristi modern duhet të ketë një horizont më të gjerë sesa vetëm njohjen e legjislacionit vendor.

E ardhmja e arsimit juridik në Kosovë varet nga investimi në cilësi, në kërkim shkencor, në zhvillimin e stafit akademik dhe në krijimin e një kulture universitare ku dija dhe integriteti vendosen mbi çdo interes tjetër.

GM: Duke qenë se keni përcjellë nga afër zhvillimet juridike dhe politike të Kosovës, si e vlerësoni rolin e drejtësisë dhe të shtetit të së drejtës në procesin e shtetndërtimit të Republikës së Kosovës?

FB: Shteti i së drejtës është themeli mbi të cilin ndërtohet dhe konsolidohet çdo shtet demokratik. Pavarësisht rrethanave historike dhe politike, qëndrueshmëria e një shteti nuk përcaktohet vetëm nga shpallja e pavarësisë apo njohja ndërkombëtare, por nga aftësia për të krijuar institucione funksionale, të përgjegjshme dhe të bazuara në ligj.

Procesi i shtetndërtimit të Republikës së Kosovës ka qenë një rrugëtim kompleks, ku përveç dimensionit politik dhe diplomatik, ka pasur një dimension të fuqishëm juridik. Ndërtimi i institucioneve të drejtësisë, garantimi i pavarësisë së gjyqësorit dhe respektimi i kushtetutshmërisë janë elemente thelbësore për legjitimitetin dhe funksionimin e shtetit.

Një shtet nuk forcohet vetëm përmes institucioneve formale, por edhe përmes krijimit të një kulture juridike në shoqëri. Kjo kulturë nënkupton respektimin e ligjit, barazinë para tij dhe bindjen se drejtësia duhet të jetë e pavarur nga ndikimet politike apo interesat e ngushta.

Kosova, si një shtet i ri në arenën ndërkombëtare, ka pasur sfida të shumta në këtë proces. Por zhvillimi i saj institucional duhet të shihet si një proces i vazhdueshëm, ku çdo brez ka përgjegjësinë për ta forcuar më tej shtetin e së drejtës.

Në këtë drejtim, roli i juristëve, profesorëve universitarë dhe institucioneve akademike është jashtëzakonisht i rëndësishëm, sepse ata formojnë njerëzit që nesër do të mbajnë përgjegjësi në sistemin juridik dhe në administrimin e shtetit.

GM: Profesor, 22 korriku i vitit 2010 shënoi një moment të rëndësishëm në historinë juridike ndërkombëtare të Kosovës, me Opinionin Këshillues të Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë. Si e vlerësoni rëndësinë e këtij akti juridik dhe ndikimin e tij në pozitën ndërkombëtare të Republikës së Kosovës?

FB: Opinioni Këshillues i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë i 22 korrikut 2010 përbën një nga momentet më të rëndësishme në procesin e afirmimit juridik ndërkombëtar të Kosovës. Ai kishte një peshë të veçantë, sepse përmes këtij akti u trajtua çështja themelore nëse Deklarata e Pavarësisë së Kosovës e 17 shkurtit 2008 ishte në përputhje me të drejtën ndërkombëtare.

Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë, si organi kryesor gjyqësor i Kombeve të Bashkuara, konstatoi se miratimi i Deklaratës së Pavarësisë nuk kishte shkelur të drejtën ndërkombëtare. Ky konstatim përfaqësoi një moment të rëndësishëm të legjitimitetit juridik ndërkombëtar të procesit të pavarësimit të Kosovës.

Rëndësia e këtij Opinioni nuk duhet parë vetëm në aspektin formal juridik, por edhe në dimensionin e tij historik dhe politik. Ai krijoi një bazë të fuqishme argumentuese për subjektivitetin ndërkombëtar të Kosovës dhe ndikoi në procesin e njohjeve nga shtete të ndryshme të botës.

Megjithatë, çdo akt juridik ndërkombëtar kërkon edhe një përdorim të mençur diplomatik dhe institucional. Një vendim apo opinion i rëndësishëm juridik krijon mundësi, por shndërrimi i këtyre mundësive në rezultate konkrete varet nga aftësia e institucioneve shtetërore për t'i artikuluar dhe mbrojtur interesat kombëtare e shtetërore.

22 korriku 2010 mbetet një datë me rëndësi të veçantë në historinë juridike të Kosovës, sepse dëshmoi rolin e së drejtës ndërkombëtare në proceset e mëdha të transformimit politik dhe të krijimit të shteteve .

GM: Pas Opinionit Këshillues të Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë, Kosova hyri në një fazë të re të konsolidimit institucional dhe ndërkombëtar. Si e shihni rrugëtimin nga vetëvendosja politike drejt shtetësisë së konsoliduar?

FB: Kalimi nga një kërkesë politike për vetëvendosje drejt një shtetësie funksionale dhe të konsoliduar është një proces i gjatë, i cili nuk përfundon vetëm me shpalljen e pavarësisë apo me fitimin e njohjeve ndërkombëtare. Shtetësia është një koncept që ndërtohet çdo ditë përmes institucioneve të qëndrueshme, sundimit të ligjit dhe aftësisë së shtetit për të ushtruar përgjegjësitë e tij në mënyrë demokratike.

Kosova ka kaluar nëpër një proces historik të veçantë, ku dimensioni juridik, politik dhe ndërkombëtar kanë qenë të ndërlidhura ngushtë. Pavarësia e saj ishte rezultat i një procesi kompleks, ku u ndërthurën parimet e së drejtës ndërkombëtare, vullneti politik i popullit dhe realitetet gjeopolitike të kohës.

Megjithatë, konsolidimi i shtetit kërkon më shumë sesa afirmim formal. Ai kërkon institucione të forta, drejtësi të pavarur, administratë profesionale, diplomaci aktive dhe një kulturë të përgjegjësisë shtetërore.

Një nga mësimet më të rëndësishme të historisë së shtetndërtimit është se legjitimiteti i një shteti nuk mbështetet vetëm në aktet juridike themeluese, por edhe në mënyrën se si ai ndërton besimin e qytetarëve dhe respektohet në marrëdhëniet ndërkombëtare.

Prandaj, sfida kryesore e Kosovës në periudhën e re nuk është vetëm mbrojtja e subjektivitetit të saj ndërkombëtar, por edhe ngritja e vazhdueshme e cilësisë së shtetit të së drejtës, demokracisë institucionale dhe zhvillimit shoqëror.

GM: Profesor, sa i rëndësishëm është roli i diplomacisë dhe i së drejtës ndërkombëtare në forcimin e pozitës së Republikës së Kosovës në arenën ndërkombëtare dhe në mbrojtjen e interesave të saj shtetërore?

FB: Diplomacia dhe e drejta ndërkombëtare janë dy instrumente themelore për çdo shtet që synon të afirmohet dhe të mbrojë interesat e tij në sistemin ndërkombëtar. Për një shtet të ri si Kosova, rëndësia e tyre ka qenë dhe mbetet edhe më e madhe, sepse procesi i konsolidimit ndërkombëtar kërkon argumente juridike të qëndrueshme, komunikim diplomatik të mençur dhe një vizion të qartë shtetëror.

E drejta ndërkombëtare i ofron shtetit një kornizë brenda së cilës ai ndërton dhe mbron subjektivitetin e tij. Por normat juridike ndërkombëtare duhet të shoqërohen me diplomaci aktive, profesionale dhe të bazuar në dije. Diplomacia nuk është vetëm çështje e përfaqësimit formal, por është aftësi për të krijuar marrëdhënie, për të ndërtuar aleanca dhe për të argumentuar drejtësinë e një pozicioni shtetëror.

Kosova ka një përvojë të veçantë në këtë drejtim, sepse procesi i saj i shtetndërtimit është zhvilluar në një kontekst kompleks ndërkombëtar. Për këtë arsye, mbrojtja e interesave të saj kërkon jo vetëm reagime ndaj zhvillimeve të momentit, por një strategji afatgjatë diplomatike dhe juridike.

Institucionet e Kosovës duhet të investojnë vazhdimisht në përgatitjen e kuadrove profesionale në fushën e së drejtës ndërkombëtare, marrëdhënieve ndërkombëtare dhe diplomacisë. Një shtet mbrohet jo vetëm me vullnet politik, por edhe me argumente të fuqishme juridike dhe me njerëz të përgatitur që dinë t'i paraqesin ato në forumet ndërkombëtare.

Në fund, fuqia e një shteti në arenën ndërkombëtare nuk matet vetëm me madhësinë territoriale apo numrin e popullsisë, por edhe me cilësinë e institucioneve, seriozitetin e diplomacisë dhe aftësinë për të ndërtuar besim tek partnerët ndërkombëtarë.

GM: Si e vlerësoni gjendjen e kërkimit shkencor juridik në Kosovë dhe cilat janë sfidat kryesore me të cilat përballen studiuesit e rinj?

FB: Kërkimi shkencor juridik në Kosovë ka shënuar përparime të rëndësishme gjatë viteve të fundit, veçanërisht në rritjen e numrit të botimeve shkencore, në zgjerimin e programeve akademike dhe në përfshirjen më të madhe të studiuesve në debatet bashkëkohore juridike.

Megjithatë, në raport me standardet e zhvilluara të kërkimit shkencor juridik, ende ekzistojnë fusha ku nevojitet një angazhim më i madh institucional dhe akademik. Kërkimi juridik nuk duhet të kufizohet vetëm në komentimin e ligjeve ekzistuese, por duhet të synojë analiza kritike, qasje krahasuese dhe krijimin e ideve të reja që kontribuojnë në zhvillimin e së drejtës.

Sfidat kryesore me të cilat përballen studiuesit e rinj lidhen me mungesën e financimit të qëndrueshëm për projekte kërkimore, qasjen jo gjithmonë të mjaftueshme në literaturë dhe databaza ndërkombëtare, si dhe nevojën për një lidhje më të fortë ndërmjet universiteteve, institucioneve të drejtësisë dhe praktikës juridike.

Studiuesit e rinj kanë potencial të madh intelektual dhe aftësi krijuese, por kanë nevojë për më shumë mbështetje, mentorim akademik dhe mundësi për bashkëpunim me qendrat kërkimore ndërkombëtare.

E ardhmja e shkencës juridike në Kosovë varet nga krijimi i një kulture të mirëfilltë kërkimore, ku cilësia, origjinaliteti, integriteti shkencor dhe ndikimi shoqëror i studimeve juridike të jenë vlerat themelore. Vetëm në këtë mënyrë mund të krijojmë një brez të ri juristësh që do të kontribuojë në zhvillimin e së drejtës dhe forcimin e shtetit të së drejtës.

GM: Duke pasur parasysh përvojën tuaj shumëvjeçare akademike dhe shkencore, çfarë këshille do t'u jepnit studentëve të drejtësisë dhe juristëve të rinj që synojnë të ndërtojnë një karrierë të suksesshme në fushën juridike?

FB: Këshilla ime për studentët e drejtësisë dhe juristët e rinj është që ta kuptojnë se profesioni juridik nuk është vetëm një profesion i njohurive teknike, por para së gjithash është një mision intelektual, profesional dhe shoqëror. Juristi i vërtetë nuk duhet të mjaftohet vetëm me njohjen e dispozitave ligjore, por duhet të kuptojë filozofinë e së drejtës, parimet e drejtësisë dhe rolin e ligjit në organizimin e shoqërisë.

Një jurist ndërtohet përmes punës së vazhdueshme, leximit, kërkimit shkencor, mendimit kritik dhe përkushtimit ndaj vlerave profesionale e etike. Dija juridike nuk është statike; ajo zhvillohet vazhdimisht dhe kërkon që juristi të jetë gjithmonë në proces të mësimit dhe përsosjes së vetvetes.

Në kohën e ndryshimeve të mëdha shoqërore, teknologjike dhe juridike, juristët e rinj duhet të jenë të hapur ndaj zhvillimeve të reja, të njohin sistemet juridike ndërkombëtare, të përvetësojnë gjuhë të huaja dhe të jenë të aftë për të analizuar problemet juridike në një kontekst më të gjerë.

Mbi të gjitha, do t'u këshilloja që profesionin juridik ta shohin jo vetëm si një mundësi karriere, por si një përgjegjësi ndaj shoqërisë. Një jurist i mirë është ai që bashkon dijen me integritetin, profesionalizmin me etikën dhe autoritetin juridik me përkushtimin për drejtësi.

Vetëm juristët e formuar mbi këto parime mund të kontribuojnë në forcimin e shtetit të së drejtës dhe në ndërtimin e një shoqërie më të drejtë e demokratike.

GM: Si e vlerësoni ndikimin e zhvillimeve ndërkombëtare dhe procesit të integrimit evropian në zhvillimin e sistemit juridik të Kosovës dhe në formimin e juristëve të rinj?

FB: Zhvillimet ndërkombëtare dhe procesi i integrimit evropian kanë pasur një ndikim të rëndësishëm në zhvillimin e sistemit juridik të Kosovës dhe në transformimin e mënyrës së të menduarit juridik. Në kohën e globalizimit juridik, asnjë sistem kombëtar i drejtësisë nuk mund të zhvillohet i izoluar nga standardet, përvojat dhe praktikat ndërkombëtare.

Për Kosovën, orientimi drejt vlerave evropiane ka qenë një faktor i rëndësishëm në procesin e reformimit të legjislacionit, forcimit të institucioneve dhe përafrimit të sistemit juridik me parimet e demokracisë, mbrojtjes së të drejtave të njeriut dhe sundimit të ligjit.

Ky proces nuk ka të bëjë vetëm me harmonizimin teknik të ligjeve, por edhe me krijimin e një kulture të re juridike, ku respektimi i standardeve ndërkombëtare dhe përgjegjësia institucionale bëhen pjesë e funksionimit të përditshëm të shtetit.

Juristët e rinj sot kanë një përgjegjësi të veçantë, sepse ata duhet të jenë të përgatitur të mendojnë përtej kufijve kombëtarë. Ata duhet të njohin të drejtën evropiane, të drejtën ndërkombëtare, praktikën e gjykatave ndërkombëtare dhe zhvillimet e reja në fushën juridike.

Në këtë drejtim, arsimi juridik duhet të vazhdojë të përshtatet me kërkesat e kohës, duke u ofruar studentëve jo vetëm njohuri teorike, por edhe aftësi krahasuese dhe ndërkombëtare.

E ardhmja juridike e Kosovës lidhet ngushtë me aftësinë për të harmonizuar përvojën vendore me standardet më të avancuara ndërkombëtare. Juristët e rinj duhet të jenë bartës të këtij procesi, duke kontribuar në forcimin e shtetit të së drejtës dhe në afirmimin e Kosovës si një shtet demokratik me orientim evropian.

GM: Në kohën e zhvillimeve të shpejta teknologjike, përfshirë inteligjencën artificiale, si mendoni se do të ndryshojë profesioni juridik dhe cilat janë sfidat e reja për juristët e ardhshëm?

FB: Zhvillimet teknologjike, veçanërisht inteligjenca artificiale, përbëjnë një nga ndryshimet më të rëndësishme që po përjeton profesioni juridik në kohën moderne. Teknologjia tashmë ka filluar të ndikojë në mënyrën se si juristët kryejnë kërkime juridike, analizojnë dokumente, përpunojnë të dhëna dhe përgatisin materiale profesionale.

Megjithatë, duhet kuptuar se inteligjenca artificiale është një mjet ndihmës dhe jo zëvendësues i mendimit juridik njerëzor. Drejtësia nuk është vetëm çështje e analizës mekanike të informacionit; ajo kërkon interpretim, arsyetim, vlerësim etik dhe kuptim të thellë të rrethanave njerëzore e shoqërore. Këto elemente janë thelbësore për rolin e juristit.

Sfida kryesore për juristët e ardhshëm do të jetë aftësia për të kombinuar njohuritë tradicionale juridike me kompetencat e reja teknologjike. Ata duhet të kuptojnë mundësitë që ofron inteligjenca artificiale, por njëkohësisht duhet të jenë të vetëdijshëm për kufizimet, rreziqet dhe përgjegjësinë etike në përdorimin e saj.

Për këtë arsye, arsimi juridik duhet të përshtatet me kohën dhe të përfshijë njohuri mbi teknologjinë juridike, mbrojtjen e të dhënave personale, sigurinë kibernetike dhe përdorimin e përgjegjshëm të sistemeve të inteligjencës artificiale.

Juristi i së ardhmes nuk do të jetë vetëm ai që di ta interpretojë ligjin, por ai që arrin të ndërthurë dijen juridike, aftësitë teknologjike dhe vlerat themelore të drejtësisë, etikës dhe përgjegjësisë profesionale. Kjo do të jetë baza e një profesioni juridik më modern, më efikas dhe më të aftë për t'iu përgjigjur sfidave të shekullit XXI.

GM: Pas një karriere të gjatë akademike, shkencore dhe pedagogjike, cili është mesazhi juaj për brezat e ardhshëm të juristëve dhe si e shihni të ardhmen e arsimit juridik në Kosovë?

FB: Pas një rrugëtimi të gjatë në fushën e arsimit juridik dhe të kërkimit shkencor, bindja ime është se e ardhmja e drejtësisë në Kosovë varet para së gjithash nga cilësia e njerëzve që do të merren me të. Arsimi juridik nuk duhet të synojë vetëm përgatitjen e profesionistëve që njohin ligjin, por formimin e juristëve me kulturë të gjerë juridike, mendim kritik, integritet moral dhe përgjegjësi ndaj shoqërisë.

Universitetet dhe fakultetet juridike kanë një mision të veçantë: të jenë jo vetëm vende ku transmetohet dija, por edhe qendra ku zhvillohet mendimi kritik, kërkimi shkencor dhe debati për çështjet themelore të shtetit, demokracisë dhe drejtësisë.

Brezave të rinj të juristëve do t'u këshilloja që të mos ndalen kurrë në kërkimin e dijes. Profesioni juridik kërkon përkushtim të vazhdueshëm, sepse ligji dhe shoqëria janë gjithmonë në ndryshim. Një jurist i vërtetë duhet të jetë i gatshëm të mësojë gjatë gjithë jetës, të ruajë pavarësinë profesionale dhe të mbrojë gjithmonë vlerat e drejtësisë dhe të së drejtës.

Kosova ka nevojë për një brez të ri juristësh të përgatitur sipas standardeve bashkëkohore, të aftë për të kontribuar në forcimin e institucioneve, në mbrojtjen e të drejtave dhe në zhvillimin e shtetit të së drejtës.

Mesazhi im për ta është i thjeshtë: dija është themeli i autoritetit juridik, integriteti është themeli i besimit publik, ndërsa drejtësia duhet të mbetet gjithmonë qëllimi më i lartë i profesionit juridik.

GM: Profesor, ju falënderoj përzemërsisht për këtë intervistë të vyer. Cili është mesazhi juaj përfundimtar për qytetarët, studentët, juristët dhe studiuesit që vazhdojnë të besojnë se e drejta dhe drejtësia janë themeli i një shteti demokratik?

FB: Besimi në shtetin e së drejtës nuk duhet të jetë kurrë një ideal abstrakt, por një kulturë e përditshme qytetare dhe institucionale. Demokracia nuk mbrohet vetëm me kushtetuta të shkruara mirë, por mbi të gjitha me njerëz që kanë integritet moral, kulturë juridike dhe guxim për ta mbrojtur ligjin edhe atëherë kur kjo nuk është rruga më e lehtë.

Historia na mëson se asnjë shoqëri nuk ka ndërtuar institucione të qëndrueshme pa respektuar dijen, drejtësinë dhe dinjitetin njerëzor. Ligji është shumë më tepër se një tekst normativ; ai është garancia e lirisë, e barazisë dhe e sigurisë së çdo qytetari. Pikërisht për këtë arsye, mbrojtja e shtetit të së drejtës është detyrë e përbashkët e institucioneve, universiteteve, gjyqësorit, administratës publike dhe e vetë qytetarëve.

Brezi i ri duhet ta kuptojë se dija është forma më e lartë e lirisë, ndërsa integriteti është kapitali më i çmuar i çdo juristi. Shoqëria jonë ka nevojë për profesionistë që nuk i nënshtrohen interesave të çastit, por që i shërbejnë së drejtës me profesionalizëm, pavarësi dhe përgjegjësi.

Kam besuar gjithmonë se universiteti nuk duhet të prodhojë vetëm diploma, por personalitete; jo vetëm ekspertë të ligjit, por mbrojtës të drejtësisë; jo vetëm profesionistë të suksesshëm, por qytetarë të ndërgjegjshëm, që e kuptojnë se përgjegjësia ndaj shoqërisë është po aq e rëndësishme sa suksesi individual.

Në fund të këtij rrugëtimi, mbetem i bindur se veprat e një njeriu nuk maten me pozitat që ka mbajtur, por me vlerat që ka lënë pas. Librat mund të plaken, institucionet mund të ndryshojnë, por dija që transmetohet me ndershmëri, drejtësia që ushtrohet me ndërgjegje dhe studenti që frymëzohet për t'i shërbyer së mirës publike mbeten trashëgimia më e qëndrueshme e një pedagogu dhe studiuesi.

Prandaj, mesazhi im është i thjeshtë, por i përhershëm: ruajeni integritetin, mos reshtni së kërkuari dijen, mbrojeni ligjin me dinjitet dhe mos e humbni kurrë besimin se drejtësia, edhe kur vonon, mbetet themeli mbi të cilin ndërtohet një shoqëri e lirë, demokratike dhe e qytetëruar.