Gëzim Marku: Intervistë ekskluzive me mësuesin, poetin, studiuesin dhe publicistin Kujtim Mateli (2)

INTERVISTË ME MËSUESIN, POETIN, KRITIKUN LETRAR, STUDIUESIN DHE PUBLICISTIN KUJTIM MATELI (2)

EKSKLUZIVE NGA GËZIM MARKU

Në vijim të kësaj interviste ekskluzive me studiuesin dhe publicistin e njohur Kujtim Mateli, hapim një diskutim të thelluar mbi çështjet themelore të albanologjisë, historisë së lashtë dhe identitetit të Epirit në burimet antike e në historiografinë moderne. Kjo pjesë e dytë e bisedës tejkalon prezantimin e thjeshtë kërkimor, duke u ndalur në debatet më të ndjeshme shkencore: nga kufijtë historikë të trojeve iliro-pellazge dhe vendndodhja e Dodonës, deri te interpretimet komplekse mbi të kaluarën e Epirit.

Përmes këtij dialogu, Mateli shtron argumente të detajuara mbështetur në autorët e antikitetit, gjeografinë historike dhe gjetjet arkeologjike, duke propozuar një rishikim kritik të tezave të pranuara gjerësisht në akademinë ndërkombëtare. Intervista zbërthen raporte të debatueshme si ai midis pellazgëve, ilirëve dhe helenëve, rolin e Dodonës si qendër shpirtërore, si dhe evoluimin e perceptimit për Epirin në hartografinë dhe enciklopeditë evropiane ndër shekuj.

Kjo pjesë e bisedës shërben si një urë lidhëse mes burimeve klasike dhe interpretimeve bashkëkohore, duke i ofruar lexuesit një panoramë të gjerë mbi një nga debatet më të rëndësishme të historisë së lashtë të Ballkanit.

GM: Një tjetër shtyllë e rëndësishme e punës suaj studimore është albanologjia dhe çështja e kufijve historikë. Sa sfidues ka qenë për ju trajtimi i temave të tilla kaq komplekse dhe cilat janë disa nga gjetjet apo tezat kryesore që dëshironi të ndani me lexuesit tanë përmes këtyre kërkimeve?

Këto dëshmi gjenden te autorët e antikitetit duke filluar që nga shekulli i VI para Krishtit.

Straboni thotë: “në jug të Danubit janë vendosur Ilirët dhe Thrakët dhe të përzier me ta janë dhe disa fise kelte, deri në kufijtë e Helladës.”  (Strabo, The gjeografia, Book VII, 1.1) Pra, paraardhësit e shqiptarëve, ilirët, si kufi verior kanë rrjedhat e lumit Danub, kurse si kufi jugor deri në kufijtë veriorë të Helladës.

Po cili është kufiri verior i Helladës? Autorët e antikitetit e kanë vendosur me gjirin e Ambraqisë (Arta e sotme).

Skylakis Kariandensis, gjeograf dhe historian, shek VI-V para erës sonë jep kufirin verior të Helladës: “Pas Molosisë vjen Ambraqia, qytet helen, tetëdhjetë stade larg detit. Anës detit ka një mur dhe një liman shumë të bukur. Prej këtej fillon Hellada pa ndërprerje, gjer në lumin Pene dhe gjer në Homoli, qytet i Magnetisë që ndodhet anës lumit” (Skylakis Kariandensis, Lundrimi, 33)

Efori jep edhe fiset veriore të Helladës. Straboni shkruan: “Pas epirotëve dhe ilirëve prej helenëve janë akarnanët, etolët, lokridasit dhe ozolët... Efori thotë se fillimi i Helladës është Akarnania nga ana e perëndimit, sepse kjo takon e para me fiset epirote”. (Straboni, “Gjeografia”, libri VIII, 1. 1,3)

Janë rreth dhjetë dëshmi të autorëve të antikitetit, që e vendosin veriun e Helladës me Gjirin e Ambraqisë. Që do të thotë se Epiri nuk u përkiste fiseve Helene, por atyre pellazge që në kohën e Perandorisë romake u njohën si ilire për shkak të gjuhës së përbashkët që ata flisnin.

Apiani, shek I-II i erës sonë shkruan: “Helenët quajnë ilirë ata që banojnë mbi Maqedoninë dhe Thrakinë, që nga kaonët dhe thesprotët deri tek lumi Ister”. (Apiani, Historia e Romës, 4, 1. (Shek I-II i erës sonë)

Burimet që na vijnë nga bota romake vërtetojnë se Hellada, edhe në kohën e perandorisë romake ruajti po ato territore që kishte para pushtimit të saj. Shohim se kufijtë historikë të trojeve shqiptare janë të përcaktuara qartë. Në veri lumi Danub, në jug Gjiri i Ambaqisë. Brenda këtyre kufijve ka një pasuri të jashtëzakonshme arkeologjike, etnografike dhe gjuhësore që flet për trashëgiminë materiale dhe shpirtërore të shqiptarëve në këto troje, e cila në vend që të konsiderohet si pasuri e shqiptarëve, po tjetërsohet si pasuri e të tjerëve.

Po mund të veçojmë edhe vende ku ka një vlerësim shkencor të këtyre gjetjeve. Nga trualli i Kroacisë kanë dalë vepra dinjitoze, si ajo e Aleksandër Stipçeviçit për ilirët, që hedhin dritë me dëshmi arkeologjike për këtë pasuri të jashtëzakonshme.

Ndërsa disa nga këto vende e pranojnë këtë realitet historik, e pranojnë pasurinë kulturore ilire në vendet e tyre si një pasuri që u përket shqiptarëve, ka një agresivitet nga Akademia e Beogradit, që është në përputhje me qëllimet shoviniste të Serbisë politike ndaj shqiptarëve. Me të njëjtin agresivitet paraqitet dhe fqinji ynë jugor, Greqia. Megjithëse kufiri historik midis shqiptarëve dhe grekëve është i qartë, Akademia e Athinës e pretendon kufirin e saj historik në veri të Epirit, duke e përfshirë brenda territorit të saj këtë njësi gjeografike të banuar historikisht prej shqiptarëve. Këtu ndodhemi brenda një paradoksi se si institucionet shkencore janë vënë në shërbim të institucioneve politike. Ajo që duhet të bëjnë shqiptarët është që ta zbardhin këtë kufi historik me dëshmi dhe prova dhe t`ia paraqesin opinionit shkencor të mbarë botës dhe atij publik.

GM: Ju i keni kushtuar një pjesë të konsiderueshme të punës suaj studimore Dodonës, përmes një cikli librash që ngjajnë me një udhëtim të gjatë kërkimor. Çfarë ju shtyu t’i hyni kësaj 'sfide' për gjetjen e vendndodhjes së kësaj qendre kaq të rëndësishme të lashtësisë dhe sa kohë ju desh për të grumbulluar gjithë këtë lëndë dokumentare?

KM: Aty pas vitit 2000, u njoha me tempullin dhe orakullin e Dodonës, me madhështinë e tyre në botën e antikitetit. Që nga fusha e betejës në Trojë, Akil Pelindi iu drejtua me lutje tempullit të Dodonës, kurse Odiseja do të vepronte sipas këshillave të orakullit, kur të kthehej në Itakë. Enea i Trojës, para se të hidhej në Itali, erdhi në Dodonë dhe u këshillua me orakullin. Duke u njohur me këtë madhështi të Dodonës, vendosa të shkruaj një libër. Rezultatet e kërkimeve të mia më çuan në përfundime të ndryshme nga ato që njiheshin dhe pranoheshin në botën akademike. Burimet e autorëve të antikitetit e vendosnin Dodonën në veri të Epirit, në tokën e Molosisë, në kufijtë e Atintanisë ilire, që do të thotë se Dodona ndodhej në kufirin midis Ilirisë dhe Epirit. Dodona e Carakovistës, në jugperëndim të Janinës, ishte në mes të Epirit. Kërkimet e mia të disa viteve, më dhanë mundësinë që në dhjetor të vitit 2011 të botoj librin “Dodona ndodhet në Dëshnicë të Përmetit”. Libri ishte i ndërtuar në zbardhjen e tri të vërtetave historike:

E para: Dodona nuk ndodhet në jugperëndim të Janinës, në luginën e Carakovistës.

E dyta: Vendndodhja e Dodonës është në Dëshnicë të Përmetit: qyteti dhe tempulli në perëndim të qytetit të sotëm të Këlcyrës, në shpat të malit Trebeshinë, kurse orakulli përgjatë lumit Dëshnica.

E treta: Përkatësia etnike e Dodonës është pellazgo-ilire dhe nuk ka lidhje me helenët.

Libri u mirëprit dhe u dhanë vlerësime nga lexues dhe studiues. Prof. Neritan Ceka, e vlerësoi librin duke thënë se tani: “…ne e kemi një pasuri të madhe në gjuhën shqipe, një përmbledhje burimesh që me sa di unë, nuk ekziston as në gjuhët e tjera. Asnjeri nuk ka bërë një përpjekje për të mbledhur gjithçka, pothuajse gjithçka që ekziston për Dodonën në një libër të vetëm…”. (Teksti i plotë gjendet te ‘Dodona ndodhet në Dëshnicë të Përmetit II’ Tiranë 2016, faqe 10)

Shkrimtari Bardhyl Londo, e vlerësoi vendndodhjen e Dodonës në Dëshnicë të Përmetit si të argumentuar mbi dëshmi dhe fakte: “Është për t’u përshëndetur edhe metoda shkencore të cilën ka ndjekur Kujtim Mateli. Pasi ka lexuar gjithë literaturën që është shkruar për Dodonën dhe vendndodhjen e saj, studiuesi hulumton dhe krahason edhe terrenin përkatës duke e ballafaquar atë me të dhënat që japin për Dodonën autorët e lashtësisë. Është pikërisht ky ballafaqim që i jep autorit të librit një nga argumentet më bindëse për të arritur në përfundimin se Dodona ndodhet në Dëshnicë të Përmetit, se përshkrimi i autorëve të lashtësisë përputhet plotësisht me Dëshnicën dhe nuk ka të bëjë fare as me Janinën, as me malin e Tomorit.” (Teksti i plotë gjendet te ‘Dodona ndodhet në Dëshnicë të Përmetit II’ Tiranë 2016, faqe 11)

M'u deshën dhe katër vite të tjera, gjersa në vitin 2016, botova librin e dytë për Dodonën. Që Dodona nuk ishte në luginën e Carakovistës, duhej të vinte e plotë, si nga burimet e autorëve të antikitetit, ashtu dhe nga gjetjet arkeologjike të luginës së Carakovistës. Duke i analizuar të gjitha gjetjet arkeologjike të zbuluara nga Karapanos, Evangjelides dhe Dakaris, asnjëra prej tyre nuk e shënonte emrin e qytetit, kurse hyjnia nderohej si Di Naio, një epitet (Naio) që nuk i përkiste qytetit të Dodonës.

Pas botimit të librit të dytë, kërkimet më çuan te burimet e perandorisë romake, që i përkasin shekullit të IV-t pas Krishtit, që e vendosnin Dodonën në rrjedhat e lumit Aos (Vjosa e sotme), një përputhje e plotë me autorët e antikitetit. Kështu fillova të shkruaj librin e tretë që e botova në vitin 2020.

Tezat e mia mbi vendndodhjen e Dodonës dhe përkatësinë e saj etnike, ishin përfundim i një pune më shumë se 20-vjeçare, pas leximit të më shumë se 2 mijë librave dhe dokumenteve arkivore, të revistave shkencore dhe artikujve studimorë, pas një meditimi të gjatë mbi materialin e grumbulluar dhe i konsultimeve të vazhdueshme me miqtë e mi studiues, që më kanë mbështetur me shkrimet e tyre të botuara në gazeta dhe revista, të cilët dua t`i falënderoj për kontributin e dhënë.

GM: Në studimet tuaja, një vëmendje të veçantë i kushtoni “Dosjes Karapanos”. Pse ishte i nevojshëm një rishikim i kësaj dosjeje dhe cilat ishin ato pika që ju bënë të dyshonit apo të kërkonit një të vërtetë tjetër nga ajo që njihej deri më tani?

KM: Libri “Dosja Karapanos” është pjesë e librit të dytë “Dodona ndodhet në Dëshnicë të Përmetit”. Që të vërtetoja se Dodona nuk ndodhet në jugperëndim të Janinës,  në luginën e Carakovistës, studiova të dy librat e Karapanos. Në njërin janë burimet e autorëve të antikitetit për Dodonën dhe përshkrimi i gjetjeve arkeologjike, kurse tjera ka të grumbulluara në 63 Planche, të gjitha gjetjet arkeologjike të Carakovistës në formë vizatimesh.

Karapanos i ka sjellë në mënyrë selektive autorët e antikitetit duke mos përfshirë të dhënat e tyre që e vendosnin Dodonën në veri të Epirit, në kufijtë e Atintanisë Ilire.

Vendndosja e Dodonës në luginën e Carakovistës nuk erdhi si rezultat i dëshmive të autorëve të antikitetit. Këtë e pranon vetë Karapanos, i cili e fillon studimin e tij kështu:

“Tempulli i Dodonës, me gjithë famën e tij, deri më tani ishte pothuajse i panjohur. Autorët grekë dhe latinë na japin informacione shumë të paplota, të cilat nuk janë të mjaftueshme për të na dhënë një ide se çfarë ai ishte, as për të na treguar vendin e saktë të vendndodhjes së tij. Monumentet epigrafike ose figurative, që lidheshin me këtë tempull dhe që do të kishin shërbyer për të kompensuar heshtjen e autorëve antikë ose për të plotësuar informacionet e tyre, gjithashtu na mungojnë.”[Karapanos, Konstantin, “Dodone e ses ruins”. Paris 1878 p.1]

Pra, Karapanos nuk gjeti ndonjë të dhënë nga autorët e antikitetit që ta vendoste Dodonën në mes të Epirit, në Carakovistë.

Mundësia tjetër do të ishte që gjetjet arkeologjike të luginës së Carakovistës të zbuluara nga Karapanos të vërtetonin ekzistencën e Dodonës.  Të dhënat arkeologjike janë përmbledhur, nga Karapanos në 17 kategori, por vetëm kategoria e katërt, e pestë dhe e gjashtë janë me mbishkrime. Kam parë me kujdes analizën që Karapanos u ka bërë këtyre mbishkrimeve të këtyre tri kategorive (4,5,6), por edhe të tre oponentëve të Karapanos që janë marrë me gjetjet e luginës së Carakovistës dhe në asnjërën prej tyre nuk gjendet emri i qytetit të Dodonës, kurse hyjnia që nderohej atje ishte Naios (Di Naios) që do të thotë se ky qytet nuk ka lidhje me Dodonën që nderonte Dodonen ose Dodoneos (Di Dodonen). Po me këtë vëmendje kam parë edhe arkeologët pas Karapanos, Evangjelides dhe Dakaris dhe rezultatet e tyre ishin të njëjtat me Karapanon: nuk u gjet ndonjë mbishkrim që të vërtetonte se qyteti i përkiste Dodonës dhe Hyjnia ishte Naios.

GM: Një nga tezat tuaja më interesante është lidhja e Dodonës me hyjninë e malit të Tomorit. Si i keni gërshetuar të dhënat historike me ato gjeografike e mitologjike për të mbërritur në këtë përfundim, dhe çfarë do të thotë ky zbulim për trashëgiminë tonë shpirtërore?

KM: Mali i Tomorit ka pasur dhe ka vlerën e një institucioni fetar. Nisur nga ky konstatim i ditëve të sotme, adhurimi i njerëzve për këtë mal ka pika takimi, në mos është i njëjtë, me adhurimin e njeriut të kohëve para dhe pas homerike, që kishte hyjnizuar jo vetëm male e maja malesh, por edhe vende të veçanta që i konsideronte të shenjta. Krahas adhurimit për malin e Tomorit, ka ardhur deri në ditët e sotme edhe adhurimi për lisin e shenjtë. Adhurimi për malin Tomor dhe për lisin e shenjtë janë produkte të Dodonës pellazge, me ndikim të fuqishëm tek njerëzit jo vetëm në planin shpirtëror, por edhe mbi jetën politike, juridike, morale dhe ekonomike të shoqërisë.

1-Si arrita unë ta identifikojë hyjninë e malit Tomor që është i kohëve homerike?

Në kërkim të zbardhjes së këtij misteri ndesha së pari në dy vargjet e mrekullueshme të Homerit te “Odisea” në analizën e studiuesit të Dodonës Herbert William Parke.

“Asnjë shpend nuk ka kaluar në atë udhë, As pëllumbat timor që sjellin ambrosia për Zeusin father”. [Homeri, Odisea, 12, 62]

Parke thotë se këto vargje për komentuesit e Homerit ishin një puzzle. Po pse? Në botën helene, në mitet e saj për Zeusin, nuk njihej një praktikë e tillë e ushqyerjes së Perëndisë nëpërmjet pëllumbave. Atëherë Parke me të drejtë e gjen zanafillën e këtij miti tek origjina e Dodonës, zanafillë që përmendej tek autorët e antikitetit. Pëllumbi e ndaloi druvarin Hell të priste një lis duke e paralajmëruar se ishte lisi i Hyjnisë, i cili ende nuk ishte njohur si i shenjtë. Një pëllumb ndaloi edhe një tjetër banor të Dodonës me emrin Mardylas të priste një lis duke e paralajmëruar se ai ishte një lis i shenjtë. Nëse do t`i vihej një përcaktor këtij pëllumbi, këtë do ta merrte nga emri i vendit: pëllumbi dodonas (nga emri i qytetit ose i luginës), ose pëllumbi tomar (nga emri i malit në të cilën ndodhej Dodona). Nëse pëllumbi do të kishte ndonjërin prej këtyre përcaktorëve, nuk do të mbetej puzzle për komentuesit e Homerit. Pëllumbi timor na thotë se Hyjnia kishte edhe një tjetër seli, përtej kufijve të Dodonës. Po ku? Për autorët grekë, të fillimit të antikitetit të mesëm, Dodona ka qenë skaji i njohjes së tyre. Njohjet shkonin deri në Dodonë, për shkak të tempullit dhe orakullit që i kushtoheshin Hyjnisë për të cilët thonë se ishin epiqendra e pellazgëve: Hesiodi (shek. VIII-VII para Krishtit)

2-Cili ishte ky vend që mbante emrin Timor, që i kishin dhënë emrin pëllumbit?

Në veri të Dodonës, një mal i tillë është vetëm mali i Tomorit të Beratit, i cili adhurohet si mal i Zotit edhe në ditët tona. Po a e ka pasur ky mal emrin Timor, prej të cilit kishte marrë dhe emrin pëllumbi që i shpinte ushqimin Hyjnisë? Në librin “Burime tregimtare bizantine për historinë e Shqipërisë” apo “ Dokumente të periudhës bizantine për historinë e Shqipërisë” shek. VII-XV shohim që autorët e kohës së Bizantit e përmendin emrin e malit Tomor pranë Beratit si: .
Pra, në gjuhën shqipe emri i malit ka qenë Tmor apo Timor, në një kohë kur mali i Dodonës quhej Tmar apo Tomar. Pra, pëllumbi timor e ka marrë emrin nga mali i Timorit (Tomori i sotëm)

3-Duke kërkuar origjinën e emrit: Baba Tomori

I marrin përsëri në analizë dy vargjet e Homerit të përkthyera në anglisht nga Herbert William Parke. Tani në greqishten e vjetër dhe në greqishten re: Homeri, “Odisea”, 12, 62-63

Mirëpo mali Tomor është në Iliri, që do të thotë se si Ilirët dhe Epirotët e kanë pasur të përbashkët hyjninë e tyre dhe Hyjninë e Tomorit e kanë quajtur Di Babai. Gjatë periudhës së krishterimit emri i hyjnisë doli nga përdorimi dhe u harrua, ashtu siç u harrua edhe vendndodhja e Dodonës, por siç duket emri i Hyjnisë u identifikua me malin. Shqiptarët  deri në ditët e sotme e ka nderuar malin si hyjni duke e quajtur: Baba Tomori, me të njëjtin atribut si në kohët homerike.

Nga kjo analizë e shkurtër mund të ngrihet një hipotezë: Homeri nuk i ka përkitur etnisë helene, por një etnie tjetër, sepse Homeri njihte ushqyerjen e hyjnisë me anë të pëllumbave, e cila nuk njihej nga helenët.

GM: Botimi juaj i fundit “E vërteta për Dodonën dhe Epirin” duket se vendos një lloj 'pike mbi i' në këtë kërkim disavjeçar. Cili është mesazhi kryesor që dëshironi të përcillni në komunitetin e studiuesve dhe te publiku i gjerë përmes kësaj vepre përmbledhëse?

KM: Pas botimit të librit të tretë për Dodonën në vitin 2020, ku në të tre librat kisha provuar se Dodona nuk ndodhej në luginën e Carakovistës, por në Dëshnicë të Përmetit, më duhej t`ju përgjigjesha pretendimeve greke që e quajnë Epirin që prej 4000 mijë vitesh një territor me histori dhe qytetërim helen. Materiali i grumbulluar deri atëherë dëshmonin se pretendimi helen ishte i pa bazë nga ana shkencore. Kufiri i Helladës me Epirin ishte i përcaktuar qartë, në antikitet, me Gjirin e Ambraqisë (Arta e sotme). Në Epir sipas burimeve të autorëve të antikitetit, kishte vetëm një koloni Helene që ishte ajo e Ambraqisë, që do të thotë se popullsia e Epirit ishte etnikisht e ndryshme nga ajo Helene. Autorët e antikitetit dëshmojnë se fiset epirote ishin pellazge. Dodona sipas autorëve të antikitetit ka qenë pellazge që nga themelimi i saj dhe nuk ka pasur lidhje me helenët. Dodona e vërtetë në veri të Epirit, në kufi me Ilirinë, e vendos atë si produkt i qytetërimit pellazgo-ilir. Ndaj librin “E vërteta për Dodonën dhe Epirin” e ndërtova në vërtetimin e katër tezave:

1-Dodona nuk ndodhet në jugperëndim të Janinës, në luginën e Carakovistës.

2-Epiri i përket qytetërimit pellazgo-ilir.

3-Dodona ndodhet në Dëshnicë të Përmetit.

4-Përkatësia etnike e Dodonës është pellazgo-ilire.

(Kundër pretendimeve absurde për ta quajtur Dodonën helene)

Libri është miratuar nga pesë recensentë, që mbajnë titullin: prof. dr., të cilët i kanë dhënë mendimet e tyre me shkrim, që janë pasqyruar dhe në libër, të cilët  janë personalitete të rëndësishme në Shqipëri dhe Kosovë.

GM: Duke marrë parasysh se institucionet shkencore ndërkombëtare e identifikojnë luginën e Carakovistës si vendndodhjen e Dodonës, mbi çfarë provash materiale apo mospërputhjesh gjeografike bazohet pretendimi juaj se ky lokalizim është i pasaktë?

KM: Libri im i dytë për Dodonën që i kam dhënë titullin “Dosja Karapanos” u është kushtuar burimeve historike të autorëve të antikitetit dhe gjetjeve të luginës së Carakovistës të zbuluara prej Karapanos me të cilat ai i dha luginës së Carakovistës emrin e Dodonës. Atje nuk u gjet asnjë mbishkrim që të mbante emrin e qytetit të Dodonës. Hyjnia nderohej me atributin Naio (Di Naios), kurse burimet historike dëshmojnë se në Dodonë nderohej Di Dodonen. Që do të thotë se Carakovista nuk ka qenë krahina e Dodonës. Atëherë për të vërtetuar se Carakovista nuk ishte Dodona duhej të provohej nga:

a-studimi i plotë i dëshmive historike të autorëve të antikitetit, sidomos ato që lidhen me vendndodhjen e Dodonës,

b-analiza e gjetjeve arkeologjike dhe epigrafike të luginës së Carakovistës, të zbuluara nga Karapanos, Evangjelides dhe Dakaris.

Analiza e këtyre gjetjeve tregon se në këtë qytet nuk gjendet asnjë dëshmi që të lidhet me Dodonën. Përkundrazi, materialet epigrafike tregojnë se në këtë vend nderohej hyjnia Di Naio, dhe jo Zeusi Dodonean. Përfundimisht, nëse ishte ose jo Carakovista vendndodhja e Dodonës, duhet të testoheshin në terrenin konkret:

-burimet historike

-topografia

-arkeologjia

-epigrafia

-kulti fetar

1- Burimet historike e vendosnin Dodonën në Veri të Epirit, në tokën e Molosisë, në kufijtë e Atintanisë ilire, kurse Carakovista ndodhet në mes të Epirit.

2- Topografia që japin autorët e antikitetit nuk përputhet me luginën e Carakovistës.

-Autorët e antikitetit e vendosin Dodonën në shpat të malit Tomar, kurse siti arkeologjik i luginës së Carakovistës, i pretenduar si Dodona, ndodhet në krahun e kundërt të luginës në kodrat e Kozmirasë.

- Autorët e antikitetit e vendosin orakullin ndanë lumit Dodon, kurse në luginën e Carakovistës nuk ekziston lumi.

3- Mundësia e tretë për ta shpallur Carakovistën  si vendndodhje të Dodonës mbetet që të ishin gjetjet arkeologjike dhe ato monumentale. Nuk gjendet asnjë mbishkrim që ky qytet të mbajë emrin e Dodonës. Buleterioni që ndodhet në këtë qytet të luginës së Carakovistës, por edhe mbishkrimet treguan se ky qytet u përkiste Institucioneve Epirote dhe nuk kishte lidhje me Dodonën

4. Gjetjet epigrafike vërtetuan se nuk u gjet asnjë mbishkrim që të mbante emrin e qytetit të Dodonës. Ato u përkasin vetëm dy shekujve (IV-II para Krishtit), kurse burimet historike i japin Dodonës një jetëgjatësi rreth dy mijëvjeçare (para shek. XII para Krishtit-shek.VI pas Krishtit) Pra, mungojnë rreth 18 shekuj, çfarë e bën të paqëndrueshme pretendimin që Carakovista të jetë Dodona pellazge që na japin autorët e antikitetit.

5- Në Dodonë nderohej Di Dodonen, kurse në Carakovistë është nderuar Di Naio, një epitet që i përkiste hyjnisë së këtij qyteti, ashtu siç e kishin të veçantë hyjninë qytetet e tjera të Epirit dhe Ilirisë si:

në Butrint-Di Soter,

në Pasaron-Di Arios,

në Bylis-Di Tropeo,

në Mavrova-Di Megistos etj.

Në Carakovistë ka vetëm një mbishkrim që i kushtohej Di Dodonen, i cili vinte nga ishulli Zakthinos dhe që kishte një lidhje të veçantë se kishin qenë proksenë të Molosëve për 30 breza që nga koha e Kasandrës së Trojës. Një mbishkrim i vetëm tregon se kjo Hyjni (Di Dodonen) nderohet në një qytet tjetër dhe që burimet historike na dëshmojnë se Di Dodonen nderohej në Dodonë. Që do të thotë se Carakovista nuk është qyteti i Dodonës.

Analiza e kombinuar e burimeve historike, e të dhënave topografike, e materialit arkeologjik dhe dëshmive epigrafike çon në një përfundim të qartë: qyteti i zbuluar në luginën e Carakovistës nuk mund të identifikohet me Dodonën. Kjo përforcon tezën se vendndodhja e Dodonës duhet kërkuar në një hapësirë tjetër, në veri të Epirit, në përputhje me përshkrimet e autorëve të antikitetit dhe me të gjitha kriteret shkencore të analizës historike dhe arkeologjike.

GM: Ju propozoni Dëshnicën e Përmetit si vendndodhjen autentike të Dodonës. Cilat janë referencat specifike nga autorët e antikitetit dhe dokumentet e arkivave romake që mbështesin kontekstin gjeografik të kësaj zone?

KM: Propozimi im, për të përcaktuar si vendndodhje të Dodonës Dëshnicën e Përmetit, erdhi si rezultat i autorëve të antikitetit si: Pseudo-Skylaksi që e vendos Dodonën në lumin Aos (Vjosa e sotme) dhe të arkivave të Perandorisë Romake që e vendosin malin Tomar të Dodonës si mal që ndante Atintaninë ilire nga Molosia epirote në luginën e lumit Aos. Nisur nga këto të dhëna, përcaktimi i vendndodhjes së Dodonës nuk paraqet vështirësi. Dëshnica ka plotësuar të gjitha dëshmitë që na kanë dhënë autorët e antikitetit:

1- Mali i Trebeshinës është i vetmi mal që në ditët e sotme ndan Mallakastrën dhe Tepelenën në të djathtë të Vjosës (në antikitet territor i Atintanisë) me rrethin e Përmetit (territor i Molosisë). Në antikitet: mali Tomar i Dodonës ndodhej në veri të Molosisë ose Epirit, si mal që ndante Atintaninë ilire nga Molosia epirote, duke plotësuar kushtin që japin autorët e antikitetit se Dodona ndodhej në kufijtë e Atintanisë ilire.

2- Plotëson topografinë që japin autorët e antikitetit: qyteti dhe faltorja në shpat të malit, fusha Hellopia që shtrihej deri në kufijtë e qytetit rrëzë malit dhe lumi Dodon që ndodhej në këtë njësi gjeografike ndan të cilit ndodhej orakulli.

Këto të dhëna i plotëson krahina e Dëshnicës së Përmetit që ka pasur dhe ka si qendër të saj qytetin e Këlcyrës: në shpat të malit Trebeshinë, në perëndim të qytetit të sotëm të Këlcyrës gjendet qyteti antik me rreth 400 struktura shtëpish dhe sipër tyre kalaja antike ku ndodhet faltorja e Dodonës. Lumi Dëshnica (Dodon) ndan qytetin antik në shpat të malit dhe fushën e Këlcyrës (Hellopia) me sipërfaqe (6 x1.5 km) më e madhja në rrethin e Përmetit. Qyteti, fusha dhe lumi ndodhet në të njëjtën hapësirë gjeografike.

3- Qyteti antik në shpat të malit dhe sipër tij, kalaja antike, përputhet me dëshmitë që japin autorët e antikitetit. Faltoret ndërtoheshin në vende të lartësuara, sipër qendrave të banuara, në vende dominuese, me qëllim që të shpalosej madhështia e tyre. Kësaj lartësie, 400 metra mbi qytetin e Këlcyrës, i përshtaten vargjet e Homerit: “ku dimri bën me borë dhe akuj” që vërtetohet edhe nga dimrat e kohës së sotme, ku shpati i malit mbetet nën dëborë edhe disa ditë të tjera, pasi ajo është shkrirë në luginë.

Në vitin 219 para Krishtit, Dodona u shkatërrua nga Dorimahu i Etolisë, por u rindërtua nga epirotët dhe Filipi i V-të i Maqedonisë. Faltorja e rindërtuar, u rrethua me mure mbrojtëse (kala) për të qenë e sigurt nga pushtuesit e tjerë që kërkonin ta dëmtonin atë.

4- Gjetjet arkeologjike të gjetura rastësisht provojnë ekzistencën e këtij qyteti dhe faltores sipër tij, në një periudhë kohore nga eneoliti deri në periudhën e fundit të Perandorisë Romake:

-sëpatë prej guri të periudhës eneolitike,

-shpata të shekujve XIV-XIII para Krishtit,

-furra qeramike të Mijëvjeçarit të II para Krishtit,

-medaljoni i mbretit të Maqedonisë, Perseut,

-monedhë e periudhës së fundit të Perandorisë Romake,.

5- Ajo që nuk është provuar deri tani është kulti i Hyjnisë që është nderuar në këtë qytet. Medaljoni i Perseut, i gjetur në kala, nga njëra anë vërteton se brenda asaj kalaje ka qenë një faltore ku edhe mbretërit dërgonin dhurata; nga ana tjetër e lidh këtë faltore me atë të Dodonës, sepse një dhuratë si medaljoni i Perseut, jashtë territorit të Maqedonisë, mund të bëhej vetëm në Dodonë.

Ky studim tregon se Dodona ndodhet në luginën e Vjosës, në degën e lumit Dëshnica që derdhet në Vjosë (Aos). Medaljoni i Perseut ka vlerë afërsisht të njëllojtë me gjetjen që do të mbante mbishkrimin me emrin e hyjnisë: Di Dodonen, sepse mbretërit i dërgonin dhuratat në faltoren më të rëndësishme të kohës së tyre që ishte Dodona. Pesë provat që kërkohen për të përcaktuar vendndodhjen e Dodonës, janë të vërtetuara plotësisht, prandaj unë nuk them: Dodona mund të jetë në Dëshnicë të Përmetit, por që nga viti 2011 kam deklaruar dhe deklaroj se Dodona ndodhet në Dëshnicë të Përmetit.

GM: Si i përgjigjeni qëndrimit të historiografisë greke për Epirin dhe në ç’mënyrë burimet antike e bëjnë dallimin e qartë midis etnisë pellazgo-ilire të epirotëve dhe asaj helene?

KM:  Historiografia moderne greke e konsideron Epirin si pjesë të botës helene. Për këtë, në vitin 1997 botoi një libër në anglisht me pjesëmarrjen e historianëve grekë, por dhe të huaj, ku e pretendon Epirin me histori dhe qytetërim helen 4000 mijë vjeçar.

Pretendimi i tyre është ngritur mbi hipoteza të sajuara. Burimet e autorëve të antikitetit vërtetojnë të kundërtën e pretendimit të tyre:

1- Helenët kanë ardhur në trojet që banojnë sot,  në territorin që më parë mbahej nga pellazgët, e dëshmuar nga Herodoti, Thuqididi, Straboni dhe të tjerë. Në kohën e Luftës së Trojës, sipas Homerit, helenët ishin një fis i vogël në Thesali, të cilët nuk morën pjesë as në Luftën e Trojës. Thuqidi e justifikon mospjesëmarrjen e helenëve në Luftën e Trojës, sepse ata nuk kishin përvojë në punët e detit. Më pas helenët pushtuan territoret në jug të Thesalisë dhe u dhanë emrin e tyre atyre territoreve.

2- Autorët e antikitetit e kanë vendosur kufirin verior të Helladës me Gjirin e Ambraqisë, sipas një vije që shkonte drejt lindjes deri në Magnezi, duke e lënë kufirin e Helladës në jug të Epirit dhe Thesalisë. Epiri, Thesalia dhe Maqedonia nuk u pushtuan nga helenët përgjatë gjithë antikitetit duke u banuar nga ajo popullsi e mëparshme që autorët e antikitetit i quanin pellazge.

3- Autorët e antikitetit, madje deri në kohën e Bizantit, kur u shkrua enciklopedia që mban emrin: Suda, popullsia e Epirit është dëshmuar si pellazge.

4- Gjetjet arkeologjike në luginën e Carakovistës (shekullit III para erës sonë) kanë vërtetuar se njerëzit mbanin për mbiemra emrat e hyjnive pellazge si Larisien (hyjnesha Larisa) dhe Dodonen ( hyjnia Di Dodonen).

Pra burimet historike dhe gjetjet arkeologjike vërtetojnë për përkatësinë pellazge të popullsisë së Epirit. Në kohën e pushtimit romak, Epiri u njoh si pjesë e Ilirisë, kjo për arsyen, sepse epirotët dhe ilirët kishin një gjuhë të përbashkët.

Shtrohet një pyetje e rëndësishme: si është e mundur që Greqia  e ka bindur botën shkencore dhe atë publike evropiane dhe më gjerë, që Epiri i ka përkitur Helladës?

Shkaku qëndron te Akademia e Shkencave të Shqipërisë. Akademikët e Shqipërisë ose nga padija, ose nga arsye të tjera, e pretendojnë Epirin si ilir. Që do të thotë se ilirët e kanë pushtuar Epirin në shekujt e pas Krishtit, kur ajo është njohur edhe si ilire. Pra, ilirët kanë pushtuar një territor helen. Madje marrëzia e Akademisë shqiptare ka shkuar edhe më tej. Disa prej tyre thonë se Epiri nuk ka qenë i banuar nga ilirët, duke i hapur rrugën pretendimit helen ta quajnë Epirin si territor të tyren pa pasur asnjë pengesë. Kur institucionet shkencore të trojeve shqiptare heshtin para një provokimi në përmasa globale, zëri i një individi është vështirë të dëgjohet. Megjithatë, për t`ju përgjigjur këtij pretendimi absurd helen, kam shkruar librin “E vërteta për Dodonën dhe Epirin” dhe pres të dëgjohet nga ata që e duan të Vërtetën.

GM: Në argumentimin tuaj se Dodona është ekskluzivisht një themelim pellazg, cilat cilësohen si elementet kryesore kulturore apo kultike që e lidhin këtë tempull me këtë etni specifike, sipas dëshmive të autorëve antikë?

KM:  Përkatësinë pellazge të Dodonës e njohim nga Iliada e  Homerit, kur Akili nga fusha e betejës i drejtohej Hyjninisë dodonase:

“O Zeus, mbret dodonas e pellazgjik, që banon larg,

që kujdesesh për Dodonën dimërkeqe, ku përreth janë selët”.

Homeri (shek. XI-VIII, para Krishtit),  e përcakton Zeusin e Dodonës si pellazg, pra nuk i ka dhënë përcaktor tjetër përveç atij pellazg, sepse Dodona ishte qendra fetare më e madhe e Pellazgjisë, ku ndodhej tempulli dhe orakulli më i famshëm i antikitetit.

Hesiodi, (shek. VII para Krishtit) ka dhënë një dëshmi shumë të rëndësishme:

“Dodona dhe lisi ishin qendra e pellazgëve”. Hesiodi na dëshmon se Dodona dhe orakulli i saj ishte qendra më e rëndësishme e pellazgëve. Si Homeri, ashtu dhe Hesiodi ia atribuojnë Dodonën vetëm etnisë pellazge dhe askujt tjetër.

Herodoti (shek. V para Krishtit) i ka dhënë Dodonës përkatësi pellazge. Madje helenët i veçon si etni që nuk kishte lidhjet me pellazgët, por dëshmon se teologjia pellazge u mbart te helenët  duke adoptuar edhe emrat e perëndive:

“Pellazgët kishin zakon t`u flijonin perëndive çdo gjë, sikurse e mësova në Dodonë” Herodoti i quan banorët e Dodonës pellazgë. Më tej vazhdon:

“Më pas helenët i morën këto emra (emrat e perëndive)nga pellazgët.

Efori (shek. IV para Krishtit) është një tjetër autor i antikitetit, i cituar nga Straboni, që dëshmon se faltorja e Dodonës ka qenë pellazge që nga koha e themelimit të saj:

“Faltorja e Dodonës ka qenë ndërtim pellazgjik që në krye të herës”

Pra faltorja e Dodonës që nga koha e themelimit të saj u ka përkitur pellazgëve dhe ka vazhduar përgjatë gjithë antikitetit si faltore e pellazgëve.

Në fund të shekullit të IV para Krishtit, në kohën kur në Epir sundonte Olimbia pas vdekjes së vëllait të saj në Itali, Aleksandër Molosit, athinasit deshën të ndërhynin në faltoren e Dodonës, por u ndaluan rreptësisht nga Olimbia duke dërguar delegatët e saj në Athinë.  Që do të thotë se edhe në shekullin e katërt, helenët nuk kishin asnjë të drejtë në Dodonë, përveçse si vizitorë të saj.

Pas sundimit të Olimbisë, Epiri njohu një nga mbretërit e saj më të fuqishëm Pirron, që njihet si Pirro i Epirit, i cili i doli zot jo vetëm Epirit, por sulmoi Romën, Maqedoninë e deri në Spartë ku mbeti i vrarë.

Në vitin 2019 (para Krishtit), strategu i Etolisë, Dorimahu, e shkatërroi Dodonën. Nëqoftëse Dodona do të kishte qenë Helene, Etolia Helene nuk do të kishte dërguar ushtrinë e saj të shkatërronte Dodonën. Pas rreth 40 vjetësh (167 para Krishtit) Epiri u pushtua nga romakët dhe të gjitha vendet e Ballkanit, qeveriseshin vetëm nga romakët.

Kështu, gjatë perandorisë romake mundësia që helenët të ushtronin ndikim mbi Epirin ose Dodonën ka qenë e pamundur. Në fund të perandorisë romake, Perandori Teodosi I, e shkatërroi Dodonën dhe tempulli i Dodonës u kthye në qendër peshkopale.  Jo vetëm zotërim helen të Dodonës nuk ka pasur, por edhe ndikimi helen ka munguar. Dodona ka qenë pellazge që në krye të themelimit të saj dhe po ai popull pellazg e më vonë i njohur edhe si ilir, e ruajti, e zhvilloi dhe e lartësoi mbi të gjithë tempujt dhe orakujt e tjerë të hapësirës ballkanike.

GM: Duke u bazuar në faktin se deri në shekullin XIX Epiri përshkruhej si pjesë e Shqipërisë, si shpjegohet ndryshimi i qasjes së enciklopedive evropiane më vonë dhe cili ka qenë roli i Gjirit të Ambrakisë si kufi ndarës natyror dhe historik?

KM: 1-Epiri në enciklopeditë evropiane

Në literaturën enciklopedike dhe gjeografike evropiane të shekujve XVII-XIX, Epiri identifikohej me atë që quhej “Shqipëria e Poshtme” (Bassa Albania). Ky term përdorej për të dalluar jugun nga “Shqipëria e Sipërme” duke e konsideruar Epirin si pjesë integrale të trojeve shqiptare. Ky përdorim nuk ishte i rastësishëm. Ai reflektonte realitetin e njohur në Evropë se Epiri ishte një vazhdimësi historike dhe etnografike e trevave shqiptare, sidomos në kuptimin e kohës, kur termat “Epirus” dhe “Albania” përdoren shpesh si sinonime funksionale në hartografi dhe historiografi.

Historianë dhe albanologë si Johann Georg von Hahn, një ndër themeluesit e albanologjisë, e shihnin Epirin si pjesë të botës shqiptare, duke u mbështetur në:

-vazhdimësinë e popullsisë,

-gjuhën dhe traditat etnografike.

Në veprën e tij, Hahn thekson lidhjen e fortë midis shqiptarëve dhe trevave të Epirit, duke i konsideruar ata si pasardhës të popullsive të lashta të rajonit.

2- Epiri në hartografinë evropiane

Hartografia evropiane është një dëshmi shumë e rëndësishme për mënyrën si perceptohej Epiri. Që nga shekulli XV deri në shekullin XIX, shumë hartografë të njohur evropianë e paraqesin Epirin si pjesë të Shqipërisë ose e emërtojnë drejtpërdrejt “Shqipëria e Poshtme”. Nëse do të kërkojmë hartat e hartografëve evropianë do të gjejmë dhjetëra harta që Epirin e përfshijnë brenda territorit të Shqipërisë. Kjo tregon se për shumë gjeografë evropianë, Epiri nuk ishte një entitet i ndarë nga Shqipëria, por si pjesa e saj jugore në kuptimin historik dhe etnografik.

3-Epiri pas Kongresit të Londrës (1913)

Pas vitit 1913, situata ndryshon rrënjësisht. Vendimet e Fuqive të Mëdha në Konferencën e Ambasadorëve në Londër çuan në ndarjen e territoreve shqiptare dhe në krijimin e kufijve të rinj politikë. Në enciklopeditë dhe botimet evropiane të pas kësaj periudhe:

-Epiri nuk trajtohet më si pjesë e Shqipërisë, por ndahet në dy pjesë: Epiri i Veriut (i lidhur me Shqipërinë) dhe Epiri i Jugut (i përfshirë në Greqi).

Ky ndryshim nuk lidhej me një transformim të menjëhershëm etnografik, por me vendime politike dhe diplomatike. Në këtë mënyrë, koncepti klasik i Epirit si pjesë e “Shqipërisë së Poshtme” fillon të zbehet dhe zëvendësohet nga një interpretim shtetëror.

4-Gjiri i Ambrakisë si kufi historik

Një element i rëndësishëm në përcaktimin e Epirit është roli i Gjirit të Ambrakisë. Që në antikitet, ky gji konsiderohej kufi natyror midis Epirit dhe Helladës,  i cili ruhet edhe gjatë mesjetës. Në burimet mesjetare dhe më vonë, dallimi midis Epirit dhe Greqisë mbetet i njëjtë, duke treguar një vazhdimësi historike dhe gjeografike që nga antikiteti deri në shekullin XIX. Vetëm pas vitit 1913, me ndërhyrjen e faktorëve politikë ndërkombëtarë, ky perceptim fillon të ndryshojë, duke e ndarë Epirin sipas kufijve shtetërorë dhe duke krijuar një realitet të ri që nuk përputhej me traditën historike të mëparshme.

5- Pretendimet helene për ta konsideruar Epirin si pjesë të Greqisë

Në historiografinë bashkëkohore greke, Epiri trajtohet si pjesë e vazhdimësisë historike helene, duke u mbështetur në:

-trashëgiminë e antikitetit (Molosët, Dodona),

-dhe elemente kulturore e fetare të mëvonshme.

Pretendimet helene të kohëve të sotme, janë ndërtuar mbi absurditete, të cilat nuk kanë asnjë bazë shkencore, veçse pretendime shoviniste. Enciklopeditë evropiane, duke u mbështetur te Thuqididi dhe autorë të tjerë të antikitetit, e kanë konsideruar dhe e konsiderojnë Epirin e antikitetit si pjesë e ndarë nga Hellada, që nuk ka lidhe etnike me helenët, por familjen mbretërore të Molosisë që rridhte nga Akil Pelindi e konsiderojnë si helene. Që Akil Pelindi i përkiste etnisë pellazge dhe nuk kishte asnjë lidhje me helenët, kjo është lehtësisht e provueshme dhe duhet bërë nga shqiptarët që merren në fushë të historisë së antikitetit. Përsa i përket Dodonës, ajo i përket botës pellazgo-ilire dhe provohet jo vetëm nga burimet historike, por edhe pozicioni i saj gjeografik që është në kufirin pellazgo-ilir dhe jo në mes të Epirit ku pretendohet deri më sot.