Fejzulla Berisha: Dimensioni kushtetues i çështjes së Kosovës (9)

Dimensioni kushtetues i çështjes së Kosovës (9)

Çështja e Kosovës nuk përbën vetëm një realitet politik apo diplomatik, por në thelb është një çështje thellësisht kushtetuese dhe juridiko-ndërkombëtare, e cila lidhet ngushtë me parimet themelore të së drejtës kushtetuese moderne: sovranitetin popullor, vetëvendosjen, integritetin territorial dhe funksionalitetin e rendit kushtetues. Në këtë kuptim, Kosova përfaqëson një rast kompleks dhe dinamik ku ndërthuren rendi juridik i brendshëm, e drejta ndërkombëtare dhe praktikat e shtetformimit de facto.

1. Sovraniteti popullor si burim i legjitimitetit kushtetues

Në teorinë kushtetuese bashkëkohore, burimi themelor i çdo pushteti shtetëror është vullneti i popullit. Në rastin e Kosovës, legjitimiteti shtetëror është ndërtuar mbi këtë parim përmes disa fazave historike dhe institucionale:rezistenca institucionale gjatë viteve '90, si shprehje e vullnetit politik për vetëqeverisje;zhvillimi gradual i institucioneve të përkohshme nën administrimin ndërkombëtar (UNMIK);Deklarata e Pavarësisë e 17 shkurtit 2008, si akt kulmor i shprehjes së vullnetit politik të përfaqësuesve të zgjedhur.

Ilustrim kushtetues krahasues:Në jurisprudencën evropiane kushtetuese, si në rastin e Gjykatës Kushtetuese të Spanjës lidhur me Katalonjën, është theksuar se sovraniteti nuk mund të fragmentohet pa një bazë kushtetuese ekzistuese shtetërore. Në rastin e Kosovës, situata është juridikisht e dallueshme, pasi pas vitit 1999 është krijuar një ndërprerje e ushtrimit efektiv të sovranitetit shtetëror nga Serbia, duke prodhuar një realitet të ri kushtetues dhe administrativ.

2. Transformimi kushtetues i Kosovës pas vitit 1999

Pas ndërhyrjes së NATO-s dhe vendosjes së administratës ndërkombëtare (UNMIK), Kosova hyri në një fazë të veçantë të kushtetutshmërisë tranzitore ndërkombëtare.

Elementet kryesore të kësaj faze ishin:Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të OKB-së, e cila vendosi një regjim administrativ ndërkombëtar;transferimi gradual i kompetencave te institucionet e përkohshme vetëqeverisëse;krijimi i një sistemi juridik hibrid, i përbërë nga norma ndërkombëtare dhe legjislacion vendor.

Ilustrim praktik:Në këtë fazë, Kosova nuk mund të klasifikohej as si shtet klasik i pavarur, as si territor tipik i një shteti sovran ekzistues. Ajo funksiononte si një formë e veçantë e administrimit ndërkombëtar të territorit, e krahasueshme në disa aspekte me modelin e Bosnjë dhe Hercegovinës pas Marrëveshjes së Dejtonit, por me dinamika të ndryshme të ndërtimit institucional.

3. Kushtetuta e Republikës së Kosovës (2008) si akt themelor

Kushtetuta e Republikës së Kosovës përfaqëson aktin më të lartë juridik dhe shënon fazën e konsolidimit të rendit kushtetues të brendshëm.Ajo ka këto karakteristika themelore:konsolidimin e sovranitetit kushtetues të brendshëm;inkorporimin e parimeve të së drejtës ndërkombëtare në sistemin juridik vendor;garantimin e të drejtave dhe lirive themelore sipas standardeve të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut.

Ilustrim juridik:Në praktikën e saj, Gjykata Kushtetuese e Kosovës ka interpretuar Kushtetutën në harmoni me Pakon e Ahtisaarit, duke krijuar një model të veçantë të "kushtetutshmërisë së mbikëqyrur ndërkombëtarisht".

4. Sovraniteti i kufizuar dhe tensioni kushtetues

Kosova paraqet një model të veçantë të shtetësisë moderne, ku sovraniteti manifestohet në dy nivele:sovranitet i brendshëm i plotë, përmes institucioneve funksionale dhe rendit juridik të konsoliduar;sovranitet i jashtëm i pjesshëm, për shkak të mungesës së njohjes universale ndërkombëtare.

Ilustrim krahasues:Ngjashëm me Tajvanin, Kosova ushtron sovranitet efektiv pa universalitet diplomatik;Ndryshe nga Palestina, Kosova ka struktura shtetërore plotësisht funksionale dhe të konsoliduara.

Ky dualitet krijon një tension të brendshëm kushtetues ndërmjet realitetit juridik dhe realitetit diplomatik ndërkombëtar.

5. Opinioni këshillues i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë (2010)

Opinioni i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë ka rëndësi të veçantë në aspektin juridiko-kushtetues, pasi:konstatoi se Deklarata e Pavarësisë nuk shkel të drejtën ndërkombëtare;nuk u shpreh mbi shtetësinë si status juridik, por mbi ligjshmërinë e aktit të shpalljes.

Ilustrim juridik:Në mënyrë të tërthortë, GJND afirmoi se e drejta ndërkombëtare nuk përmban ndalim të përgjithshëm të shpalljes së pavarësisë, duke hapur hapësirë interpretimi për vetëvendosjen si mekanizëm kushtetues transformues.

6. Vetëvendosja si normë kushtetuese ndërkombëtare

E drejta e vetëvendosjes përbën një parim të konsoliduar të së drejtës ndërkombëtare, i cili në rastin e Kosovës merr karakter të veçantë:remedial (korrektues), për shkak të shkeljeve sistematike të të drejtave të njeriut në të kaluarën;shtetformues, si mekanizëm që prodhoi një subjekt të ri juridiko-kushtetues.

Ilustrim historik krahasues:Rastet e Eritresë dhe Sudanit Jugor dëshmojnë se vetëvendosja mund të materializohet në formë shtetformuese kur rendi kushtetues i brendshëm dështon në garantimin e stabilitetit politik dhe të drejtave themelore.

7.Kosova si rast sui generis i kushtetutshmërisë ndërkombëtare

Nga perspektiva juridike dhe kushtetuese, Kosova përfaqëson:një rast sui generis të shtetformimit bashkëkohor;një model të kushtetutshmërisë së ndërthurur ndërkombëtare dhe vendore;një shembull të transformimit të sovranitetit klasik në sovranitet funksional dhe të ndarë.

Dimensioni kushtetues i Kosovës nuk mund të kuptohet përmes paradigmës tradicionale westfaliane të shtetit. Ai duhet të analizohet si një proces dinamik i krijimit të një rendi të ri kushtetues ndërkombëtar, ku e drejta, politika dhe historia ndërthuren në mënyrë të pandashme dhe reciprokisht formësuese.