Isuf B. Bajrami: Si zhvillohet albanofobia përmes përçarjes fetare në Maqedoninë e Veriut

Si zhvillohet albanofobia përmes përçarjes fetare në Maqedoninë e Veriut

Nga "terrorizmi islamik" te "ortodoksia shqiptare": lufta për identitetin shqiptar në Maqedoninë e Veriut

Nga Isuf B. Bajrami

Në Maqedoninë e Veriut, përplasja mbi identitetin shqiptar nuk zhvillohet vetëm në politikë. Ajo kalon edhe përmes gjuhës së sigurisë, përkufizimit të ekstremizmit, narrativave fetare, kujtesës historike dhe mënyrës se si përcaktohet marrëdhënia ndërmjet kombësisë dhe besimit.

Në njërën anë qëndron shqiptari mysliman, i cili në diskursin e sigurisë rrezikon të reduktohet në kategorinë e "islamistit", "radikalit" ose "xhihadistit". Në anën tjetër qëndron shqiptari ortodoks, identiteti i të cilit sfidon një tjetër ekuacion nacionalist: atë që e barazon ortodoksinë me përkatësinë sllave, serbe ose maqedonase.

Këto janë dy mekanizma të ndryshëm, por përfundojnë në të njëjtin rezultat: përkufizimin e shqiptarit përmes fesë dhe jo përmes identitetit të tij kombëtar.

"Terrorizmi islamik" dhe rasti i Shkupit

Më 30 prill 2026, Agjencia e Sigurisë Kombëtare, në bashkëpunim me Prokurorinë për Ndjekjen e Krimit të Organizuar dhe Korrupsionit dhe Ministrinë e Punëve të Brendshme, zhvilloi një aksion në Shkup. Sipas ANB-së, operacioni pasoi identifikimin e personave dhe të një rrjeti logjistik që, sipas të dhënave operative të agjencisë, lidhej me një grup radikal të frymëzuar nga rrjeti global i Shtetit Islamik.[1]

Autoritetet e lidhën operacionin me një përpjekje për djegien e një objekti të Komunitetit Hebraik në Shkup dhe me aktivitete të dhunshme të ndërmarra pas një thirrjeje të ISIS-it në fillim të prillit.[1]

Më 17 qershor 2026, Prokuroria njoftoi një tjetër rast. Pesë persona nga Shkupi, të moshave 22 deri në 34 vjeç, u vunë nën hetim për veprën penale "organizatë terroriste". Sipas Prokurorisë, grupi ishte formuar në internet në fund të vitit 2024 dhe gjatë viteve 2025–2026 kishte shpërndarë materiale që promovonin ideologjinë e ISIS-it dhe organizatave të tjera terroriste të lidhura ideologjikisht me të.[2]

Në këtë rast, institucionet kanë qenë të qarta: bëhet fjalë për hetime konkrete, persona konkretë, materiale konkrete dhe vepra penale konkrete

Por pikërisht këtu fillon problemi më i gjerë i diskursit publik.

Një individ shqiptar që dyshohet për terrorizëm nuk përfaqëson shqiptarët. Një grup që propagandon ISIS-in nuk përfaqëson Islamin. Dhe lufta kundër terrorizmit nuk mund të shndërrohet në luftë kundër një identiteti etnik.

Kjo është vija ndarëse që institucionet e sigurisë duhet ta ruajnë, ndërsa gazetaria duhet ta kontrollojë.

Sepse, kur një kategori fetare dhe një kategori etnike fillojnë të përdoren si sinonime, terrorizmi individual shndërrohet në stigmatizim kolektiv.

Shqiptari nuk fillon dhe nuk mbaron me fenë

Historia e shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut e bën të pamundur çdo përkufizim të shqiptarisë përmes një feje të vetme.

Shqiptarët e këtij territori kanë qenë dhe janë myslimanë, ortodoksë dhe katolikë.

Një prej dëshmive më të forta gjendet në Rekën e Epërme.

Komunitetet shqiptare ortodokse të Rekës janë dokumentuar në literaturën historike dhe në dëshmi publike. Branko Manojllovski e ka artikuluar hapur identitetin e tij si shqiptar dhe ortodoks, duke folur për një histori ku shqiptarët myslimanë dhe ortodoksë kanë jetuar në të njëjtën hapësirë.[3]

Kjo nuk është vetëm një çështje kujtese individuale.

Regjistri zyrtar i Komisionit për Marrëdhënie me Bashkësitë Fetare dhe Grupet Fetare të Maqedonisë së Veriut përfshin Bashkësinë Fetare të Shqiptarëve Ortodoksë në Republikën e Maqedonisë.[4]

Pra, shqiptari ortodoks nuk është një konstruksion teorik.

Ai është identitet i deklaruar publikisht dhe i njohur në regjistrin shtetëror të bashkësive fetare.

Josif Bageri dhe Reka që nuk u nda sipas fesë

Në historinë e kësaj hapësire qëndron edhe Josif Bageri.

I lindur në Nistrovë të Rekës së Epërme, Bageri ishte veprimtar i Rilindjes Kombëtare Shqiptare dhe pjesë e përpjekjeve për zhvillimin e arsimit dhe të kulturës shqiptare.[5]

Rëndësia e tij për këtë analizë qëndron pikërisht në faktin se historia e Rekës nuk mund të reduktohet në ndarjen e shqiptarëve sipas përkatësisë fetare.

Rilindja shqiptare e trajtoi gjuhën dhe vetëdijen kombëtare si elemente që mund të bashkonin shqiptarët përtej dallimeve fetare.

Kjo e bën Rekën një kundërargument historik ndaj çdo ideologjie që kërkon të ndërtojë ekuacionin:

mysliman = shqiptar; ortodoks = sllav.

Ky ekuacion nuk përputhet me historinë e shqiptarëve të Ballkanit.

Konstandini dhe krishterimi përpara nacionalizmit

Një tjetër element që duhet vendosur në perspektivë është historia e krishterimit të hershëm.

Konstandini i Madh lidhet me Naissusin, qytetin antik që sot njihet si Nish. Ai ishte një nga figurat themelore të historisë së krishterimit të shekullit IV dhe thirri Këshillin e Nikesë në vitin 325.[6]

Por Konstandini nuk mund të trajtohet si "themelues i Kishës Ortodokse" në kuptimin institucional modern. Konceptet e kishave kombëtare dhe ndarja katoliko-ortodokse i përkasin periudhave shumë më të vona.

Ky dallim është themelor.

Krishterimi i shekullit IV nuk ishte pronë kombëtare serbe, maqedonase apo shqiptare.

Nacionalizmi ballkanik është fenomen shumë më i vonshëm.

Prandaj, kur një traditë universale fetare fillon të përkufizohet si pronë ekskluzive e një kombi, kemi kaluar nga besimi te nacionalizimi i fesë.

Kisha Serbe, Kisha Maqedonase dhe konflikti mbi identitetin

Historia e Kishës Ortodokse Serbe dhe asaj Maqedonase e dëshmon se çështja kishtare në Ballkan ka pasur prej kohësh dimension kombëtar dhe politik.

Konflikti mbi statusin e Kishës Maqedonase nuk ishte vetëm një mosmarrëveshje kanonike. Ai u zhvillua në një hapësirë ku feja, gjuha, territori dhe identiteti kombëtar ishin të ndërthurura.

Vetë Kisha Ortodokse Serbe, në komunikatën e saj të 16 majit 2022, rikujtoi se ndërprerja e bashkimit kanonik kishte ardhur pas shpalljes së njëanshme të autoqefalisë nga Kisha Maqedonase në vitin 1967.[7]

Por historia mori një kthesë të rëndësishme në vitin 2022.

KOS riktheu bashkimin liturgjik dhe kanonik me Kishën Maqedonase dhe më pas njohu autoqefalinë e saj.[7][8]

Ky fakt nuk duhet anashkaluar.

Ai tregon se konflikti institucional KOS–KOM nuk mund të përdoret sot si provë se KOS vazhdon të ushtrojë kontroll institucional mbi Kishën Maqedonase.

Por ai nuk e zhduk historinë e nacionalizimit të identiteteve fetare në rajon.

Dhe nuk e mbyll pyetjen tjetër: çfarë ndodh me shqiptarin ortodoks brenda hapësirave ku ortodoksia është lidhur historikisht me projekte kombëtare serbe ose maqedonase?

Nacionalizimi i fesë dhe problemi i shqiptarit ortodoks

Nacionalizimi i fesë funksionon përmes një mekanizmi të thjeshtë: feja përdoret si shenjë kombësie.

Nëse ortodoksinë e përkufizon si ekskluzivisht serbe ose maqedonase, atëherë shqiptari ortodoks bëhet një përjashtim i pakëndshëm për këtë skemë.

Por historia e Rekës e rrëzon këtë përjashtim.

Shqiptari ortodoks ekziston.

Ai ka ekzistuar historikisht.

Ai është deklaruar publikisht.

Dhe një bashkësi shqiptare ortodokse figuron në regjistrin shtetëror.

Kështu, problemi nuk qëndron te shqiptari ortodoks.

Problemi shfaqet vetëm atëherë kur dikush kërkon t'i tregojë atij se cilin identitet duhet të zgjedhë.

Nëse i thuhet shqiptarit se, për shkak se është ortodoks, duhet të jetë serb ose maqedonas, atëherë feja po përdoret si mekanizëm për ndryshimin ose mohimin e identitetit kombëtar.

Kjo është pikërisht forma e përçarjes që duhet të shqyrtohet.

Nga ndarja fetare te albanofobia

Albanofobia nuk shfaqet domosdoshmërisht vetëm përmes deklaratave të drejtpërdrejta kundër shqiptarëve.

Ajo mund të shfaqet edhe përmes mënyrës se si ndërtohet shqiptari në diskurs.

Shqiptari mysliman mund të reduktohet në "islamist".

Shqiptari ortodoks mund të reduktohet në "maqedonas" ose "serb".

Në të dyja rastet, identiteti shqiptar dobësohet.

Në rastin e parë, shqiptari paraqitet si rrezik sigurie.

Në rastin e dytë, shqiptari humbet si subjekt kombëtar.

Ky është thelbi i tezës së këtij shkrimi:

Përçarja fetare nuk është thjesht ndarje ndërmjet dy komuniteteve fetare; ajo mund të përdoret për ta copëzuar vetë identitetin shqiptar në kategori që mund të kontrollohen, stigmatizohen ose përvetësohen nga narrativa të tjera kombëtare.

Dimensioni rus dhe serb i luftës informative

Në këtë pikë hyn dimensioni i luftës hibride.

Instituti për Studime të Komunikimit në Shkup ka dokumentuar se Maqedonia e Veriut është pjesë e mjedisit ku operacionet e manipulimit dhe ndërhyrjes së huaj informative, të njohura si FIMI, përdorin dobësitë shoqërore dhe konfliktet ekzistuese për të ndikuar në perceptimet publike.[9]

Në studimin e tij të posaçëm për FIMI-n ruse në Maqedoninë e Veriut, instituti thekson se Ballkani Perëndimor përbën një terren të rëndësishëm për operacionet e ndikimit rus dhe se tensionet dypalëshe dhe konfliktet e brendshme mund të përdoren për të amplifikuar narrativat e ndikimit.[9]

Kjo është e rëndësishme për analizën e përçarjes fetare.

Një operacion ndikimi nuk ka nevojë të krijojë konfliktin nga zero.

Mjafton të gjejë një vijë ekzistuese ndarjeje dhe ta thellojë atë.

Në Maqedoninë e Veriut, një prej vijave më të ndjeshme është ajo që lidh etninë, fenë dhe identitetin kombëtar.

Nishi si pjesë e mozaikut ruso-serb

Në këtë kontekst, Qendra Humanitare Ruso-Serbe në Nish nuk mund të anashkalohet nga një analizë e ndikimit ruso-serb në Ballkan.

Qendra paraqitet zyrtarisht si strukturë humanitare ruso-serbe, e fokusuar në reagimin ndaj fatkeqësive dhe emergjencave.[10]

Megjithatë, roli i saj ka qenë prej vitesh objekt debati politik dhe sigurie.

Për këtë arsye, Nishi duhet parë jo si provë e një "qendre operative" që kontrollon ngjarjet në Shkup, por si një prej nyjeve institucionale të marrëdhënieve ruso-serbe, rreth së cilës është zhvilluar një debat i gjerë mbi ndikimin dhe sigurinë.

Kjo është në përputhje me analizat më të gjera mbi FIMI-n dhe ndikimin rus në Ballkan.

Por një gjë duhet thënë prerë: asnjë nga këto burime nuk provon se Qendra e Nishit ka drejtuar aksionet antiterroriste në Shkup.

Gazetaria serioze nuk ka nevojë për një lidhje të tillë të paprovuar.

Mjafton të dokumentojë mekanizmin e ndikimit dhe pastaj të ndjekë gjurmët.

Lufta për shqiptarinë zhvillohet edhe brenda ortodoksisë

Kjo është pika ku çështja merr dimensionin më të thellë.

Për shumë dekada, shqiptaria në Ballkan është lexuar përmes fesë. Shqiptari është imagjinuar si mysliman; katoliku shqiptar është trajtuar si përjashtim; ndërsa shqiptari ortodoks është shpesh bërë edhe më i padukshëm.

Por kjo histori nuk përputhet me realitetin.

Reka e Epërme është dëshmi.

Josif Bageri është dëshmi.

Branko Manojllovski është dëshmi.

Regjistri shtetëror i bashkësive fetare është dëshmi.

Historia e shqiptarëve të besimeve të ndryshme është dëshmi.

Kjo është arsyeja pse shqiptari ortodoks ka rëndësi shumë më të madhe se një debat lokal fetar.

Ai e rrëzon idenë se feja e përcakton kombin.

Dhe pikërisht për këtë arsye, identiteti i tij bëhet një fushëbetejë politike dhe kulturore.

Përfundim

Albanofobia moderne nuk duhet kërkuar vetëm në fjalorin e drejtpërdrejtë kundër shqiptarëve.

Ajo mund të shfaqet edhe përmes mënyrës se si shqiptarët klasifikohen.

Shqiptari mysliman reduktohet në rrezik potencial të sigurisë.

Shqiptari ortodoks ndahet nga shqiptaria dhe shtyhet drejt një identiteti tjetër kombëtar.

Në të dyja rastet, identiteti shqiptar humbet kompleksitetin e tij.

Prandaj, beteja për identitetin shqiptar në Maqedoninë e Veriut është njëkohësisht betejë kundër dy reduktimeve: kundër reduktimit të shqiptarit në mysliman dhe kundër reduktimit të ortodoksit në serb ose maqedonas.

Këto dy mekanizma nuk janë të njëjtë, por mund të prodhojnë të njëjtin efekt politik: përçarjen e shqiptarëve sipas fesë.

Në këtë kuptim, Reka nuk është vetëm një kapitull i historisë lokale. Është kundërargument ndaj çdo projekti që e lidh kombin me fenë.

Josif Bageri nuk është vetëm figurë e Rilindjes. Ai është dëshmi se shqiptaria dhe ortodoksia nuk kanë qenë identitete të papajtueshme.

Dhe shqiptari ortodoks i sotëm nuk është paradoks.

Është vazhdimësi e një realiteti që ka ekzistuar shumë përpara se nacionalizmat moderne ballkanike ta shndërronin fenë në kufi kombëtar.

Nëse Maqedonia e Veriut dëshiron të jetë shtet qytetar dhe multietnik, atëherë parimi duhet të jetë i thjeshtë:

Feja nuk përcakton kombin, as kombi nuk duhet ta përcaktojë fenë.

Çdo përpjekje për ta bërë të kundërtën krijon terren për përçarje.

Dhe pikërisht aty, në hapësirën ndërmjet fesë, nacionalizmit, sigurisë dhe identitetit, duhet kërkuar mekanizmi përmes të cilit albanofobia mund të marrë forma të reja.

Fusnotat

[1] Agjencia e Sigurisë Kombëtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut, njoftimi për aksionin antiterrorist të 30 prillit 2026 dhe identifikimin e një grupi radikal të lidhur ideologjikisht me rrjetin global të ISIS-it.

[2] Prokuroria Themelore Publike për Ndjekjen e Krimit të Organizuar dhe Korrupsionit, "Pesë persona nën hetim për organizatë terroriste", 17 qershor 2026.

[3] Për shqiptarët ortodoksë të Rekës dhe deklaratat publike të Branko Manojllovskit, shih literaturën akademike dhe intervistat e tij publike mbi identitetin shqiptar dhe ortodoks.

[4] Komisioni për Marrëdhënie me Bashkësitë Fetare dhe Grupet Fetare të Republikës së Maqedonisë së Veriut, regjistri zyrtar i bashkësive fetare.

[5] Literatura historike mbi Josif Bagerin dhe veprimtarinë e tij në Rilindjen Kombëtare Shqiptare; Bageri ishte nga Nistrova e Rekës së Epërme dhe veproi për arsimin dhe kulturën shqiptare.

[6] Burime historike dhe akademike mbi Konstandinin e Madh, Naissusin dhe Këshillin e Nikesë të vitit 325.

[7] Kisha Ortodokse Serbe, komunikata e Sinodit/Soborit të Shenjtë të 16 majit 2022 mbi rivendosjen e bashkimit kanonik dhe liturgjik me Kishën Ortodokse Maqedonase.

[8] Kisha Ortodokse Serbe, dokumentacioni zyrtar mbi njohjen e autoqefalisë së Kishës Ortodokse Maqedonase në vitin 2022.

[9] Institute of Communication Studies, Russian FIMI in North Macedonia: Exploiting Vulnerabilities Through Bilateral Disputes, 13 nëntor 2025.

[10] Russian-Serbian Humanitarian Center, dokumentet zyrtare mbi themelimin dhe funksionin e qendrës në Nish.

Prishtinë, 28.09.2026