Sabile Basha: Aeroplanin që e prisja të zbriste në oborrin tonë të vogël

AEROPLANIN QË E PRISJA TË ZBRISTE NË OBORRIN TONË TË VOGËL

Tregim nga Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Kur isha e vogël, qielli i fshatit tim Koretin, ishte për mua si një faqe e kaltër dhe e pafund, ku rrallëherë shkruhej ndonjë shenjë e pazakontë. Vetëm ndonjëherë, shumë rrallë, mbi atë hapësirë të qetë shfaqej ndonjë aeroplan, dhe ardhja e tij dukej si një ngjarje e veçantë, pothuajse si një festë e papritur në mes të ditës. Së pari dëgjohej zhurma e tij e largët, një gumëzhimë që vinte nga thellësia e qiellit dhe e prishte qetësinë e fshatit. Pastaj, unë ngrija kokën lart, me sytë plot habi, sikur po kërkoja të zbuloja një sekret të madh. E shikoja me admirim atë trup të madh prej metali që lëvizte mbi ne, i lirë dhe i paarritshëm, sikur nuk i përkiste tokës sonë, por një bote tjetër, të largët e misterioze.

E ndiqja me sy për aq kohë sa mundesha, derisa ai tretej pas reve ose humbiste përtej horizontit. Në imagjinatën time fëmijërore, aeroplani nuk ishte vetëm një mjet fluturues, ishte një krijesë e çuditshme, një zog i hekurt që vinte nga largësitë dhe largohej sërish drejt tyre, duke lënë pas vetes një ndjenjë magjie, pyetjesh dhe dëshire për ta kuptuar botën përtej Koretinit. Më dukej pothuajse e pabesueshme, si një mrekulli që sytë e mi e shihnin, por mendja ime fëmijërore nuk arrinte ta kuptonte. Si mundej diçka aq e madhe, aq e rëndë, aq e fuqishme, të qëndronte pezull në qiell pa u mbajtur nga askush? Si mund të lëvizte nëpër kaltërsi pa ndonjë dorë të dukshme që ta shtynte, pa ndonjë krah gjigant që ta mbante, pa ndonjë forcë që unë të mund ta shihja?

Ai fluturonte i vetëm, i sigurt, krenar dhe i lirë, sikur qielli të ishte shtëpia e tij e natyrshme. Kalonte mbi fshatra, mbi male, mbi fusha e lugina, duke e prerë hapësirën me një madhështi të heshtur. Për mua, ai nuk ishte thjesht një mjet udhëtimi, ishte një enigmë e gjallë, një trup prej metali që sfidonte peshën e tokës dhe ngjitej atje ku vetëm zogjtë e retë dukeshin se kishin të drejtë të qëndronin. Pas vetes linte një vijë të zbehtë në kaltërsinë e qiellit, por në shpirtin tim linte shumë më tepër se kaq. Linte habi, ëndërrim, pyetje të pafundme dhe një gjurmë të thellë në imagjinatë, e cila atëherë fillonte të kuptonte se bota ishte shumë më e madhe sesa oborri ynë, fshati ynë dhe horizonti që mund ta shihja me sy.

Në atë moshë të njomë, aeroplani nuk ishte për mua vetëm një mjet me të cilin njerëzit udhëtonin nga një vend në tjetrin. Ai ishte shumë më tepër se kaq. Ishte një shenjë e madhe në qiell, një dëshmi se edhe gjërat që duken të pamundura, një ditë mund të bëhen të mundura. Për sytë e mi fëmijërorë, ai përfaqësonte largësitë që mund të afroheshin, vendet e panjohura që mund të arriheshin, botët e mëdha që fillonin përtej horizontit të fshatit tim të vogël. Sa herë e shihja duke fluturuar, më dukej sikur merrte me vete jo vetëm njerëz, por edhe ëndrra, mall, shpresa dhe dëshira të fshehura.

Ai më mësonte në heshtje, pa fjalë e pa shpjegime, se qielli nuk u përkiste vetëm zogjve dhe reve. Qielli mund të bëhej edhe udhë e njeriut, hapësirë e guximit, e shpikjes dhe e ëndrrës. Nëpër fluturimin e tij, unë kuptoja se edhe zemra e njeriut ka krahë, edhe kur këmbët i qëndrojnë ende në tokë. Shpesh i afrohesha gjyshes sime të mrekullueshme me sytë plot habi dhe me atë kureshtje të pastër, të pafajshme, që vetëm fëmijëria di ta ruajë të paprekur. Sa herë që mbi kokat tona kalonte ai trup i madh e i zhurmshëm, unë nuk mund ta mbaja brenda pyetjen time. E shikoja qiellin, pastaj gjyshen, sikur prej saj prisja të më hapte një derë të fshehtë të botës.

“Çfarë është ajo?” — e pyesja me zë të butë, por plot padurim. “Çfarë është ajo krijesë e madhe që kalon atje lart, mbi ne, dhe pas vetes lë një vijë të gjatë tymi, të bardhë e të dendur?”

Për mua, ai tym nuk ishte thjesht gjurmë në qiell. Më dukej sikur dikush, me një dorë të padukshme, po shkruante mbi kaltërsinë e ditës një mesazh të fshehtë që vetëm të rriturit mund ta lexonin. Dhe unë, e vogël, qëndroja poshtë tij, në tokën time të njohur, duke kërkuar nga gjyshja një përgjigje për atë mrekulli që kalonte mbi ne dhe zhdukej në largësi. E vështroja me sytë hapur, pa guxuar pothuajse as të pulisja qerpikët, e magjepsur nga ai udhëtar i largët që e çante kaltërsinë e qiellit me një qetësi madhështore. Ai fluturonte nëpër ajër pa u ndalur, sikur të njihte rrugë të fshehta mes reve, rrugë që ne, njerëzit e vegjël të tokës, nuk mund t’i shihnim.

Më dukej sikur vinte nga një botë tjetër, nga një vend i panjohur ku gjithçka ishte më e madhe, më e lirë dhe më e çuditshme. Pastaj largohej drejt një horizonti që për ne mbetej vetëm ëndërr, drejt hapësirave që nga toka jonë e vogël mund t’i preknim vetëm me imagjinatë. Gjyshja më dëgjonte me buzëqeshjen e saj të butë, ndërsa unë prisja prej saj më shumë se një përgjigje të thjeshtë. Prisja një zbulim, një të vërtetë të fshehur, një çelës të vogël që do të ma hapte portën e misterit të qiellit. Sepse në sytë e fëmijërisë, gjërat e mëdha nuk janë vetëm gjëra, ato janë mrekulli që presin të shpjegohen.

Ajo më shikonte me një habi të ëmbël, të butë, pothuajse fëmijërore, sikur pyetja ime ta kishte prekur edhe atë diku thellë në kujtesë. Në sytë e saj kishte një pafajësi të rrallë, një qetësi të vjetër dhe një dhembshuri që vetëm gjyshet dinë ta mbajnë brenda shikimit të tyre. Dukej sikur edhe ajo, për një çast, po përpiqej ta kuptonte bashkë me mua atë mister të madh që kalonte mbi kokat tona. Pastaj, pas një heshtjeje të shkurtër, më fliste me zërin e saj të ngrohtë e të qetë, atë zë që dukej sikur vinte nga një kohë tjetër:

“Jo, çika jeme, nuk e di saktë çka është. Nuk di si ngrihet, si ecën në qiell, as kush e drejton aq lart. Por një gjë e di, me të udhëtojnë njerëzit, shkojnë larg, shumë larg… por me të, ndonjëherë, edhe shkatërrohen qytetet.”

Ato fjalë më mbetën në mendje si një hije mbi mrekullinë. Në gojën e gjyshes, aeroplani u bë njëkohësisht udhë dhe rrezik, ëndërr dhe frikë, mjet që i çonte njerëzit drejt botës, por edhe forcë që mund të sillte dhimbje mbi qytete të tëra. Ato fjalë të gjyshes nuk u tretën lehtë nga mendja ime. Ato qëndruan aty për shumë kohë, si një jehonë e qetë, por e thellë, që kthehej sa herë ngrija sytë nga qielli. Në zemrën time të vogël, aeroplani nuk ishte më vetëm ajo mrekullia e madhe që çante kaltërsinë dhe më mbushte me admirim. Ai mori menjëherë dy pamje, dy kuptime, dy fytyra të kundërta.

Nga njëra anë, ai mbeti ëndërr, udhëtim, largësi e bukur, dëshirë për të parë botën përtej fshatit tim. Nga ana tjetër, mbi të ra një hije e lehtë frike, një kujtim i errët i fjalëve të gjyshes se me të mund të shkatërroheshin edhe qytetet. Kështu, në imagjinatën time fëmijërore, aeroplani u bë njëkohësisht zog i lirisë dhe lajmëtar i rrezikut, portë drejt botës dhe hije e luftës. Megjithatë, shpirti im i vogël nuk deshi të ndalej te frika. Mendja ime u kap fort pas pjesës më të bukur të rrëfimit të gjyshes se, me aeroplan udhëtonin njerëzit. Ajo fjali mjaftonte për ta ndezur sërish ëndrrën time. Nëse njerëzit hipnin në të dhe shkonin larg, atëherë edhe unë, një ditë, mund të nisesha drejt atyre vendeve që atëherë i njihja vetëm përmes imagjinatës.

Që nga ajo ditë, brenda meje lindi një lakmi e butë, e pafajshme, për të gjithë ata njerëz që hipnin në atë zog të madh prej hekuri dhe, pa kaluar shumë, zhdukeshin pas Kodrës së Madhe. I përfytyroja të ulur brenda tij, të qetë e të sigurt, ndërsa aeroplani i merrte me vete mbi fshatra, mbi male, mbi rrugë e mbi gjithçka që mua më dukej e largët dhe e paarritshme. Sa herë ai humbiste nga sytë e mi pas kodrës, më dukej sikur bashkë me të zhdukeshin edhe ata njerëz, jo vetëm drejt një qyteti tjetër, por drejt një bote të re, të fshehur pas horizontit. Aty ku syri im fëmijëror nuk mund të shkonte më, fillonte të ecte imagjinata ime.

Në atë hapësirë të padukshme përtej Kodrës së Madhe, mendja ime ndërtonte rrugë të gjata, qytete të panjohura, dete të kaltërta, drita të largëta dhe ëndrra që nuk kishin fund. Aeroplani, për mua, nuk i çonte njerëzit vetëm nga një vend në tjetrin, ai i kalonte përtej kufirit të zakonshëm të jetës sonë të vogël, drejt misterit, lirisë dhe botës së madhe që ende prisja ta njihja. Por rrëfimi i gjyshes, ai pohim i saj i thjeshtë, i thënë pa frikësim e pa zbukurime, se aeroplani mund të shkatërronte edhe qytete, nisi ta zbehte ngadalë adhurimin tim të parë. Ajo mrekulli që deri atëherë e kisha parë vetëm me sy të mahnitur, filloi të mbante mbi vete edhe një hije të lehtë trishtimi.

Në mendjen time fëmijërore, figura e aeroplanit filloi ngadalë të ndryshonte. Ai nuk mbeti më vetëm pamja e bukur që e ngrinte kokën time drejt qiellit me admirim, as vetëm ai udhëtar i madh që linte pas vetes një vijë të bardhë në kaltërsi. Pas madhështisë së fluturimit të tij nisi të shfaqej edhe një hije tjetër, më e rëndë, më e heshtur. Më dukej e pakuptueshme që një zog i tillë prej hekuri, i cili në sytë e mi dukej si urë drejt botës, mund të kthehej edhe në lajmëtar zjarri, frike e dhimbjeje. Në shpirtin tim të vogël, aeroplani u bë kështu një mister i dyfishtë: një ëndërr që të thërriste të fluturoje dhe një hije që të kujtonte se edhe shpikjet më të bukura të njeriut mund të mbartin brenda vetes peshën e shkatërrimit.

Që nga ai çast, sa herë që aeroplani kalonte mbi qiellin tonë, sytë e mi nuk e ndiqnin më vetëm me mahnitjen e dikurshme. Admirimi ishte ende aty, i gjallë dhe i bukur, por tashmë nuk ishte i vetëm. Brenda tij ishte përzier një ndjenjë tjetër, më e heshtur, më e paqartë, një lloj drithërime që fëmijëria nuk dinte ta emërtonte plotësisht. E përcillja me shikim derisa humbiste larg, por në zemrën time bashkëjetonin dy ndjenja: kureshtja e madhe për të fluturuar dhe një ankth i vogël që më rëndonte lehtë në shpirt. Nga njëra anë, dëshiroja të isha edhe unë atje lart, mes reve, duke parë botën nga qielli, nga ana tjetër, fjalët e gjyshes më kujtonin se ajo mrekulli nuk ishte krejt e pafajshme.

Vitet rridhnin ngadalë, njëri pas tjetrit, duke marrë me vete ditë, stinë e kujtime, por ai mendim nuk u largua kurrë plotësisht nga mendja ime. Ai mbeti i strukur diku thellë në kujtesën time fëmijërore, si një pyetje e vogël, e heshtur, që nuk pranonte të shuhej. Sa më shumë rritesha, aq më shumë ajo pyetje dukej se rritej bashkë me mua, si ishte e mundur që njerëzit të hipnin brenda atij trupi të madh prej metali, që unë e shihja vetëm lart në qiell, të largët e të paarritshëm? Si hynin aty, ku qëndronin, si udhëtonin mes reve dhe pastaj si zbrisnin sërish në tokë?

Në imagjinatën time, aeroplani dukej si një zog gjigant, i çuditshëm dhe madhështor, që i merrte njerëzit në barkun e tij të hekurt dhe i nxirrte pastaj në një vend tjetër, larg, shumë larg. Dhe kjo më dukej një mrekulli më vete, sikur njeriu të futej për pak kohë në trupin e qiellit dhe të dilte prej andej me një botë të re përpara syve. Më dukej e pabesueshme që ai objekt, të cilin unë e shihja gjithmonë vetëm lart, shumë larg, pothuajse të paarritshëm për dorën dhe mendjen time fëmijërore, mund të kishte brenda vetes një botë të tërë. Si mund të kishte dyer? Si mund të kishte shkallë? Si mund të kishte ulëse, dritare, njerëz që flisnin, qeshnin, prisnin, udhëtonin dhe pastaj zbrisnin në një vend tjetër?

Për mua, aeroplani nuk ishte një send i zakonshëm që mund të hapej e të mbyllej si çdo mjet tjetër. Ai ishte një mister i madh që lëvizte në qiell, një shtëpi e fshehur mes reve, një botë e mbyllur në barkun e një trupi prej metali. Më dukej sikur brenda tij njerëzit ndaheshin përkohësisht nga toka dhe bëheshin pjesë e një udhëtimi të çuditshëm, mes qiellit dhe ëndrrës.

Sa herë kalonte mbi ne dhe zhdukej pas horizontit, më dukej se merrte me vete jo vetëm udhëtarë, por edhe sekrete të panjohura. Ai largohej drejt vendeve që unë nuk i njihja, drejt qyteteve që nuk i kisha parë kurrë, duke lënë pas në mendjen time një varg pyetjesh, habish dhe dëshirash që fëmijëria i ruante si thesare të vogla.

Edhe pse vitet kalonin dhe koha më çonte dalëngadalë drejt moshës së rritur, brenda meje nuk u shua kurrë ajo vajza e vogël me sytë nga qielli. Ajo mbeti aty, e fshehur në një qoshe të shpirtit, me të njëjtën kureshtje të pastër, me të njëjtën habi të butë për gjërat që duken më të mëdha se jeta jonë e përditshme. Sa herë mendoja për aeroplanin, më dukej sikur rikthehesha përsëri në oborrin e fëmijërisë, duke ngritur kokën lart dhe duke ndjekur me sy atë trup të largët prej metali. Pyetjet e dikurshme vazhdonin të më pëshpëritnin brenda: si hyjnë njerëzit aty, në atë botë të mbyllur mes reve? Si zbresin prej saj, pasi kanë prekur qiellin? Çfarë ndiejnë në atë çast kur toka nis t’u largohet nga këmbët dhe shtëpitë, rrugët e fushat bëhen të vogla si kujtime?

Në thellësi, ndoshta ajo vajzë nuk kërkonte vetëm të kuptonte aeroplanin. Ajo kërkonte të kuptonte fluturimin, largësinë, guximin për t’u nisur dhe misterin e njeriut që, edhe kur lind mbi tokë, gjithmonë ëndërron qiellin. Shpeshherë, me mendjen time fëmijërore që nuk njihte pengesa dhe nuk pranonte kufij, e çoja veten drejt një pyetjeje që më dukej e madhe sa vetë qielli, po sikur një ditë të më lindte dëshira edhe mua të udhëtoja me aeroplan? Po sikur të doja të nisesha nga Koretini, nga ai vend i vogël që njihja me çdo rrugicë, me çdo oborr e me çdo hije peme, dhe të shkoja te axha im që jetonte larg, në Lubjanë?

Atëherë menjëherë më lindte hutimi i madh, si do të hipja në të? Ku do ta prisja? A do të ndalej ai mbi fshatin tonë? A do të më shihte mua, një vajzë të vogël me sytë drejt qiellit dhe me zemrën plot dëshirë për udhëtim? Në imagjinatën time, largësia deri në Lubjanë nuk ishte vetëm rrugë, ishte një botë e tërë mes meje dhe axhës tim. Dhe aeroplani më dukej si e vetmja mrekulli që mund ta shkurtonte atë largësi, si një urë e padukshme mes Koretinit dhe qytetit të largët ku jetonte dikush i dashur për ne. E përfytyroja veten diku mbi tokën tonë, në atë truall të njohur ku çdo gur dukej se mbante kujtesë, me kokën ngritur drejt qiellit dhe me zemrën plot një pritje të pashpjegueshme. Më dukej sikur po prisja të zbriste për mua ai zog i madh prej hekuri, ai trup i çuditshëm që çante kaltërsinë me një madhështi të heshtur dhe që, sa herë kalonte mbi fshatin tim, më linte pas një ndjenjë habie, frike të ëmbël dhe dëshire të fshehtë.

Nuk e dija ku pushonte ai pas fluturimit, në cilin vend të tokës prekte rrotat, si hapej barku i tij për të pranuar njerëzit brenda, kush i thërriste udhëtarët dhe me çfarë fjale niste ai rit i panjohur i ngjitjes drejt qiellit. Nuk e kuptoja si mund të bëhej njeriu pjesë e një udhëtimi të tillë, si mund të linte pas oborrin, fushat, kodrat, aromën e dheut dhe të hynte në një botë ku rrugët nuk ishin më prej balte a guri, por prej reje, drite dhe largësie.

Për mua, aeroplani ishte ende një mrekulli e paarritshme, një shenjë nga një botë tjetër, gjysmë e vërtetë e gjysmë përrallë. Ai vinte nga larg, kalonte mbi çatitë tona si një lajmëtar i kohëve të panjohura dhe pastaj zhdukej pas Kodrës së Madhe, duke marrë me vete zhurmën, ëndrrën dhe pyetjet e mia fëmijërore. Mendoja për rrugën deri te axha në Lubjanë si për një largësi pa fund, si për një vend që nuk matej me kilometra, por me mall, me rrëfime dhe me atë padijen e ëmbël të fëmijërisë. Lubjana, për mua, nuk ishte thjesht një qytet në hartë, ishte një emër që vinte nga bisedat e të rriturve, nga letrat, nga kujtimet, nga dëshira për t’u afruar me dikë të dashur që jetonte larg.

E megjithatë, mendimi se njeriu mund të hipte në aeroplan dhe të mbërrinte atje më dukej si një mrekulli e madhe, gati e pabesueshme. Ishte sikur qielli të hapej për pak çaste dhe t’i jepte njeriut mundësinë të bëhej pjesë e tij, sikur të kapje për dore një copë reje, një copë kaltërsi, dhe t’i besoje asaj fatin e udhëtimit. Në mendjen time fëmijërore, aeroplani nuk ishte vetëm mjet udhëtimi, por një urë e padukshme mes largësisë dhe dashurisë. Ai mund të të merrte nga toka jote, nga oborri, nga shtëpia, nga zërat e njohur, dhe të të çonte larg, shumë larg, atje ku zemra tërhiqej nga njerëzit e saj.

Mendoja gjatë për këtë, e rrotulloja atë pyetje në mendjen time të vogël si një lodër të çuditshme fëmijërie, që sa herë e prekje, hapte një habi të re. Nuk më linte të qetë mendimi se si mund të hynte njeriu në atë zog të madh prej hekuri, që nuk prekte kurrë tokën time, por vetëm kalonte lart, i largët dhe madhështor. Dhe pastaj, më në fund, në botën time të pafajshme gjeta një shpjegim që më dukej krejt i natyrshëm, madje i padiskutueshëm. Me siguri, thosha me vete, aeroplani mbante brenda trupit të tij shkallë të mëdha, shkallë gjigante, të fshehura diku në barkun e hekurt, si një sekret që hapej vetëm për ata që duhej të niseshin.

I përfytyroja ato shkallë duke zbritur ngadalë nga qielli, duke u zgjatur e stërzgjatur mbi fusha, mbi kopshte, mbi çatitë e shtëpive, derisa më në fund të preknin tokën pikërisht në oborrin tonë. Dhe atëherë, mendoja, mjaftonte vetëm të ngjiteshe hap pas hapi, me zemrën që rrihte fort, për të hyrë në atë mrekulli fluturuese që të çonte larg, atje ku fillonte bota tjetër.

E përfytyroja atë çast me një kthjelltësi të habitshme, sikur të mos ishte thjesht mendim fëmijëror, por një pamje e vërtetë që më priste diku në kohë. E shihja veten të vogël, në mes të oborrit tonë, me sytë ngritur lart dhe me zemrën që më rrihte nga një përzierje frike, habie dhe gëzimi të fshehtë.

Nga qielli, sikur të hapej vetë kaltërsia, zbriste një shkallë e gjatë, e pafund, që varej mes reve dhe tokës sonë. Ajo nuk ishte vetëm shkallë; ishte një urë e mrekullueshme midis botës sime të vogël, të njohur e të dashur, dhe asaj bote të largët që ekzistonte përtej Kodrës së Madhe, përtej fshatit, përtej gjithçkaje që unë arrija të kuptoja. Pastaj, me kujdesin e një fëmije që i trembet lartësisë, por që nuk mund t’i ikë thirrjes së ëndrrës, do të vendosja këmbën në shkallën e parë. Do të ngjitesha ngadalë, hap pas hapi, duke u kapur fort, sikur të mbahesha jo vetëm pas hekurit, por pas vetë dëshirës për të parë botën. Dhe sa më lart të ngjitesha, aq më shumë oborri, shtëpia dhe toka ime do të mbeteshin poshtë si një kujtim i dashur, ndërsa përpara meje hapej misteri i madh i largësive.

Çdo hap mbi atë shkallë të përfytyruar do të më largonte ngadalë nga oborri ynë, nga pragu i shtëpisë, nga zërat e njohur, nga Koretini, ku bota ime kishte kufijtë e saj të ngrohtë dhe të sigurt. Me çdo ngritje, toka do të mbetej pak më poshtë, ndërsa zemra ime fëmijërore do të hapej drejt një hapësire të re, të panjohur, por magjepsëse. Ajo shkallë nuk më çonte vetëm drejt qiellit, më çonte drejt një dëshire të madhe, drejt axhës tim në Lubjanë, drejt një vendi që për mua jetonte më shumë në mall sesa në gjeografi. Lubjana ishte larg, e mbështjellë me mjegullën e tregimeve familjare, me emrin e një njeriu të dashur dhe me misterin e botës përtej fshatit.

Në mendjen time, udhëtimi nuk niste në aeroport, sepse atëherë as nuk e njihja atë fjalë. Nuk e dija se kishte vende të posaçme ku njerëzit prisnin aeroplanët, ku valixhet renditeshin, ku zërat thërrisnin nisje e mbërritje. Për mua, gjithçka fillonte në oborrin tonë, në atë hapësirë të thjeshtë ku fëmijëria kishte fuqinë të shpikte mrekulli. Aty, mes tokës, shtëpisë dhe qiellit, imagjinata ndërtonte ura të pamundura. Dhe ato ura, pikërisht sepse lindnin nga pafajësia, më dukeshin më të besueshme se vetë realiteti. Dhe erdhi një ditë kur ajo dëshirë, e rritur në heshtje brenda meje, mori formë dhe zë. Ishte një dëshirë e pastër, e lindur nga zemra e një fëmije që nuk njeh kufij, që nuk i mat gjërat me mundësi apo pamundësi, por vetëm me mall dhe ëndërr. Me atë guxim të pafajshëm, që vetëm fëmijëria e ka, iu afrova babait dhe, me një përzierje lutjeje dhe besimi të plotë, i kërkova të më dërgonte te axha im.

Në mendjen time, gjithçka ishte e thjeshtë, gati e paracaktuar. Nuk kishte pengesa, nuk kishte rrugë të ndërlikuara, as pritje të gjata. Mjaftonte të dëshiroje fort, të thoshe fjalën e nisjes, dhe bota do të hapej para teje si një portë e madhe, e padukshme më parë, por gjithmonë aty, duke pritur vetëm guximin për t’u kapërcyer. Nuk e dija ende se rrugët kërkojnë kohë, se largësitë nuk maten vetëm me dëshirë, dhe se udhëtimet shpesh nisin shumë më herët se hapi i parë. Por në atë çast, në pafajësinë time të plotë, besoja se mjaftonte një kërkesë e sinqertë dhe zemra e botës do të hapej për mua.

Babai u gëzua nga ajo dëshirë e imja e çiltër. Në fytyrën e tij u shfaq një buzëqeshje e butë, e ngrohtë, një nga ato buzëqeshje që nuk lindin vetëm nga fjalët e fëmijës, por edhe nga kujtimet që ato zgjojnë. Ndoshta, në atë çast, brenda tij u prek edhe malli për vëllain, për axhën tim në Lubjanë, për atë lidhje gjaku që largësia nuk e shuante, por vetëm e bënte më të ndjeshme. Megjithatë, me qetësinë e një babai që nuk do ta thyejë ëndrrën, por as ta lërë fëmijën të humbasë në të, ai nisi të ma shpjegonte se Lubjana ishte shumë larg. Nuk ishte një vend ku mund të shkohej aq lehtë, me një dëshirë të vetme apo me një hap të shpejtë, siç e përfytyroja unë në botën time të vogël.

Për mua, aeroplani që zhdukej pas Kodrës së Madhe dukej sikur mbërrinte menjëherë atje ku donte zemra. Por babai më bëri të kuptoja se largësitë kishin peshën e tyre, se bota ishte më e madhe nga sa dukej nga oborri ynë dhe se Lubjana nuk ishte thjesht pas kodrës, por shumë më tej, në një hapësirë që fëmijëria ime ende nuk dinte ta maste. Ai më tha se për të arritur deri atje duheshin një e dy ditë rrugë, jo një fluturim i shkurtër i imagjinatës sime, por një udhëtim i gjatë, i mundimshëm, i mbushur me kthesa, ndalesa, pritje dhe lodhje. Ishte një rrugë që nuk kalohej vetëm me dëshirë, por me durim, me kohë dhe me trupin që ndiente peshën e largësisë.

Atëherë, për herë të parë, sikur kuptova se bota nuk ishte aq e vogël sa më dukej nga oborri ynë. Fëmijëria i mat largësitë me ëndrra, me fluturimin e një aeroplani mbi çati, me dëshirën e pastër për të mbërritur te njerëzit e dashur. Të rriturit, përkundrazi, i matin me rrugë të gjata, me ditë të tëra udhëtimi, me lodhjen e pritjes dhe me mundimin që kërkon çdo nisje e vërtetë. Kështu, ndërmjet imagjinatës sime dhe fjalëve të babait, u hap për herë të parë një dritare e re, kuptova se largësia nuk ishte vetëm hapësirë, por edhe kohë, përpjekje dhe mall.

“Jo,” i thashë babait me atë sigurinë e pastër që vetëm fëmijëria di ta ketë, “ne mund të shkojmë me aeroplan.” Për mua, kjo ishte përgjigjja më e natyrshme, më e lehtë dhe më e bukur. Nuk kishte pse rruga të zgjaste dy a tri ditë, nuk kishte pse të lodheshim nëpër kthesa, ndalesa e pritje, kur mbi qiellin tonë kalonte ai zog i madh prej hekuri, i cili dukej se i sfidonte të gjitha largësitë. Në mendjen time, gjithçka ishte e thjeshtë, nëse aeroplani kalonte mbi fshatin tonë, nëse brenda tij udhëtonin njerëz, atëherë pse të mos bëheshim edhe ne pjesë e atij udhëtimi? Pse të mos hipnim edhe ne në barkun e tij dhe t’i besonim qiellit fatin tonë? Mjaftonte, besoja unë, të vendosnim. Të përgatiteshim. Të prisnim çastin kur ai do të zbriste shkallët e tij të gjata deri në oborrin tonë dhe do të na merrte me vete. Pastaj, të ngritur mbi fusha, mbi shtëpi, mbi Koretin, do të niseshim drejt Lubjanës, drejt axhës tim, drejt asaj bote të largët që në imagjinatën time shkëlqente si një premtim i madh.

Babai më vështroi me një butësi të thellë, me atë shikim të qetë që di të ruajë ëndrrën e fëmijës, edhe kur duhet t’i tregojë kufijtë e botës. Ndoshta u habit pak nga bindja ime e patundur, nga ajo siguri e pafajshme me të cilën unë kisha gjetur zgjidhjen më të thjeshtë për një largësi kaq të madhe. Ndoshta, në heshtje, u prek edhe nga mënyra se si mendja ime fëmijërore e kishte mposhtur udhën, kohën dhe mundimin vetëm me një fjalë- aeroplan. Pastaj, pa ma prishur menjëherë magjinë, më tha qetë: “Po, bija ime, por këtu nuk kemi aeroport. Pa aeroport nuk mund të shkojmë me aeroplan.”

Ato fjalë u ndalën brenda meje si një zbulim i ri, si një prag i padukshëm që deri atëherë nuk e kisha njohur. Për herë të parë kuptova se qielli, sado i gjerë e i hapur të dukej, nuk mjaftonte vetëm me dëshirë. Nuk mjaftonte të shikoje lart, të prisje zogun prej hekuri dhe të besoje se ai do të zbriste aty ku e thërriste zemra. Deri atë ditë, kisha menduar se qielli ishte një rrugë e lirë për këdo që ëndërronte të nisej. Por fjalët e babait më mësuan se edhe fluturimi kishte portat e veta, se edhe ëndrrat më të lehta kishin nevojë për një vend ku të mbështetnin hapin e parë. Kuptova se për t’u ngritur drejt largësive, nuk mjaftonte vetëm ëndrra, duhej edhe një tokë nga ku ajo të nisej.

“Po si nuk mundemi?” — i thashë babait me atë habinë e pastër të fëmijës, me një këmbëngulje të ëmbël që buronte jo nga mosbindja, por nga besimi i pafajshëm se bota duhej të ishte më e thjeshtë se sa e shpjegonin të rriturit. “Gjyshja më ka thënë,” vazhdova unë, e sigurt në të vërtetën time të vogël, “se aeroplani mund të ndalet ku të dojë.” Dhe në mendjen time kjo ishte plotësisht e mundur. Ai zog i madh prej hekuri, që kalonte mbi qiellin tonë me zhurmën e tij të largët, mund të zbriste kudo ku kishte një fëmijë që e priste me mall.

Unë e përfytyroja qartë, aeroplani do të lëshonte shkallët e tij gjigante, të fshehura diku në trupin e madh metalik. Ato do të zgjateshin ngadalë, do të uleshin nga qielli si një urë e mrekullueshme, do të kalonin mbi fusha, mbi çati, mbi oborre, derisa të preknin tokën pranë meje. Pastaj unë, me kujdesin e një fëmije që trembet pak, por që ëndrra e bën trime, do të ngjitesha shkallë pas shkalle. Dhe më pas, mendoja, gjithçka do të ndodhte shpejt, sa çel e mbyll sytë. Oborri ynë do të mbetej poshtë, Koretini do të zvogëlohej si një kujtim i dashur, ndërsa unë do të fluturoja drejt Lubjanës, drejt axhës tim, drejt asaj largësie që zemra ime fëmijërore e kishte kthyer në përrallë.

Në mendjen time fëmijërore, e gjithë kjo dukej krejt e natyrshme, madje e thjeshtë. Qielli ishte i madh, i pafund, i hapur mbi kokat tona si një rrugë e kaltër pa pengesa. Aeroplani ishte i fuqishëm, një krijesë e hekurt që dukej se mund të zbriste ku të dëshironte dhe të merrte me vete këdo që e priste me zemër. Ndërsa dëshira ime për ta parë axhën ishte aq e pastër, aq e sinqertë, sa më dukej se asnjë gjë në botë nuk mund t’i dilte përpara. Si mund ta ndalte dikush një mall fëmije? Si mund të kishte rregulla për një zemër që donte vetëm të shkonte te axha i saj i dashur?

Nuk e kuptoja ende se udhëtimet kishin rendin e tyre të padukshëm: vende nisjeje, aeroporte, bileta, pritje, orare dhe njerëz që vendosnin se kur e si nisej një aeroplan. Për mua, të gjitha këto nuk ekzistonin ende. Ekzistonte vetëm qielli, aeroplani që kalonte lart dhe zëri im i vogël nga oborri. Më dukej se mjaftonte që ai zog i madh prej hekuri të dëgjonte thirrjen time, të kuptonte mallin tim dhe të zbriste shkallët e tij të gjata deri në tokën tonë. Pastaj, gjithçka do të bëhej e mundur. E përfytyroja atë zog të madh prej hekuri duke zbritur ngadalë mbi shtëpinë tonë, jo me zhurmë e frikë, por butësisht, sikur të ishte mësuar me ëndrrat e fëmijëve dhe dinte si të prekte tokën pa i trembur ato. Më dukej sikur qielli hapej pak nga pak dhe aeroplani afrohej mbi fshatin tim si një mrekulli e thirrur nga zemra.

Pastaj, në përfytyrimin tim, ai hapte dyert e fshehta, ato dyer që unë besoja se i mbante diku në trupin e tij të madh. Prej andej lëshoheshin shkallët e gjata, të ndritshme, si një urë e artë që lidhte oborrin tim të vogël me botën e largët. Ishte një urë mes fëmijërisë dhe dëshirës, mes tokës së njohur dhe hapësirave që ende nuk kishin emër për mua. Dhe unë, me zemrën plot gëzim e me sytë të mbushur me dritë, do të ngjitesha drejt tij hap pas hapi. Do të besoja, ashtu siç beson vetëm fëmija, se ëndrrat nuk janë aq larg sa duken. Mjafton t’i duash fort, t’i thërrasësh me gjithë shpirt, dhe një ditë ato mund të zbresin nga qielli e të ndalen pikërisht në oborrin tendë.

Babai qeshi lehtë, me një të qeshur të ngrohtë që nuk donte të më kundërshtonte, por as ta prishte atë botë të brishtë që unë kisha ndërtuar me imagjinatë. Ai lëvizi kokën ngadalë, si njeri që e kupton bukurinë e një mendimi fëmijëror dhe, në të njëjtën kohë, e di se realiteti ka ligjet e veta. Në buzëqeshjen e tij kishte dashuri të thellë, një butësi prindërore që i pranonte ëndrrat e mia pa i gjykuar. Kishte edhe habi, ndoshta ndaj asaj mënyre të pastër me të cilën unë e shihja botën, ku qielli mund të hapej, aeroplani mund të zbriste në oborr dhe largësitë mund të shkurtoheshin vetëm nga dëshira.

Por mbi të gjitha, në atë buzëqeshje kishte një gëzim të fshehtë. Babai dukej sikur kënaqej me botën time të vogël, me atë mbretëri të pafajshme ku gjithçka ishte e mundur, ku ëndrra kishte më shumë forcë se rruga, më shumë dritë se arsyeja dhe më shumë guxim se vetë realiteti.

“Aha, kështu qenka puna,” më tha babai me një butësi që më mbështolli si dorë e ngrohtë. “Një mësim të mirë të paska dhënë gjyshja.” Në zërin e tij nuk kishte qortim, por një ëmbëlsi të heshtur, sikur ai të mos donte ta rrëzonte menjëherë atë kala të brishtë që gjyshja dhe imagjinata ime kishin ndërtuar bashkë. Ai dukej se e kuptonte se, në botën e saj të bukur dhe në botën time fëmijërore, gjërat nuk u bindeshin gjithmonë rregullave të tokës.

“Ndoshta edhe është ashtu,” vazhdoi ai, “në imagjinatën e saj të pasur e të ndritshme. Atje aeroplani mund të ndalet ku të dojë, mund t’i hapë dyert e fshehta, t’i lëshojë shkallët gjigante nga qielli dhe t’i zbresë ato deri në oborrin tonë.” Dhe në atë botë të ëndrrës, unë mund të ngjitesha bashkë me të, e lehtë si dëshirë, e lumtur si fëmijë, dhe të fluturoja drejt çdo vendi ku më thërriste zemra.

Pastaj më përqafoi fort, me një ngrohtësi që dukej sikur donte të më mbronte nga çdo ashpërsi e botës. Në atë përqafim nuk ishte vetëm dashuria e babait për vajzën e tij të vogël, ishte edhe kujdesi i tij për ëndrrën time të brishtë, për atë fluturim të pafajshëm që unë e mbaja në mendje si të ishte një e vërtetë e sigurt. Më dukej sikur ai donte ta ruante brenda krahëve të tij gjithë botën time fëmijërore: oborrin, qiellin, aeroplanin, shkallët gjigante dhe dëshirën time për të shkuar te axha në Lubjanë. Nuk donte ta thyente atë ëndërr, sepse e dinte se fëmijëria jeton pikërisht prej këtyre besimeve të bukura, prej atyre mrekullive që të rriturit i quajnë të pamundura, ndërsa fëmijët i shohin si krejt të natyrshme.

Në atë çast kuptova se babai nuk po qeshte me mua. Ai nuk po tallej me padijen time, as me mënyrën se si unë i kisha dhënë krahë largësisë. Ai po buzëqeshte me fëmijërinë time, me pastërtinë e saj, me atë botë të vogël e të ndritshme ku dashuria kishte fuqinë të shkurtonte rrugët, ndërsa imagjinata hapte qiellin si një derë të madhe drejt së panjohurës.

26 prill, 2026

Prishtinë