Sabile Basha: Anatomia e krizës dhe demonstratat e 1981-it si artikulim i kërkesave kombëtare (7)
ANATOMIA E KRIZËS DHE DEMONSTRATAT E 1981-IT SI ARTIKULIM I KËRKESAVE KOMBËTARE ( 7 )
(Broshura e ilegales: Eksploatimi i egër
nën prangat e rënda kolonialiste, Zëri i Kosovës, Zvicër, 1987)
Humbjet në ekonomi –
dukuri të krizës së thellë
Në
pjesën vazhduese të broshurës me titull “Humbjet në ekonomi – dukuri të
krizës së thellë” theksohej se një nga shenjat më të dukshme të krizës së
rëndë ekonomike në Kosovë ishte rritja e humbjeve në shkallë të gjerë. Kjo
diagnozë nuk lidhet vetëm me menaxhimin e përditshëm të ndërmarrjeve apo me
luhatje të përkohshme të tregut, por me një problem më rrënjësor me natyrën e
akumulimit ekonomik dhe me aftësinë reale të ekonomisë për të gjeneruar kapital
zhvillimor. Nëse një ekonomi funksionon me akumulim vetëm simbolik-pra, nëse
fitimi neto, kursimi, fondet për investime dhe rezervat financiare janë
minimale-atëherë humbjet nuk janë një përjashtim, por një pasojë e pashmangshme
strukturore. Me fjalë të tjera, një ekonomi që nuk krijon bazë të mjaftueshme
për riinvestim dhe modernizim, zakonisht e paguan këtë dobësi përmes rënies së
produktivitetit, amortizimit teknologjik, rritjes së kostove dhe, në fund,
përmes bilanceve negative.
Në
këtë kontekst, të dhënat e publikuara nga shtypi zyrtar i vitit 1978 jepnin një
pamje alarmante mbi segmentet kryesore të industrisë së Kosovës, duke treguar
se pjesë të mëdha të strukturës prodhuese operonin praktikisht pa krijuar
kurrfarë akumulimi. Konkretisht, raportohej se në sektorin elektro-ekonomik, 17.9%
e organizatave të punës ishin pa akumulim, në prodhimin e xehes së metaleve me
ngjyra, 58.7% e prodhimit realizohej pa akumulim, ndërsa në prodhimin e
metaleve me ngjyra, 42.3% e prodhimit zhvillohej në të njëjtat kushte. Vlera
analitike e këtyre të dhënave bëhet edhe më e madhe po të merret parasysh se
vetëm këto degë të industrisë përbënin rreth 49% të të hyrave të përgjithshme
të ekonomisë së Kosovës[1]. Pra,
gati gjysma e të ardhurave totale buronte nga sektorë që, në mënyrë
paradoksale, nuk arrinin të krijonin kapital të brendshëm. Kjo është një
kundërthënie e fortë ekonomike, degët kryesore, që supozohet të jenë
gjeneratorë të akumulimit, shfaqen si zona të konsumimit të resurseve pa
prodhuar mjaftueshëm tepricë financiare për zhvillim.
Kjo
situatë, së bashku me faktorë të tjerë të ngjashëm, ushqente dhe e
përshpejtonte fenomenin e humbjeve të mëdha. Kur prodhimi zhvillohet pa
akumulim, ndërmarrjet nuk kanë kapacitet të mbulojnë goditje të brendshme e të
jashtme, nuk investojnë në përmirësim teknologjik, nuk rrisin efikasitetin
energjetik, nuk përmirësojnë zinxhirin furnizues dhe, si rrjedhojë, mbeten të
ekspozuara ndaj shpenzimeve të tepërta dhe prishjeve financiare. Humbjet, në
këto rrethana, nuk duhen kuptuar si “gabime të rastit”, por si rezultat i një
modeli ekonomik ku burimet nxirren, qarkullojnë dhe përdoren në mënyrë të tillë
që lë hapësirë shumë të vogël për rigjenerim dhe zhvillim të brendshëm.
Shifrat
e humbjeve e konfirmojnë qartë këtë proces përkeqësimi. Në vitin 1982, humbjet
e ekonomisë së Kosovës llogariteshin rreth 3.6 miliardë dinarë të rinj. Deri në
vitin 1987, kjo shifër kishte kaluar në mbi 8 miliardë dinarë të rinj[2]. Një
rritje e tillë brenda një periudhe relativisht të shkurtër tregon jo vetëm
intensifikim të krizës, por edhe pamundësi të sistemit për të korrigjuar kursin
e tij. Për më tepër, barrën reale të këtyre humbjeve nuk e mbante një
abstraksion statistikor, por klasa punëtore e Kosovës, përmes shkurtimeve,
uljes së standardit jetësor, rritjes së presionit për norma prodhimi, si dhe
përmes ngushtimit të mjeteve për investime sociale dhe shërbime publike.
Humbja, në këtë kuptim, është edhe kategori sociale. Ajo përkthehet në dobësim
të mirëqenies së punëtorëve dhe në thellim të pasigurisë ekonomike.
Megjithatë,
krahas dimensionit ekonomik, teksti nënvizon edhe dimensionin ideologjik të
interpretimit të kësaj krize. Sipas tij, qarqet shoviniste serbomëdha
përpiqeshin t’i paraqisnin këto humbje si pasojë të faktorëve “subjektivë”
brenda ekonomisë së Kosovës-duke e zhvendosur vëmendjen kryesisht te angazhimi,
disiplina dhe “puna e pamjaftueshme” e punëtorëve kosovarë. Në terma të
analizës kritike, kjo është një strategji tipike e fajësimit të viktimës- në
vend që të trajtohen shkaqet strukturore—si mënyra e organizimit të ekonomisë
federale, kushtet e pabarabarta të shkëmbimit, kufizimet e eksportit, kontrolli
i resurseve dhe transferimi i vlerës—fokusi vendoset te “moraliteti” ose
“aftësia” e punëtorit vendor. Një interpretim i tillë synon të prodhojë një
narrativë legjitimimi, kriza nuk vjen nga eksploatimi dhe nga pabarazia e sistemit,
por nga “paaftësia” e atyre që në fakt mbajnë peshën e prodhimit.
Këtu
qëndron thelbi polemik i pjesës, autori sugjeron se këto rryma ideologjike
tentonin t’i iknin së vërtetës së eksploatimit të Kosovës, duke e maskuar
karakterin e pabarabartë të marrëdhënieve ekonomike dhe duke e zhvendosur fajin
nga strukturat që përfitojnë te ata që shfrytëzohen. Nëse humbjet shihen vetëm
si rezultat i faktorëve subjektivë, atëherë sistemi del i pafajshëm, por nëse
humbjet kuptohen si produkt i një ekonomie me akumulim minimal, të kufizuar në
zhvillim dhe të vendosur në marrëdhënie të pabarabarta shkëmbimi e kontrolli,
atëherë përgjegjësia zhvendoset atje ku realisht duhet, te mekanizmat e
eksploatimit dhe te politikat që e prodhojnë varësinë.
Në
përmbyllje, ky citat ndërton një argument të
qartë, humbjet e mëdha në ekonominë e Kosovës nuk ishin thjesht tregues i
“dobësive të brendshme”, por simptomë e një krize të thellë me shkaqe
strukturore. Mungesa e akumulimit në degët kryesore prodhuese, rritja e shpejtë
e humbjeve ndër vite dhe përpjekjet për ta zhvendosur fajin mbi punëtorët, së
bashku, sugjerojnë një sistem ku Kosova prodhonte shumë, por përfitonte pak-dhe
ku, për më tepër, kostoja e këtij disbalanci i faturohej pikërisht atyre që
ishin në hallkën më të dobët të zinxhirit ekonomik.
Autori
i broshurës e vendos theksin te një pasojë tjetër domethënëse e krizës së
thellë ekonomike në Kosovë: paaftësia sistematike për t’i realizuar planet
ekonomike të parapara. Në logjikën e ekonomive të planifikuara ose gjysmë të
planifikuara, “plani” nuk është vetëm një dokument administrativ, ai paraqet
instrumentin kryesor të orientimit të zhvillimit, të shpërndarjes së resurseve
dhe të matjes së performancës ekonomike. Prandaj, mosrealizimi i planeve nuk
duhet kuptuar si devijim i vogël apo si rrjedhojë e ndonjë vështirësie të
përkohshme, por si simptomë e qartë e një krize të thellë strukturore, ku
premisat mbi të cilat ndërtohen objektivat-financimi, kapacitetet prodhuese,
tregjet, teknologjia dhe stabiliteti makroekonomik—rezultojnë të paqëndrueshme
ose të parealizueshme.
Në
analizën që autori e emërton “Mosrealizimi i planeve – pasojë e krizës”,
nënvizohet se krizat e shumta që kishin përfshirë Jugosllavinë në tërësi dhe
Kosovën në veçanti, e kishin shndërruar planifikimin në një formë deklarative,
gjithnjë e më të shkëputur nga realiteti ekonomik. Kjo ndodh zakonisht në
rrethana kur një ekonomi përballet me mungesë kapitali, me humbje të larta, me
inflacion dhe me kufizime të tregtisë së jashtme, plani vazhdon të shpallë
objektiva ambicioze, por mekanizmat realë për t’i arritur ato—investimet,
importet e domosdoshme, furnizimi me energji, zinxhiri i lëndëve të para,
punësimi dhe menaxhimi i teknologjisë—mbeten të pamjaftueshëm.
Pikërisht
në këtë prizëm duhen lexuar edhe projeksionet e vitit 1978, sipas të cilave
ishte paraparë që ritmi i zhvillimit të Kosovës të ishte 60% më i shpejtë se
mesatarja jugosllave. Ky ishte një premtim politik dhe ekonomik njëkohësisht. Një
lloj garancie se rajoni më i pazhvilluar do të kompensonte hendekun përmes një
dinamike më të shpejtë të rritjes[3]. Mirëpo,
realiteti që përshkruan autori shfaq një të kundërt të thellë, në vend që
zhvillimi të përshpejtohej, ai rezultoi dukshëm më i ngadalshëm—madje, për
rreth 52%-krahasuar me atë që ishte projektuar. Një diferencë e tillë midis
pritshmërisë planifikuese dhe ritmit real të zhvillimit nuk është thjesht
“mosarritje e objektivit”; ajo është tregues se ekonomia vepron nën kushte
pengesash të qëndrueshme, ku edhe mekanizmat e korrigjimit nuk funksionojnë.
Të
dhënat për prodhimin industrial në fillim të viteve ’80 e konkretizojnë edhe më
tepër këtë diagnozë. Në vitin 1982, vëllimi i realizuar i prodhimit industrial
ishte 3.3% më i ulët se ai i vitit 1981-një fakt që sinjalizon jo rritje të
ngadalësuar, por rënie të vetë aktivitetit industrial. Për më tepër, po ai vit
e nxori prodhimin industrial 10.9% nën nivelin e paraparë me plan. Kjo
diferencë mes planit dhe realizimit tregon jo vetëm për probleme operative në
industri, por për disfunksionim më të gjerë të ekonomisë, kur plani dështon në
një masë kaq të dukshme, nënkuptohet se mungojnë parakushtet për prodhim-energji,
lëndë të para, pajisje, pjesë këmbimi, financim, si dhe tregje të qëndrueshme[4].
As
viti 1983 nuk paraqitet si përjashtim, përkundrazi, autori e përshkruan atë si
vazhdimësi të ngecjes së madhe. Një tregues i drejtpërdrejtë është rënia e
prodhimit industrial në prill të vitit 1983 krahasuar me prillin e vitit 1982,
në Kosovë prodhimi shënoi rënie prej 7.3%, ndërsa mesatarja jugosllave ishte
-3.2%[5]. Këto dy
shifra, të vendosura krahas njëra-tjetrës, e nxjerrin në pah pabarazinë në
intensitetin e krizës: Kosova nuk po e përjetonte vetëm “të njëjtën krizë” si
pjesa tjetër e federatës, por një krizë më të thelluar, më goditëse dhe me
pasoja më të rënda për strukturën e saj industriale.
Në
një lexim më të gjerë e më të thellë, mosrealizimi i planeve në Kosovë shfaqet
si pasojë e ndërthurjes së disa faktorëve: dobësia e akumulimit të brendshëm,
humbjet e larta, kufizimi i qasjes në deviza, pengesat për eksport, varësia nga
qendrat vendimmarrëse jashtë Kosovës, si dhe goditjet e krizës së përgjithshme
jugosllave. Këta faktorë e shndërrojnë planin ekonomik në një “premtim në
letër”, sepse ekonomia reale nuk ka elasticitetin e nevojshëm për t’u
përshtatur dhe as mjetet për të kompensuar humbjet e rëniet.
Në përfundim, autori sugjeron se mosrealizimi i planeve nuk është vetëm pasojë, por edhe dëshmi e vetë krizës: ai tregon se ekonomia e Kosovës nuk operonte në kushte ku planifikimi mund të shërbente si instrument zhvillimi. Përkundrazi, hendeku mes projeksioneve optimiste të vitit 1978 dhe realitetit të rënieve industriale në 1982–1983 dëshmon për një prishje të thellë të funksionimit ekonomik, ku premtimet e zhvillimit të përshpejtuar zëvendësohen nga stagnimi dhe rënia-dhe ku Kosova, më shumë se të tjerat, e bart peshën e këtij dështimi planifikues[6].
Vijon
